مسمومیت با ویتامین دی

مسمومیت با ویتامین دی

مسمومیت با ویتامین دی یا افزایش غیر طبیعی ویتامین دی یک حالت نادر اما جدی است. این حالت در زمان دریافت طولانی مدت ویتامین دی با دوزهای خیلی بالا اتفاق می افتد.

ویتامین دی

ویتامین دی وظایف عمده و متنوعی از جمله جذب کلسیم، عملکرد ایمنی بدن، محافظت از سلامت استخوان، عضله و قلب را دارد، در حقیقت این ویتامین همانند یک هورمون استروئیدی بر عملکرد سلول ها تأثیرگذار است. اما کمبود آن بسیار شایع است. در واقع تخمین زده شده است که حدود ۱ میلیارد نفر در سراسر جهان به اندازه کافی ویتامین دی دریافت نمیکنند.

با این وجود مسمومیت با ویتامین دی نیز رخ می دهد که می تواند منجر به افزایش غیر طبیعی میزان کلسیم و فسفر در خون و در نهایت کلسیفیه شدن بافتهای نرم از جمله کلیه، ریه، قلب و حتی پرده صماخ شده و در صورت عدم درمان می تواند منجر به فشار خون، تخریب استخوان، آسیب کلیه و کوری شود.

مسمومیت با ویتامین دی زمانی اتفاق می افتد که سطح خون از ۱۵۰ نانوگرم در میلی لیتر (۳۷۵ نانومول در لیتر) افزایش یابد. از آنجا که این ویتامین محلول در چربی است و در چربی بدن ذخیره می شود، اثرات سمیت چندین ماه پس از قطع مصرف مکمل ها نیز ادامه دارد.

علل مسمومیت با ویتامین دی

علت مسمومیت با ویتامین دی معمولاً به دلیل مصرف بیش از مقدار توصیه شده روزانه ویتامین دی از طریق مکمل هاست چرا که ویتامین دی منابع غذایی اندکی دارد و مسمومیت ویتامین دی با غذا رخ نمی دهد، در حقیقت غنی ترین منبع غذایی آن روغن کبد ماهی است که در هر قاشق غذا خوری آن ۱۳۶۰ واحد ویتامین دی دارد و در مرحله بعد ماهی سالمون که در ۹۰ گرم پخته آن ۷۹۴ واحد و ۹۰ گرم تن ماهی ۱۵۴ واحد ویتامین دی قرار دارند.

بنابراین دریافت بیش از حد از غذاها تقریباً غیرممکن است (مگر اینکه روغن کبد ماهی زیاد مصرف شود). قرار گرفتن بیش از حد در معرض آفتاب نیز به دلیل تنظیم و تبدیل ویتامین دی به متابولیت های غیرفعال آن ، باعث مسمومیت ویتامین دی نمی شود.

بجز موارد بالا سایر مواد غذایی به میزان کم و متغییری ویتامین دی دارند، لذا طبق پروتکل وزارت بهداشت برای پیشگیری از کمبود، دریافت یک پرل ۵۰ هزار واحدی ویتامین دی به تمام افراد بزرگسال سالم، توصیه شده است.

دوز بکار رفته در مولتی ویتامین ها معمولاً کم و حدود ۴۰۰ تا ۸۰۰ واحد است لذا مولتی ویتامین ها هم می توان روزانه دریافت کرد اما مکمل هایی که تنها ویتامین دی دارند دوزهای متفاوت، تا ۵۰ هزار واحد هم دارند، لذا در صورت مصرف زیاد، خطر مسمومیت با ویتامین دی وجود دارد.

بنابراین همانطور که گفته شد در افراد سالم ، مسمومیت با ویتامین دی تنها ناشی از مصرف بیش از حد مجاز مکمل ویتامین دی است. البته در موارد پزشکی مثلاً بیماری هایی مانند پوکی استخوان، استئودیستروفی کلیه، پسوریازیس، جراحی بای پس معده، سلیاک یا بیماری التهابی روده که نیاز به دوزهای بالا دارند، تجویز بدون نظارت و مکرر می تواند منجر به سمیت شود.

همچنین برخی از داروهای تجویز شده برای درمان فشار خون بالا (دیورتیک های تیازیدی) و بیماری های قلبی (دیگوکسین) می توانند باعث افزایش ویتامین دی در خون شوند.

استروژن درمانی، مصرف طولانی مدت آنتی اسیدها و ایزونیازید همچنین می توانند باعث افزایش سطح ویتامین دی شوند.

مقدار توصیه شده ویتامین دی

مقدار توصیه شده ویتامین دی برای بیشتر بزرگسالان ۶۰۰ واحد بین المللی در روز است. اما در زمان کمبود پزشکان برای مدتی کوتاه دوزهای بالاتر را تجویز می‌کنند. اما نباید روزانه از مکمل های ویتامین دی با دوز بالا برای چندین ماه استفاده کرد.

