جای واکسن آبله روی بازو چه اهمیتی دارد؟

جای واکسن آبله یکی از نشانه‌های قابل مشاهده از برنامه‌های واکسیناسیون نسل‌های گذشته است. این جای زخم معمولاً به شکل دایره یا بیضی روی قسمت بالایی بازو دیده می‌شود و ممکن است کمی فرورفته‌تر از پوست اطراف باشد. چنین اثری در بسیاری از افرادی که در گذشته واکسن آبله دریافت کرده‌اند، باقی مانده است.

واکسیناسیون گسترده علیه آبله نقش مهمی در ریشه‌کنی این بیماری خطرناک داشت. سازمان جهانی بهداشت در سال ۱۹۸۰ ریشه‌کنی آبله را اعلام کرد و پس از آن، واکسیناسیون معمول این بیماری در بیشتر کشورها متوقف شد. بااین‌حال، جای زخم واکسن هنوز می‌تواند نشانه‌ای از واکسیناسیون در گذشته باشد.

چرا واکسن آبله جای زخم باقی می‌گذارد؟

روش تزریق واکسن آبله با بسیاری از واکسن‌های امروزی تفاوت داشت. در روش سنتی، به‌جای تزریق معمول با یک سوزن، از سوزنی دوشاخه استفاده می‌شد که با چند سوراخ سطحی و سریع، مقدار کمی از واکسن را وارد پوست می‌کرد.

این روش باعث ایجاد واکنش موضعی مشخصی در پوست می‌شد. در روزهای پس از واکسیناسیون، محل تزریق ممکن بود قرمز، متورم و دردناک شود و سپس ضایعه‌ای شبیه تاول ایجاد کند. این ضایعه به‌تدریج خشک می‌شد، دلمه می‌بست و در نهایت بهبود می‌یافت. در برخی افراد، فرایند ترمیم پوست به باقی ماندن جای زخمی دائمی منجر می‌شد.

پزشکان در گذشته معمولاً حدود شش تا هشت روز پس از واکسیناسیون، محل آن را بررسی می‌کردند. ایجاد ضایعه مشخص در محل واکسن نشانه‌ای از واکنش مورد انتظار بدن به واکسن بود. اگر چنین واکنشی ایجاد نمی‌شد، ممکن بود واکسیناسیون مجدد توصیه شود.

جای واکسن آبله معمولاً گرد یا بیضی است و اندازه آن می‌تواند متفاوت باشد. این اسکار اغلب چند میلی‌متر تا حدود یک سانتی‌متر قطر دارد و ممکن است نسبت به پوست اطراف فرورفته به نظر برسد. بااین‌حال، ظاهر جای زخم به نوع واکسن، واکنش پوستی فرد و روند ترمیم بستگی دارد.

آیا واکسن آبله می‌تواند باعث ابتلا به آبله شود؟

واکسن‌های سنتی آبله حاوی ویروس واریولا، یعنی عامل بیماری آبله، نبودند؛ بلکه از ویروس واکسینیا استفاده می‌کردند که با ویروس عامل آبله تفاوت دارد. بنابراین، واکسن آبله باعث ابتلا به خود بیماری آبله نمی‌شد.

بااین‌حال، برخی واکسن‌های زنده آبله، مانند ACAM2000، می‌توانند در محل واکسیناسیون ضایعه‌ای حاوی ویروس واکسینیا ایجاد کنند. تا زمانی که این ضایعه به‌طور کامل بهبود نیافته است، تماس مستقیم با آن یا ترشحاتش ممکن است ویروس واکسینیا را به افراد دیگر منتقل کند.

به همین دلیل، پوشاندن محل واکسیناسیون، رعایت بهداشت دست‌ها و جلوگیری از تماس دیگران با ضایعه اهمیت دارد. این موضوع به‌ویژه برای افرادی که تماس نزدیک با محل واکسیناسیون دارند، مهم است.

تفاوت جای واکسن آبله با جای واکسن سل چیست؟

واکسن ب‌ث‌ژ (BCG) برای محافظت در برابر سل استفاده می‌شود و آن هم ممکن است جای زخمی دائمی روی پوست باقی بگذارد. این واکسن در بسیاری از کشورهایی که سل شیوع بیشتری دارد، برای نوزادان و کودکان تجویز می‌شود؛ اما در ایالات متحده واکسیناسیون معمول با ب‌ث‌ژ برای همه افراد انجام نمی‌شود.

هر دو واکسن ممکن است در محل تزریق باعث ایجاد ضایعه پوستی، ترشح، دلمه و در نهایت اسکار شوند. بااین‌حال، شکل ظاهری جای زخم آن‌ها اغلب متفاوت است.

جای واکسن آبله

معمولاً گرد یا بیضی است و ممکن است در مرکز فرورفته‌تر از پوست اطراف باشد. لبه‌های آن گاهی نامنظم هستند.

جای واکسن ب‌ث‌ژ

اغلب به شکل یک اسکار گرد با مرکز نسبتاً برجسته دیده می‌شود؛ هرچند ظاهر آن در افراد مختلف متفاوت است.

این تفاوت‌ها قطعی نیستند. از روی شکل جای زخم به‌تنهایی نمی‌توان با اطمینان مشخص کرد که فرد کدام واکسن را دریافت کرده است. زمان واکسیناسیون، محل تزریق، سابقه پزشکی و در صورت امکان مدارک واکسیناسیون نیز باید در نظر گرفته شوند.

