نگاهی کلی به فواید و خطرات رژیم کتوژنیک

فواید و خطرات رژیم کتوژنیک

رژیم کتوژنیک با مصرف چربی بسیار زیاد و محدودیت زیاد کربوهیدرات مشخص می شود. که بتازگی برای کاهش وزن یا چربی بدن توسط مردم استفاده می شود.

در حال حاضر ، رژیم کتوژنیک توسط ورزشکاران حرفه ای و بدنسازان با هدف کاهش چربی بدن و همچنین توسط افرادی که دچار اختلالات متابولیک ، اضافه وزن یا چاقی هستند، بیشتر مورد استفاده قرار می گیرد.

این مقاله سعی بر آن دارد تا مبنای بیوشیمیایی رژیم کتوژنیک و اطلاعات موجود در خصوص استفاده و نیز اثرات نامطلوب آن را ارائه دهد.

روش بررسی

روش بررسی به این شکل بوده است که تمام مقالات ، کتابهای علمی و انتشارات مرتبط با رژیمهای کم کربوهیدرات و رژیم کتوژنیک در پایگاه داده PubMed و Google Scholar جستجو شده اند. مقالاتی که در دهه گذشته منتشر شد ، در این بررسی قرار گرفتند.

خلاصه نتایج

نتایج این بررسی نشان می دهد تأثیر رژیم کتوژنیک بر چاقی و کاهش وزن تفاوت معنی داری در مقایسه با سایر رژیم های غذایی نداشته است. رژیم کتوژنیک موارد منع مصرف زیادی دارد و خطراتی برای سلامتی دارد. متاآنالیز مطالعات کوهورت نشان می دهد،  کمترین خطر مرگ با مصرف کربوهیدرات حدود ۵۰-۵۵ درصد از کل کالری روزانه مشاهده می شود، در حالیکه مرگ و میر با مصرف کربوهیدرات کمتر از ۳۰ درصد در بیشترین حالت است.

مقدمه

اولین مدل رژیم کتوژنیک در سال ۱۹۲۰ میلادی توسط دکتر R. Wilder (کلینیک مایو ، ایالات متحده آمریکا) برای درمان دیابت نوع یک و صرع در کودکان ارائه شد.

یک قرن پیش ، به دلیل کمبود داروهای مؤثر، رژیم کتوژنیک در این بیماران تنها درمان بود. تجویز رژیم کتوژنیک منجر به تغییر در متابولیسم مغز و تولید گاما آمینوبوتیریک اسید (GABA) می شود که به کاهش علائم تشنج در صرع کمک می کند.

بین سالهای ۱۹۵۰ و ۱۹۹۰ ، رژیم کتوژنیک، به دلیل در دسترس بودن داروهای ضد تشنج جدید و انسولین کنار گذاشته شد.

اما علاقه به رژیم کتوژنیک برای معالجه صرع در کودکان پس از جلسه سال ۱۹۹۶ انجمن صرع آمریکا احیا شد.

در سال ۲۰۰۸، اجماع بین المللی در مورد کاربرد رژیم کتوژنیک در بیماری های عصبی ، از جمله صرع در کودکان ، به تصویب رسید و بعد از آن در سال ۲۰۱۸ به روز شد.

رژیم کتوژنیک پتانسیل درمانی قابل توجهی داند و در حال حاضر با موفقیت مکمل درمان در:

بیماری های سیستم عصبی (آمیوتروفیک)

اسکلروز جانبی

 مولتیپل اسکلروزیس

 اختلالات دو قطبی

برخی از اشکال صرع و اوتیسم

برخی از تومورهای مغزی: گلیوبلاستوما ، آستروسیتوم و غیره

برخی بیماریهای نادر ژنتیکی (سندرم GLUT 1 ، سندرم Rett و غیره)

اختلالات متابولیک (سندرم تخمدان پلی کیستیک و غیره) برای حداقل ۶-۱۲ ماه بکار می رود.

اصل رژیم کتوژنیک

در رژیم کتوژنیک چربی منبع اصلی انرژی است. طبق توصیه های فعلی در مورد تغذیه سالم ، کربوهیدرات ها باید ۴۵-۶۰ درصد ، پروتئین ۱۰-۲۰ درصد و چربی حداکثر ۳۰ درصد از کل کالری را تأمین کنند.

