کدام گروه غذایی با بروز کبد چرب ارتباط دارد؟

کدام گروه غذایی با بروز کبد چرب ارتباط دارد؟

کبد چرب غیر الکلی

همزمان با افزایش شیوع چاقی، دیابت و سندرم متابولیک، بیماری کبد چرب غیر الکلی شایعترین بیماری کبدی با شیوع ۲۰-۳۰٪ در جهان است.

 کبد چرب غیر الکلی با تجمع  بیش از ۵٪ چربی کبدی مشخص می شود که در اثر مصرف بیش از حد الکل، استفاده از داروهای سمی برای کبد یا سایر بیماری های کبدی ثابت شده، ایجاد نشده باشد. کبد چرب طیف گسترده ای از آسیب کبدی از استئاتوز ساده (تجمع چربی در کبد) و استئو هپاتیت غیرالکلی تا فیبروز کبدی، سیروز، آسیب سلولهای کبدی و سرطان می تواند ایجاد کند.

تغییرات متابولیکی، از جمله مقاومت به انسولین و اختلال درمتابولیسم چربی، به عنوان دلیل مولکولی کبد چرب شناخته شده است. در حقیقت کبد چرب، جزئی از سایر بیماری های متابولیک از جمله چاقی، التهاب، مقاومت به انسولین و دیابت نوع ۲ است.

نقش تغذیه در بروز کبد چرب

 الگوی غذایی با محتوای انرژی، چربی اشباع، فروکتوز، نوشیدنی های شیرین شده با شکر و کربوهیدرات های تصفیه شده بالا با افزایش وزن، چاقی و کبد چرب همراه است. اگرچه در حال حاضر در مورد درمان دارویی کبد چرب اتفاق نظر وجود ندارد، اما دستورالعمل های بین المللی توصیه می کنند که اصلاح سبک زندگی همراه با کاهش وزن باید بخشی جدایی ناپذیر از درمان کبد چرب باشند.

اصلاح سبک زندگی شامل دستیابی به کاهش وزن، افزایش فعالیت بدنی و الگوی غذایی سالم است. کاهش وزن یک روش مهم برای مدیریت کبد چرب است، اما مداخله های سخت رژیم غذایی به اهداف کاهش وزن زیاد و سریع، مانند رژیم غذایی بسیار کم کالری، گرچه باعث کاهش وزن بدن شوند اما ممکن است باعث بدتر شدن کبد چرب شوند. همچنین، دستیابی به کاهش وزن و حفظ آن اغلب برای بیماران چاق دشوار است. از طرف دیگر، نشان داده شده است که بیماران چاق یا لاغری که کبد چرب دارند از یک رژیم غذایی سالم بیشتر سود می برند تا فقط کاهش وزن.

جدیدترین مطالعات صورت گرفته در خصوص ارتباط رژیم غذایی با کبد چرب

نشان داده شده است که الگوهای رژیم غذایی سالم نقش مهمی در پیشگیری و مدیریت کبد چرب دارند. رژیم غذایی در ایجاد و شدت بیماری کبد چرب غیرالکلی نقش دارد.

چندین مطالعه جهت ارزیابی رابطه بین گروه های غذایی و احتمال بروز کبد چرب انجام شده است. اما در اولین و جدیدترین (۲۰۲۰) فراتحلیل روی بیست و چهار مطالعه ای که در این خصوص انجام شده بود، نتایج نشان داد مصرف گوشت قرمز و نوشیدنی های غیر الکلی (نوشیدنی های شیرین شده مثل نوشابه) ارتباط مثبتی با بروز کبد چرب دارند. در حالی که مصرف مغزها ارتباط منفی دارند و هیچ ارتباطی بین احتمال بروز کبد چرب با مصرف غلات کامل، غلات تصفیه شده، ماهی، میوه ها، سبزیجات، تخم مرغ، محصولات لبنی و حبوبات وجود نداشت.

ارتباط گوشت قرمز با کبد چرب

گوشت قرمز غنی از چربی های اشباع است که با کاهش اکسیداسیون لیپید و افزایش سنتز چربی باعث تجمع چربی کبدی و افزایش مقاومت به انسولین می شوند. علاوه بر این، مصرف آهن از منابع حیوانی (هم)، حساسیت به انسولین را از طریق افزایش استرس اکسیداتیو سلولی کاهش می دهد. گوشت قرمز فرآوری شده اغلب مقدار زیادی سدیم و نیتریت دارد، که باعث افزایش احتمال مقاومت به انسولین و کبد چرب می شود.

