قاعدگی برگشتی (Retrograde Menstruation) پدیدهای است که در آن بخشی از خون قاعدگی بهجای خروج از واژن، از طریق لولههای فالوپ به سمت حفره لگنی و شکمی حرکت میکند.
این پدیده نسبتاً شایع است و در بسیاری از زنان بدون علامت یا عارضه خاصی رخ میدهد. بااینحال، به دلیل ارتباط احتمالی آن با اندومتریوز، از نظر پزشکی اهمیت دارد.
نکته مهم این است که قاعدگی برگشتی بهتنهایی یک بیماری محسوب نمیشود و لزوماً به معنای ابتلا به اندومتریوز یا وجود اختلال در عملکرد دستگاه تناسلی نیست.
قاعدگی برگشتی چگونه اتفاق میافتد؟
در چرخه طبیعی قاعدگی، پوشش داخلی رحم (آندومتر) در پاسخ به تغییرات هورمونی ریزش میکند و خون و بافت حاصل از آن از طریق دهانه رحم و واژن از بدن خارج میشوند.
اما در قاعدگی برگشتی، بخشی از این خون بهجای حرکت به سمت واژن، از رحم وارد لولههای فالوپ شده و به حفره لگنی میرسد.
مسیر طبیعی و مسیر برگشتی خون قاعدگی
- مسیر طبیعی: رحم ← دهانه رحم ← واژن ← خارج از بدن
- مسیر برگشتی: رحم ← لولههای فالوپ ← حفره لگنی
در بیشتر موارد، بدن میتواند خون و سلولهای منتقلشده به حفره لگنی را تجزیه و جذب کند؛ بنابراین این اتفاق الزاماً مشکلی ایجاد نمیکند.

علائم قاعدگی برگشتی چیست؟
بسیاری از افرادی که قاعدگی برگشتی دارند، هیچ علامت مشخصی را تجربه نمیکنند. به همین دلیل، تشخیص آن معمولاً دشوار است.
بااینحال، این پدیده ممکن است با درد قاعدگی (دیسمنوره) همراه باشد.
علائم احتمالی عبارتاند از:
- درد قاعدگی
- گرفتگی و درد در ناحیه لگن
- درد شدیدتر از حد معمول در دوران قاعدگی
- تغییرات همراه با چرخه قاعدگی، بهویژه در صورت وجود بیماری زمینهای مانند اندومتریوز
البته درد قاعدگی بهتنهایی نشانه قاعدگی برگشتی نیست؛ زیرا علل متعددی میتوانند باعث درد لگنی و قاعدگی دردناک شوند.
نکته مهم: درد قاعدگی ممکن است شایع باشد، اما درد شدید و ناتوانکننده نباید طبیعی تلقی شود. اگر درد باعث اختلال در فعالیتهای روزمره، تحصیل، کار یا خواب میشود، بررسی پزشکی ضرورت دارد.
علت قاعدگی برگشتی چیست؟
علت دقیق قاعدگی برگشتی هنوز بهطور کامل مشخص نشده است.
یکی از توضیحات مطرحشده این است که هنگام انقباض رحم و خروج خون قاعدگی، بخشی از خون از مسیر لولههای فالوپ به سمت حفره لگنی حرکت میکند.
از آنجا که قاعدگی برگشتی در بسیاری از زنان اتفاق میافتد، برخی پژوهشگران آن را بخشی از فرایند طبیعی قاعدگی میدانند.
همچنین در برخی مطالعات مطرح شده است که کوچکتر بودن دهانه رحم ممکن است با افزایش احتمال این پدیده ارتباط داشته باشد؛ اما این موضوع هنوز برای تعیین یک علت قطعی کافی نیست.
ارتباط قاعدگی برگشتی با اندومتریوز چیست؟
مهمترین دلیل توجه پزشکی به قاعدگی برگشتی، ارتباط احتمالی آن با اندومتریوز (Endometriosis) است.
اندومتریوز بیماریای است که در آن بافتی مشابه پوشش داخلی رحم در خارج از رحم، معمولاً در نواحی لگنی، رشد میکند.
یکی از نظریههای مطرح درباره ایجاد اندومتریوز، نظریه قاعدگی برگشتی یا نظریه سامپسون (Sampson’s Theory) است.
بر اساس این نظریه، سلولهای آندومتر ممکن است همراه با خون قاعدگی از طریق لولههای فالوپ وارد حفره لگنی شوند و در برخی شرایط به سطوح و اندامهای آن متصل شده و رشد کنند.
بااینحال، یک نکته اساسی وجود دارد:
قاعدگی برگشتی بهتنهایی برای ایجاد اندومتریوز کافی نیست.
این پدیده در بسیاری از زنان رخ میدهد، اما همه آنها به اندومتریوز مبتلا نمیشوند. بنابراین، عوامل دیگری مانند ویژگیهای سیستم ایمنی، زمینه ژنتیکی، عوامل التهابی و شرایط محیطی نیز احتمالاً در ایجاد بیماری نقش دارند.
به بیان دیگر، قاعدگی برگشتی یکی از نظریههای توضیحدهنده اندومتریوز است، نه علت قطعی و انحصاری آن.
قاعدگی برگشتی چگونه تشخیص داده میشود؟
قاعدگی برگشتی معمولاً بهعنوان یک بیماری مستقل بررسی یا تشخیص داده نمیشود.
در بسیاری از موارد، زمانی به آن توجه میشود که فرد به دلیل درد لگنی، قاعدگی دردناک یا احتمال اندومتریوز تحت بررسی قرار گرفته باشد.
یکی از روشهایی که ممکن است وجود آن را آشکار کند، لاپاراسکوپی است.