در رژیم کتوژنیک ، این نسبت ها کاملاً متفاوت است:

کربوهیدرات ها  ۵٪ (تا ۲۰٪)

 پروتئین ها ۱۰٪

چربی ها۷۰-۸۵٪ .

یعنی اگر میزان مصرف انرژی توصیه شده روزانه یک فرد در حدود ۲۰۰۰ کیلوکالری باشد ،

پس در رژیم کتوژنیک مقدار چربی آن باید حدود ۱۶۵ گرم ، پروتئین ۷۵ گرم و فقط ۲۰ گرم کربوهیدرات داشته باشد.

منابع چربی را می توان از دو طریق تأمین کرد:

منابع گیاهی (روغن زیتون ، آووکادو ، نارگیل ، پالم ، کتان  و …)

 محصولات حیوانی (گوشت های چرب ، سوسیس ، شیرین ، بیکن ، کره ،پوست مرغ ، ماهی های چرب و …)

محدودیت شدید در کربوهیدرات ها با حذف غذاهایی که به طور طبیعی سرشار از قند هستند، حاصل می شود.

میوه ها (فقط انواع توت ها در مقادیر بسیار کم قابل مصرف است)

سبزیجات نشاسته ای (هویج ، شلغم ، سیب زمینی ، و غیره)

حبوبات، غلات و انواع ماکارونی

شیر (منبع قند شیر – لاکتوز)

دسرها (شامل شیرین کننده ها)

الکل

همچنین آجیل و انواع سبزیجات (گوجه فرنگی ، پیاز ، سیر و غیره) محدود است.

مبانی بیوشیمیایی رژیم کتوژنیک

بدن انسان در جریان تکامل طولانی خود ، برای استفاده از گلوکز به عنوان یک انرژی اصلی سازگار شده است.

البته بسیاری از بافتهای ما با استفاده از اسیدهای چرب می توانند عملکرد داشته باشند، اما ارگان ها و سلول های وابسته به گلوکز زیادی وجود دارند. این به ویژه در مورد مغز ، کلیه ها و گلبول های قرمز صادق است.

مغز به طور متوسط ​​به ۱۲۰ گرم گلوکز در هر روز نیاز دارد. در محدودیت حاد کربوهیدرات ، مغز به گلیکوژن متکی است. با این حال ، آنها به سرعت در طی ۱-۳ روز تمام می شوند. برای اطمینان از عملکرد طبیعی مغز ، که تمام اندام های دیگر را کنترل می کند ، بدن فرآیندی به نام گلوکونئوژنز را تحریک می کند (یعنی تولید گلوکز از منابع غیر کربوهیدراتی مثل اسیدهای چرب یا اسیدهای آمینه). برای چند روز اول (۳-۵ روز) پس از عدم مصرف کربوهیدرات ، قند خون توسط این فرآیند تأمین می شود.

بدن برای سازگاری متابولیک و حفظ توده عضلانی به سمت تولید کتون از چربی روی می آورد.

کتونها مولکولهای محلول در آب هستند که از اسیدهای چرب در کبد تولید می شوند.

در حذف کربوهیدرات ، نیازهای انرژی مغز از کتون‌ها تأمین می شود. وقتی کتونهای خون به  غلظت بیشتر از  ۲ میلی مول بر لیتر برسد کتوز رخ داده است.

ببه آنزیمی که چربی را به اسیدهای چرب آزاد برای تولید کتون می شکند، لیپاز حساس به هورمون گفته می شود، که تنها در صورت کم بودن میزان انسولین فعال می شود. این بدان معنی است که برایشروع کتوژنز باید مصرف کربوهیدرات متوقف شود.

آفراد سالم اغلب به طور عادی به کتوز می روند به عنوان مثال بعد از خواب طولانی.

کتون‌ها چگونه کار می کنند؟

از آنجا که کتون‌ها مولکول‌های کوچک و محلول در آب هستند ، از سد خونی مغزی عبور کرده و در قشر مغز به دو مرکز بسیار مهم می رسند: مرکز اشتها و مرکز رضایت. به این ترتیب، کتون‌ها روی سطوح هورمون های گرلین و لپتین (تنظیم کننده اشتها و سیری) اثر می‌گذارند. آنها اشتها را سرکوب می کنند ، کنترل گرسنگی را بهبود می بخشند و هوس به غذاهای قندی را کاهش می دهند.

