اختلالات شناختی در سنین بالاتر همیشه به معنای دمانس نیستند. فراموشی، کاهش تمرکز یا تغییر رفتار می‌تواند در اثر مشکلات مختلفی از عوارض دارویی و اختلالات متابولیک گرفته تا سکته مغزی یا عفونت ایجاد شود. به همین دلیل، تشخیص دمانس با یک آزمایش منفرد انجام نمی‌شود؛ پزشک باید مجموعه‌ای از علائم، عملکرد شناختی، معاینه جسمی و در صورت نیاز آزمایش‌های تکمیلی را در کنار یکدیگر بررسی کند. از سوی دیگر، دمانس یک بیماری واحد نیست.

بیماری آلزایمر، دمانس عروقی، دمانس با اجسام لویی و دمانس فرونتوتمپورال الگوهای متفاوتی دارند و تشخیص دقیق نوع اختلال می‌تواند در انتخاب درمان، پیشگیری از عوارض و برنامه‌ریزی برای آینده اهمیت زیادی داشته باشد. اولین قدم؛ بررسی دقیق علائم و عملکرد شناختی ارزیابی دمانس معمولاً توسط متخصص مغز و اعصاب یا پزشک دیگری که در تشخیص اختلالات شناختی تجربه دارد انجام می‌شود. پزشک ابتدا درباره زمان شروع علائم، نحوه پیشرفت آنها و تأثیرشان بر زندگی روزمره سؤال می‌کند. برای مثال، صرفاً فراموش کردن نام یک فرد لزوماً نشانه دمانس نیست.

دمانس فقط به معنای فراموشی نیست؛ مجموعه‌ای از اختلالات پیشرونده است که می‌تواند حافظه، تفکر، ارتباط، خلق‌وخو و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، درمان آن معمولاً به یک دارو یا یک روش واحد محدود نمی‌شود. برنامه مؤثر باید متناسب با نوع و مرحله بیماری، علائم فرد و شرایط زندگی او تنظیم شود. اگرچه برخی درمان‌ها می‌توانند علائم را کاهش دهند یا در بعضی انواع دمانس روند بیماری را آهسته‌تر کنند، درمان قطعی برای بیشتر انواع دمانس وجود ندارد.

در کنار دارو، اصلاح محیط، توانبخشی شناختی، فعالیت‌های معنادار و حمایت از خانواده و مراقبان بخش مهمی از مراقبت محسوب می‌شوند. داروهای مورد استفاده در دمانس انتخاب دارو به نوع دمانس، مرحله بیماری و وضعیت فرد بستگی دارد. برخی داروها عمدتاً برای کنترل علائم شناختی استفاده می‌شوند و برخی درمان‌های جدیدتر، در شرایط مشخص، با هدف تغییر روند بیماری به کار می‌روند. مهارکننده‌های کولین‌استراز داروهایی مانند دونپزیل، ریواستیگمین و گالانتامین با جلوگیری از تجزیه استیل‌کولین، یک ناقل عصبی مهم در فرایندهای حافظه و یادگیری، می‌توانند در برخی افراد علائم شناختی را برای مدتی بهبود دهند یا روند کاهش عملکرد را کندتر کنند.

زوال عقل یا دمانس یک بیماری واحد نیست، بلکه مجموعه‌ای از علائم ناشی از اختلال و آسیب پیشرونده سلول‌های مغزی است که می‌تواند حافظه، تفکر، توجه، تصمیم‌گیری، قضاوت و سایر توانایی‌های شناختی را مختل کند. علل مختلفی پشت این وضعیت وجود دارد. بیماری آلزایمر شایع‌ترین علت زوال عقل است، اما اختلالات عروقی مغز، دمانس پیشانی‌ـ‌گیجگاهی، بیماری اجسام لویی و برخی بیماری‌های ارثی نیز می‌توانند به آن منجر شوند. از سوی دیگر، بعضی بیماری‌ها و شرایط قابل درمان می‌توانند علائمی شبیه دمانس ایجاد کنند و به همین دلیل تشخیص دقیق اهمیت زیادی دارد.

شایع‌ترین بیماری‌هایی که باعث زوال عقل می‌شوند بیماری آلزایمر آلزایمر شایع‌ترین علت دمانس است و معمولاً در سنین بالاتر بروز می‌کند. در این بیماری، بخش‌هایی از مغز که در حافظه و هیجان نقش دارند، از جمله هیپوکامپ و آمیگدال، دچار تحلیل و کوچک‌شدن تدریجی می‌شوند. آسیب‌های مرتبط با تجمع پروتئین‌های غیرطبیعی نیز از ویژگی‌های مهم بیماری آلزایمر هستند. دمانس عروقی وقتی خون‌رسانی مغز در اثر سکته‌های مغزی یا آسیب عروق مختل شود، بخشی از سلول‌های عصبی ممکن است آسیب ببینند.