باید در نظر داشت که هر ۱۰۰ واحد مکمل ویتامین دی روزانه، سطح ویتامین دی خون را به طور متوسط ​​۱ نانوگرم در میلی لیتر (۲.۵ نانومول در لیتر) افزایش می دهد. در حقیقت در یک مطالعه مصرف ۴۰۰۰ واحد ویتامین دی به مدت ۱۵ روز سطح آن را از ۴۱ به ۶۴ نانومول در لیتر رساند.

میزان نرمال ویتامین دی خون

سطح ۳۰ نانوگرم در میلی لیتر (۷۵ نانومول در لیتر) به طور معمول کافی در نظر گرفته می شود، اما داشتن و حفظ سطح ۴۰-۸۰ نانوگرم در میلی لیتر (۱۰۰-۲۰۰ نانومول در لیتر) توصیه می شود و هر مقدار بیش از ۱۰۰ نانوگرم در میلی لیتر (۲۵۰ نانومول در لیتر) ممکن است مضر باشد.

البته در حالی که افراد زیادی از ویتامین D استفاده می کنند، به ندرت می توان کسی را پیدا کرد که سطح بالایی از این ویتامین داشته باشد.

در شرایط زیر احتمال خطر بیشتری ناشی از افزایش بیش از حد ویتامین دی در زمان مصرف مکمل ها وجود دارد:

بارداری و شیردهی: مقادیر روزانه باید زیر ۴۰۰۰ واحد باشد.

نوزادان: نوزادان از ۰ تا ۶ ماهگی نباید بیش از ۱۰۰۰ واحد و نوزادان ۶-۱۲ ماهه نباید بیش از ۱۵۰۰روزانه واحد مصرف کنند.

کودکان: کودکان ۱ تا ۳ سال نباید بیش از ۲۵۰۰ واحد، کودکان ۴-۸ ساله نباید بیش از ۳۰۰۰، کودکان ۹ ساله و بالاتر نباید بیش از ۴۰۰۰ واحد روزانه مصرف کنند.

تصلب شرایین: مصرف ویتامین دی می تواند این وضعیت را بدتر کند، خصوصاً در افرادی که بیماری کلیوی دارند.

هیستوپلاسموز: ویتامین دی ممکن است باعث افزایش سطح کلسیم و منجر به سنگ کلیه و سایر مشکلات شود.

مقادیر بالای کلسیم در خون: مصرف ویتامین دی می تواند این وضعیت را بدتر کند.

هایپر پاراتیروئیدیسم: ویتامین دی ممکن است باعث افزایش سطح کلسیم شود.

لنفوم: ویتامین دی ممکن است سطح کلسیم را افزایش و منجر به سنگ کلیه و سایر مشکلات شود.

بیماری کلیه: ویتامین دی ممکن است سطح کلسیم را افزایش داده و خطر “تصلب شرایین” را در افراد مبتلا به بیماری کلیوی بطور جدی افزایش دهد.

سارکوئیدوز: ویتامین دی ممکن است باعث افزایش سطح کلسیم و سنگ کلیه و سایر مشکلات در این افراد شود.

سل: ویتامین دی ممکن است سطح کلسیم را در افراد مبتلا به سل افزایش دهد و منجر به عوارضی مانند سنگ کلیه شود.

علائم مسمومیت با ویتامین دی

مسمومیت با ویتامین دی در بدن می تواند باعث افزایش سطح کلسیم خون شود. که به این حالت هایپرکلسمی (کلسیم بیش از حد در خون) می گویند و ممکن است علائم زیر همراه باشد:

خستگی و ضعف

کاهش اشتها

کاهش وزن

تشنگی بیش از حد (پرنوشی)

پر ادراری

کمبود آب بدن

یبوست

تحریک پذیری وعصبی بودن

وزوز گوش

ضعف عضلانی

حالت تهوع و استفراغ

سرگیجه

تهوع و استفراغ

فشار خون بالا

آریتمی قلب

عوارض طولانی مدت مسمومیت ویتامین دی و میزان بالای آن در خون شامل موارد زیر است:

کلسیفیکاسیون (سخت شدن) عروق و بافت های نرم (کلیه، قلب، ریه و پرده صماخ)

سنگ کلیه

آسیب کلیه

نارسایی کلیوی

آسیب به استخوان

آریتمی (بی نظمی) ضربان قلب

لذا در صورت مصرف طولانی مدت ویتامین دی با دوز بالا انجام آزمایش خون برای بررسی سطح ویتامین دی، کلسیم و فسفر خون و کلسیم در ادرار توصیه می شود.

جلوگیری از مسمومیت با ویتامین دی

توصیه های قدیمی سال ۱۹۹۷ هیئت غذایی و تغذیه انستیتوی پزشکی حاکی از آن است که حداکثر ۲۰۰۰ واحد در روز ویتامین دی برای بزرگسالان و ۱۰۰۰ واحد در روز برای نوزادان تا ۱۲ ماه بی خطر است.