در نتیجه ، انرژی دریافتی و وزن بدن؛ بدون تأثیر قابل توجهی بر توده عضلانی کاهش می یابد.

تأثیر رژیم کتوژنیک بر اضافه وزن و چاقی

در حال حاضر ، رژیم کتوژنیک در افراد دارای اضافه وزن و افراد چاق مورد استفاده قرار می گیرد.

اما هنوز هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد، در طولانی مدت، رژیم کتوژنیک بهتر و موفق تر از سایر الگوهای غذایی است.

 رژیم کتوژنیک ممکن است برای برخی از افراد که در کاهش وزن با روش های دیگر مشکل دارند گزینه خوبی باشد. با این حال ، نسبت دقیق چربی ها ، پروتئین ها و کربوهیدرات ها در افراد مختلف به دلیل ژنتیک منحصر به فرد و ترکیب بدنی برای رسیدن به اهداف مورد نظر متفاوت است.

در متاآنالیز ۱۳ کارآزمایی کنترل شده و تصادفی (به مدت طولانی و بیشتر از ۱۲ ماه)، رژیم کتوژنیک و بسیار کم کربوهیدرات را با رژیم کم چرب مقایسه کردند. نتایج نشان داد متوسط ​​کاهش وزن در هر دو مشابه است .

تجزیه و تحلیل ۲۶ مطالعه کوتاه مدت (حدود ۱۲ هفته)، قبل و بعد از رژیم کتوژنیک و رژیم کم چرب را در کنترل اشتها مقایسه کرد؛ نتایج نشان داد هر دو از نظر اثر بر اشتها و کاهش وزن مشابه اند.

فواید و خطرات رژیم کتوژنیک

خطرات رژیم کتوژنیک

 از عوارض جانبی رایج ناشی از محدودیت شدید کربوهیدرات به شرح زیر است:

خستگی (ذهنی و عضلانی)

 گرفتگی عضلات

 حالت تهوع

 سرگیجه

 دیستمی (بی حسی ، افسردگی ، پرخاشگری)

 تحریک پذیری

 سردرد

 اختلال شناختی (اختلالات حافظه و…) ،

مشکلات دستگاه گوارش: بوی بد دهان (به دلیل کتونمی) ، رفلاکس ، دیسکینزی صفراوی ، یبوست ، پانکراس و غیره

در برخی از جمعیت های انسانی ، به دلیل ژنتیکی ، تحمل کمتری نسبت دریافت چربی بالا دارند و در نتیجه افزایش تری گلیسیرید و کلسترول، افزایش خطر بیماری های قلبی عروقی رخ می دهد.

بدتر شدن و تشدید بیماریهای کلیوی (نارسایی کلیه ، نقرس و غیره) ، عملکرد کبد ، مشکلات استخوانی (از جمله شکستگی شکستگی و پوکی استخوان)

عدم تعادل الکترولیتی که بر پتاسیم ، کلسیم و منیزیم تأثیر می گذارد باعث گرفتگی های دردناک ، تهوع و سرگیجه می شود.

مهمترین خطر بهداشتی رژیم کتوژنیک در کودکان عبارتند از: رشد آهسته،  اسیدوز مکرر، شیوع عفونت ها ( اختلال در عملکرد نوتروفیل).

مطالعات به رابطه بین مصرف کربوهیدرات و مرگ و میر پرداخته اند

یکی از مطالعات گسترده در این زمینه، ارتباط بین مصرف متوسط کربوهیدرات و خطر مرگ در طی یک دوره ۲۵ ساله را بررسی می کند.

همه عادتهای غذایی ۱۵۴۲۸ نفر در سنین ۴۵-۶۴ سال مورد مطالعه قرار گرفته است. بعد از حذف عوامل مخدوشگر (سن ، جنس ، قومیت ، BMI ، مصرف انرژی ، تحصیلات ، فعالیت بدنی ، درآمد ، سیگار کشیدن ، دیابت و غیره) ، نتایج نشان داد؛ رابطه آماری معنی داری بین خطر مرگ و کربوهیدرات وجود دارد. کمترین خطر هنگامی مشاهده می شود که میزان مصرف ۵۰ تا ۵۵ درصد از انرژی روزانه باشد. بیشترین مرگ و میر در مصرف کربوهیدرات کمتر از ۳۰٪ است و همچنین هنگامی که میزان کربوهیدرات بیشتر از ۶۰٪ باشد ، به تدریج افزایش می یابد.