ارتباط نوشیدنی های شیرین شده با کبد چرب

چندین مطالعه نشان داده شده است که مصرف بیشتر نوشابه با احتمال بیشتر بروز کبد چرب و سندرم های متابولیک ارتباط دارد. نوشابه ها مقدار زیادی شکر و انرژی دارند، که منجر به افزایش سریع سطح انسولین و گلوکز بعد از غذا می شوند. مصرف طولانی مدت نوشیدنی های غیر الکلی با افزایش سطح ALT که نشان دهنده التهاب کبد است، ارتباط دارد.

ارتباط مغزیجات با کبد چرب

از سوئی دیگر مصرف مغزها احتمال بروز کبد چرب را کاهش می دهد. مطالعه ای با حدود ۱۳ هزار شرکت کننده نشان داد که مصرف مغزیجات با تغذیه سالم و سبک زندگی سالم ارتباط دارد. یک مطالعه دیگر نشان داد که پس از مصرف منظم مغزها عوامل خطر مرتبط با کبد چرب و بیماری های قلبی عروقی  بهبود می یابد.

ارتباط سایر گروه های غذایی با کبد چرب

تحقیقات فعلی هنوز نتوانسته است به یک نتیجه ثابت برسد که مصرف ماهی، حبوبات، میوه ها، سبزیجات و محصولات لبنی دقیقاً چه ارتباطی با کبد چرب دارند. در مطالعات متقاطع، نشان داده شده که ارتباط بین مصرف ماهی و حبوبات با بروز کبد چرب معنی دار نیست اما در مطالعات مورد-شاهدی، دیده شده که هم مصرف ماهی و هم حبوبات احتمال بروز کبد چرب را کاهش می دهد.

در مطالعات مقطعی و مطالعات مورد-شاهدی، هیچ ارتباط معنی داری بین مصرف میوه و سبزیجات با احتمال بروز کبد چرب مشاهده نشده اما در مطالعات مقطعی با حجم نمونه بیشتر نشان داده که مصرف میوه و سبزیجات به طور قابل توجهی احتمال بروز کبد چرب را کاهش می دهند. علاوه بر این، نشان داده شده که مصرف سبزیجات احتمال خطر بروز کبد چرب را کاهش می دهد.

در مطالعات مقطعی، هیچ ارتباط معنی داری بین مصرف فرآورده های لبنی و احتمال بروز کبد چرب مشاهده نشده است، اما در مطالعات مورد-شاهدی دیده شده که مصرف لبنیات با افزایش احتمال بروز کبد چرب همراه است.

جمع یافته های فوق نشان می دهد که مصرف متعادل ماهی، حبوبات، میوه ها و سبزیجات به نظر می رسد اثر محافظتی در برابر کبد چرب دارد، در حالی که مقدار زیاد شیر ممکن است تأثیر نامطلوبی بر کبد داشته باشد.

اثر ماهی و حبوبات بر کبد چرب

امگا ۳ در ماهی و ایزوفلاون ها در حبوبات باعث کاهش تجمع چربی و سطح آنزیم های کبدی و در نتیجه بهبود حساسیت به انسولین و کاهش التهاب می شوند. بنابراین باعث حفاظت در برابر استئاتوز کبدی، کبد چرب، استئو هپاتیت غیر الکلی و فیبروز می شوند.

اثر میوه ها و سبزیجات بر کبد چرب

میوه ها و سبزیجات سرشار از فیبر و آنتی اکسیدان هایی مانند پلی فنول ها هستند، که باعث جلوگیری از بروز کبد چرب می شوند. علاوه بر اثر آنتی اکسیدانی، پلی فنول ها اثرات مفیدی بر تعادل متابولیک با اثرات ضد التهابی و ضد فیبروزی دارند و باعث مهار سنتز چربی و تحریک β اکسیداسیون چربی در کبد می شوند.

اثر لبنیات بر کبد چرب

درمطالعات مورد-شاهدی همانطور که در بالا ذکر شد نشان داده شده که لبنیات (عمدتا به پنیر اشاره شده است) احتمال کبد چرب را افزایش می دهد. این ممکن است مربوط به این واقعیت باشد که پنیر حاوی چربی اشباع بیشتری است  و استاتوز کبدی را افزایش می دهد.