اما در سال ۲۰۱۰ این دوز برای بزرگسالان ۴۰۰۰ واحد در روز، برای کودکان ۴ تا ۸ ساله ۳۰۰۰ واحد در روز، برای کودکان ۱-۳ ساله ۲۵۰۰ واحد، برای نوزادان سنین ۶-۱۲ ماه ۱۵۰۰ واحد و نوزادان ۰-۶ ماهه ۱۰۰۰ واحد روزانه تعیین شده است.

این دوز حد بالای قابل تحمل یا حداکثر مصرف روزانه ویتامین دی است که بعید است منجر به مشکلاتی در سلامتی شود. البته عوارض جانبی در افرادی که کمتر از ۱۰ هزار واحد بین المللی در روز برای مدت زمان طولانی مصرف می کنند مشاهده نشده است.

با دریافت چه میزانی مسمومیت با ویتامین دی رخ می دهد؟

بنظر می رسد برای ایجاد مسمومیت باید دوزهای خیلی بالا در زمان طولانی مصرف شود چرا که نشان داده شده است که مصرف ۵۰ هزار واحد ویتامین دی در روز به مدت چند ماه و روزانه باعث ایجاد مسمومیت شده است. در واقع در یک گزارش، یک مرد بدلیل مصرف روزانه ۵۰ هزار واحد ویتامین دی به مدت ۶ ماه به بیمارستان مراجعه کرد.

در یک گزارش موردی دیگر ، یک زن پس از مصرف ۱۸۶،۹۰۰ واحد ویتامین دی در روز به مدت دو ماه ، ویتامین دی خون او ۴۷۶ نانوگرم در میلی لیتر (۱،۱۷۱ نانومول در لیتر) بود و دچار عوارض شده بود. این میزان مصرف ۴۷ برابر بیشتر از حداکثر حد مجاز توصیه شده معمول ۴۰۰۰ واحد در روز است.

همچنین در زمان مسمومیت با ویتامین دی ممکن است پزشک توصیه کند مقدار کلسیم را در رژیم خود کاهش دهید و تا زمانی که سطح ویتامین دی به حالت طبیعی برسد ، نظارت دقیق لازم است.

مدیریت بالینی مسمومیت با ویتامین دی:

مدیریت بالینی سمیت با ویتامین دی عمدتاً حمایتی و بر کاهش سطح کلسیم متمرکز است.

-تمام مکمل های ویتامین دی و کلسیم قطع شود. از استراحت زیاد در رختخواب خودداری شود تا از افزایش کلسیم در بی حرکتی جلوگیری شود.

-برای اصلاح آسیب کلیه ناشی از کمبود آب بدن، باید از سرم ایزوتونیک استفاده شود.

-در موارد مسمومیت شدید که باعث افزایش شدید کلسیم خون (کلسیم سرم بیش از ۱۴ گرم در دسی لیتر) می شود می توان از کلسی تونین و بی فسفونات استفاده کرد.

-استفاده از گلوکوکورتیکوئیدهای داخل وریدی بحث برانگیز است و معمولاً برای درمان سمیت ویتامین دی مربوط به بیماری گرانولوماتوز اختصاص دارد. این داروها با کاهش جذب روده ای و افزایش دفع ادراری کلسیم، سطح کلسیم پلاسما را کاهش می دهند.

-در موارد نادر، به دلیل آسیب قابل توجه کلیه، بیماران ممکن است نیازهمودیالیز برای کاهش کلسیم داشته باشند.

خلاصه

برای پیشگیری از کمبود ویتامین دی مصرف ماهیانه یک پرل ویتامین دی ۵۰ هزار واحدی کفایت می کند گرچه در زمان کمبود این میزان می تواند به هفتگی ۱ عدد به مدت ۸ هفته تغییر کند. همچنین در صورت مصرف روانه، تا ۴ هزار واحد در روز بی خطر است و مسمومیت در دوزهای بالا به مدت طولانی ایجاد می شود.

منابع:

Marcinowska-Suchowierska E, Kupisz-Urbańska M, Łukaszkiewicz J, Płudowski P, Jones G. Vitamin D toxicity–a clinical perspective. Frontiers in endocrinology. 2018 Sep 20;9:550.
Trang HM, Cole DE, Rubin LA, Pierratos A, Siu S, Vieth R. Evidence that vitamin D3 increases serum 25-hydroxyvitamin D more efficiently than does vitamin D2. The American journal of clinical nutrition. 1998 Oct 1;68(4):854-8.
Marcinowska-Suchowierska E, Kupisz-Urbańska M, Łukaszkiewicz J, Płudowski P, Jones G. Vitamin D toxicity–a clinical perspective. Frontiers in endocrinology. 2018 Sep 20;9:550.
Mannheimer B, Törring O, Nathanson D. Vitamin D intoxication caused by drugs bought online. Sky high daily dosage for six months resulted in severe hypercalcemia. Lakartidningen. 2015 Jun 2;112.