آیا واکسن آبله از ابتلا به ام‌پاکس جلوگیری می‌کند؟

ام‌پاکس (Mpox) که پیش‌تر آبله میمونی نامیده می‌شد، بیماری‌ای ویروسی است که عامل آن با ویروس آبله ارتباط دارد، اما بیماری متفاوتی ایجاد می‌کند. شدت علائم ام‌پاکس متغیر است و در برخی افراد می‌تواند عوارض جدی به همراه داشته باشد.

شواهد نشان می‌دهند واکسن‌های قدیمی آبله می‌توانند تا حدی در برابر ام‌پاکس نیز محافظت ایجاد کنند. بااین‌حال، میزان این محافظت ممکن است با گذشت زمان کاهش یابد و داشتن جای زخم واکسن به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که فرد اکنون ایمنی کافی دارد.

در سال ۲۰۱۹، سازمان غذا و داروی ایالات متحده واکسن JYNNEOS را برای پیشگیری از آبله و ام‌پاکس تأیید کرد. این واکسن با روش تزریق متفاوتی تجویز می‌شود و مانند واکسن‌های سنتی آبله معمولاً ضایعه مشخص و اسکار دائمی در محل واکسیناسیون ایجاد نمی‌کند.

عوارض شایع واکسن JYNNEOS عبارت‌اند از:

• درد، قرمزی، تورم یا خارش محل تزریق
• خستگی
• درد عضلانی
• سردرد

برنامه معمول واکسیناسیون با JYNNEOS شامل دو دوز است. بااین‌حال، تعداد دوزهای موردنیاز و ضرورت دریافت واکسن به سابقه واکسیناسیون، میزان خطر تماس با ویروس و دستورالعمل‌های بهداشتی مربوط بستگی دارد. افرادی که در معرض خطر ام‌پاکس قرار دارند، بهتر است درباره نیاز به واکسیناسیون با پزشک یا مرکز بهداشت مشورت کنند.

نکته مهم این است که ریشه‌کنی آبله به معنای از بین رفتن کامل همه خطرات زیستی مرتبط با ویروس‌های این خانواده نیست. حفظ آمادگی بهداشتی، پایش بیماری‌های عفونی و دسترسی به واکسن‌های مناسب همچنان اهمیت دارد.

آیا می‌توان جای زخم واکسن را کم‌رنگ کرد؟

جای زخم واکسن آبله معمولاً دائمی است، اما در برخی افراد می‌توان با روش‌های درمانی ظاهر آن را بهبود داد. انتخاب روش مناسب به عمق اسکار، اندازه، رنگ، محل آن و ویژگی‌های پوست بستگی دارد.

متخصص پوست ممکن است یکی از روش‌های زیر را پیشنهاد کند:

• تزریق کورتیکواستروئید: در بعضی اسکارهای برجسته می‌تواند به کاهش ضخامت و برجستگی کمک کند؛ اما برای همه انواع جای زخم مناسب نیست.
• فیلرهای پوستی: در برخی اسکارهای فرورفته ممکن است برای بهبود ظاهر سطح پوست استفاده شوند. اثر آن‌ها معمولاً موقتی است.
• ساب‌سیژن: در این روش، با استفاده از سوزن مخصوص، اتصالات فیبروزی زیر برخی اسکارهای فرورفته آزاد می‌شوند.
• لیزر: بسته به نوع لیزر، ممکن است به بهبود بافت، رنگ یا ناهمواری پوست کمک کند.

محافظت از پوست در برابر آفتاب و استفاده از مرطوب‌کننده می‌تواند به حفظ سلامت پوست اطراف اسکار کمک کند، هرچند این اقدامات جای زخم قدیمی را از بین نمی‌برند. محصولات پوشاننده آرایشی مخصوص پوست نیز می‌توانند به‌طور موقت اسکار را کمتر نمایان کنند.

پیش از انتخاب درمان، بهتر است متخصص پوست نوع اسکار را ارزیابی کند. بعضی روش‌ها ممکن است باعث تغییر رنگ پوست، تحریک یا ایجاد اسکار جدید شوند؛ بنابراین، درمان‌های تهاجمی نباید بدون ارزیابی تخصصی انجام شوند.

آیا جای واکسن آبله نشانه ایمنی بدن است؟

جای زخم روی بازو می‌تواند با دریافت واکسن آبله در گذشته سازگار باشد، اما به‌تنهایی مدرک قطعی برای اثبات واکسیناسیون موفق یا ایمنی فعلی نیست. بعضی افراد ممکن است پس از واکسیناسیون اسکار مشخصی نداشته باشند و برخی اسکارهای پوستی نیز ممکن است علل دیگری داشته باشند.

از طرف دیگر، وجود جای زخم قدیمی نشان نمی‌دهد که فرد در برابر ام‌پاکس یا سایر بیماری‌های ویروسی مصون است. تصمیم‌گیری درباره نیاز به واکسن‌های امروزی باید بر اساس سابقه واکسیناسیون، شرایط فرد و توصیه‌های بهداشتی جاری انجام شود.

در مجموع، جای واکسن آبله یادگاری از یکی از مهم‌ترین دستاوردهای بهداشت عمومی است. این اسکار می‌تواند سرنخی درباره واکسیناسیون گذشته باشد، اما برای تعیین وضعیت ایمنی یا تصمیم‌گیری درباره واکسیناسیون فعلی نباید تنها به ظاهر پوست تکیه کرد.