در این روش، پزشک با استفاده از دوربین ظریفی که از طریق برش کوچک وارد شکم میشود، اندامهای لگنی را بررسی میکند. گاهی ممکن است خون در حفره لگنی مشاهده شود که با قاعدگی برگشتی سازگار است.
بااینحال، مشاهده خون در حفره لگنی بهتنهایی برای تشخیص اندومتریوز کافی نیست.
چرا تشخیص اندومتریوز گاهی سالها طول میکشد؟
یکی از چالشهای مهم در تشخیص اندومتریوز، طبیعی تلقی شدن درد قاعدگی است.
برخی زنان سالها با درد شدید زندگی میکنند، بدون آنکه علت اصلی مشکل آنها مشخص شود.
درد لگنی ممکن است به اشتباه صرفاً به گرفتگیهای طبیعی قاعدگی نسبت داده شود؛ درحالیکه اندومتریوز میتواند علت مهمی برای دردهای مزمن یا شدید باشد.
بر اساس برآوردهای مطرحشده، اندومتریوز ممکن است تا حدود ۱۱ درصد زنان را درگیر کند.
بنابراین، درد شدید، مداوم یا مختلکننده فعالیتهای روزمره باید از نظر علل زمینهای، از جمله اندومتریوز، بررسی شود.
آیا قاعدگی برگشتی نیاز به درمان دارد؟
در اغلب موارد، خیر.
از آنجا که قاعدگی برگشتی پدیدهای شایع است و معمولاً مشکل خاصی ایجاد نمیکند، در صورت نبود علائم یا عوارض، نیازی به درمان اختصاصی ندارد.
اما اگر با درد قابلتوجه یا بیماریهایی مانند اندومتریوز همراه باشد، درمان بر اساس علت زمینهای و شرایط فرد انتخاب میشود.
۱. درمانهای هورمونی
پزشک ممکن است برای کاهش خونریزی قاعدگی از روشهای هورمونی استفاده کند، از جمله:
- قرصهای ضدبارداری هورمونی
- داروهای هورمونی تجویزی
- آییودی هورمونی (IUD)
این روشها میتوانند شدت خونریزی یا تعداد دفعات قاعدگی را کاهش دهند و در برخی افراد به کنترل درد مرتبط با اندومتریوز کمک کنند.
۲. جراحی
هیسترکتومی یا برداشتن رحم میتواند خونریزی قاعدگی را متوقف کند؛ اما درمان معمول قاعدگی برگشتی نیست و به دلیل ماهیت تهاجمی و پیامدهای مهم آن، صرفاً در شرایط پزشکی خاص و بر اساس اندیکاسیونهای دیگر مطرح میشود.
همچنین برداشتن رحم بهتنهایی تضمین نمیکند که علائم اندومتریوز از بین بروند؛ زیرا ضایعات اندومتریوز ممکن است خارج از رحم باقی بمانند.
پرسشهای متداول درباره قاعدگی برگشتی
آیا در قاعدگی برگشتی، خونریزی واژینال متوقف میشود؟
خیر. فرد همچنان خونریزی قاعدگی دارد؛ زیرا بخشی از خون از طریق واژن خارج میشود. تنها قسمتی از خون ممکن است به سمت لولههای فالوپ و حفره لگنی حرکت کند.
خون قاعدگی که وارد حفره لگنی میشود، چه سرنوشتی پیدا میکند؟
در بیشتر موارد، بدن خون و سلولهای منتقلشده را تجزیه و جذب میکند. اما در برخی شرایط، سلولهای مشابه آندومتر ممکن است به سطوح خارج از رحم متصل شوند و در ایجاد ضایعات اندومتریوز نقش داشته باشند.
آیا میتوان از قاعدگی برگشتی پیشگیری کرد؟
در حال حاضر، روش قطعی و اثباتشدهای برای پیشگیری از قاعدگی برگشتی وجود ندارد؛ زیرا این پدیده شایع است و مکانیسم دقیق آن هنوز بهطور کامل شناخته نشده است.
داروهای هورمونی و آییودی هورمونی میتوانند خونریزی قاعدگی را کاهش دهند و احتمالاً میزان قاعدگی برگشتی را نیز کمتر کنند، اما استفاده از آنها صرفاً برای پیشگیری از این پدیده در افراد بدون علامت توصیه نمیشود.
جمعبندی
قاعدگی برگشتی به معنای حرکت بخشی از خون قاعدگی از طریق لولههای فالوپ به داخل حفره لگنی است. این پدیده در بسیاری از زنان رخ میدهد و معمولاً بدون علامت و بدون نیاز به درمان است.
بااینحال، به دلیل ارتباط احتمالی آن با اندومتریوز، نباید دردهای شدید و غیرطبیعی قاعدگی را نادیده گرفت.
مهمترین نکته این است که قاعدگی دردناک و ناتوانکننده طبیعی نیست و نیاز به بررسی دارد؛ حتی اگر خونریزی قاعدگی از نظر مقدار و زمانبندی کاملاً طبیعی به نظر برسد.
- Kuan KKW, Gibson DA, Whitaker LHR, Horne AW. Menstruation dysregulation and endometriosis development. Front Reprod Health. 2021;3:756704. doi:10.3389/frph.2021.756704
- Department of Health and Human Services Office on Women's Health. Endometriosis.
- Jareid M, Thalabard JC, Aarflot M, Bøvelstad HM, Lund E, Braaten T. Levonorgestrel-releasing intrauterine system use is associated with a decreased risk of ovarian and endometrial cancer, without increased risk of breast cancer. Results from the NOWAC Study. Gynecol Oncol. 2018;149(1):127-132. doi:10.1016/j.ygyno.2018.02.006
- https://www.verywellhealth.com/retrograde-menstruation-overview-4685604