اثر رژیم مدیترانه ای بر کبد چرب

مطالعات زیادی نشان داده رژیم غذایی مدیترانه ای در پیشگیری از بیماریهای مزمن عمده از جمله چاقی، دیابت، بیماری های قلبی عروقی و برخی از انواع سرطان ها مفید است، لذا در سال های اخیر، انجام مطالعات بر اساس اجزای تشکیل دهنده این رژیم نیز در جریان است. مجموعه ای از شواهد در حال افزایش از این قضیه حمایت می کنند که رژیم مدیترانه ای، همراه با ورزش و رفتار درمانی، ممکن است روش تغذیه ای مرجع، برای پیشگیری و درمان بیماران کبد چرب باشد.

این رژیم با مصرف زیاد غلات کامل، سبزیجات، میوه ها، حبوبات، مغزها و روغن زیتون؛ مصرف متوسط ​​ماهی و مرغ؛ مصرف کم گوشت قرمز و فرآوری شده و لبنیات و مصرف کم تا حد متوسط ​​ الکل شناخته می شود. بر اساس آخرین مطالعه جامع نیز، مصرف زیاد تا متوسط ​​مغزها، حبوبات، ماهی، تخم مرغ، غلات کامل و سبزیجات، و مصرف کم گوشت قرمز و نوشابه به بیماران مبتلا به کبد چرب توصیه می شود، که تقریباً شبیه به ترکیب رژیم غذایی رژیم مدیترانه ای است.

در حال حاضر، رژیم غذایی مدیترانه ای آخرین الگوی غذایی توصیه شده برای بیماران کبد چرب مطابق دستورالعمل های بالینی EASL-EASD-EASO است.

نتایج مطالعات قدیمی تر در مورد اثر گروه های غذایی بر کبد چرب

در یک بررسی جامع در سال ۲۰۱۷ روی ۳۳ مقاله نیز در افراد مبتلا به کبد چرب مصرف گوشت قرمز، چربی و شیرینی  بیشتر در حالی که مصرف غلات، میوه ها و سبزیجات کمتر بود. علاوه بر این، ارتباط مثبتی بین الگوی غذایی غربی و خطر کبد چرب وجود داشت، در حالی که پایبندی به رژیم غذایی مدیترانه ای با کاهش شدت استئاتوز کبدی همراه بود.

نکته مهم تفسیر مطالعات روی اثر گروه های غذایی بر کبد چرب

توجه به بعضی موارد در مطالعات لازم است. اکثر مطالعات در کشورهای غربی انجام شده، درصورتی که با توجه به مصرف بالای غلات تصفیه شده در ایران یعنی نان های سفید و برنج سفید که با چاقی، مقاومت به انسولین و کبد چرب ارتباط دارد، بنظر عامل اصلی تغذیه ای کبد چرب در ایران نه گوشت قرمز، بلکه همین غلات تصفیه شده باشند.

همچنین اثر مؤلفه های رژیم غذایی در شرایط مختلف متفاوت است به عنوان مثال در خصوص ارتباط مصرف تخم مرغ با آنزیم های کبدی و بیماری کبد چرب غیر الکلی، یک مطالعه روی بیش از ۱۴ هزار شرکت کننده، نشان داد؛ بعد از حذف اثر مخدوشگرهایی مثل سن، جنس، نژاد، تحصیلات، درآمد، مصرف الکل، مصرف انرژی، سیگار کشیدن و فعالیت بدنی، بین مصرف بیشتر تخم مرغ و شاخص کبد چرب، آسپارتات آمینوترانسفراز (AST) و آلانین آمینوترانسفراز  (ALT) سرم ارتباط وجود دارد و بین کسانی که بیشترین مصرف تخم مرغ داشتند ۱۱ درصد احتمال داشتن کبد چرب بیشتر بود. اما پس از حذف اثر مخدوشگرهایی مثل چربی، فشار خون و دیابت، ارتباط معنی دار بین مصرف تخم مرغ و کبد چرب ضعیف و ناپدید شد.

در واقع اثر نامطلوب مصرف تخم مرغ بر احتمال بروز کبد چرب در افرادی که عوامل خطر قلبی-متابولیکی مثل چربی خون، فشارخون و دیابت دارند وجود داشت ولی در افراد سالم این اثر را نداشت.