خطر نسبتاً بالاتری در مرگ در زمانی مشاهده شد که کربوهیدرات با چربی و پروتئین های حیوانی جایگزین شده بود ، و در صورت جایگزینی با پروتئین و چربی های گیاهی کاهش مرگ مشاهده شد.

متاآنالیز ۱۲ مطالعه در آمریکای شمالی ، اروپا و آسیا در سال های اخیر (در کل ۴۳۲۱۷۹  نفر و مرگ و میر ۴۰۱۸۱) این نتایج را تأیید می کند.

چه کسانی نباید رژیم کتوژنیک بگیرند؟

کودکان و نوجوانان؛ زنان در دوران بارداری و شیردهی ، زنان مبتلا به آمنوره ثانویه و مشکلات تولید مثل، افراد  BMI  کمتر از ۲۵؛ افراد مبتلا به اختلالات خوردن (بی اشتهایی ، بولیمی و غیره) ، اعتیادبه الکل یا سایر مواد ؛ بیماری های روانی (روان پریشی)؛ پورفیری و برخی از نقص های آنزیمی مادرزادی، نقص کلیوی یا کبدی (از جمله هپاتیت مزمن فعال) ، نقرس؛ برخی از اختلالات غدد درون ریز: دیابت نوع ۱ ، پرکاری تیروئید ، سندرم کوشینگ. بیماریهای خونی؛ انفارکتوس میوکارد (۶ ماه پیش) ، آنژین ناپایدار ، نارسایی قلبی ، سکته قلبی؛ التهاب پیشرونده و بدخیمی ها، همچنین در سنگ کلیه و مثانه و درمان با داروهای دیورتیک.

چندین مسئله در رابطه با پیروی از رژیم کتوژنیک مطرح شده است.

اول از همه این است که خطر سلامتی در طولانی مدت (بیش از ۱ سال) دارد.

سوال جدی دیگر این است که آیا مزایای احتمالی آن ارزش عوارض جانبی آن را دارد.

 افراد چاق اختلالات دیگری نیز دارند، که برخی از آنها می توانند در حین کتوز بدتر و تشدید شوند.

 یک مسئله جدی دیگر که وجود دارد؛ کتوز در بیماران مبتلا به اختلالات متابولیسم پروتئین و لیپیدها ( اختلالات کلیه ، کبد ، لوزالمعده) است کهن می تواند تهدیدکننده زندگی باشد.

انتخاب منابع چربی

 بسیار مهم است که ۷۰- ۸۰٪ کالری موجود در منوی روزانه از چربی حاصل شود.

اما  بیشتر از چربی اشباع شده یا چربی اشباع نشده ؟

توصیه می شود که غذاها با چربی های اشباع نشده: ماهی ، آجیل ، دانه ها ، روغن زیتون ، آووکادو و… مصرف شود. مطلوب است که از منابع اسیدهای چرب اشباع شده ، به ویژه در حد غیر متعارف مانند روغن نارگیل و نخل خودداری شود.

روغن‌های هیدروژنه سرشار از ایزومرهای ترانس هستند که کاملاً نامناسب اند و برای سلامتی خطرناک است.

یک جایگزین سالم تر جایگزینی کربوهیدرات با چربی ها و پروتئین های گیاهی است. این الگوی خوردن می تواند به عنوان یک استراتژی بلند مدت برای دستیابی به طول عمر و حفظ سلامتی در نظر گرفته شود.

خلاصه:

رژیم کتوژنیک ممکن است برای برخی از افراد که در دستیابی به سلامتی و وزن خود مشکل داشته اند، موثر باشد.

با توجه به اهداف و ویژگی های فردی بایستی نسبت دقیق چربی ،  کربوهیدرات و پروتئین محاسبه شود. بنابراین اگر شخصی تصمیم به شروع رژیم کتوژنیک  گرفت ، توصیه می شود برای نظارت بر هرگونه تغییرات بیوشیمیایی ، با یک متخصص تغذیه مشورت کند.

متخصص تغذیه یک برنامه غذایی ارائه می کند که متناسب با وضعیت سلامتی و خصوصیات فیزیولوژیکی با کفایت دریافت مواد مغذی باشد و دستورالعمل های درستی برای دریافت مجدد کربوهیدرات ها از نظر کمی و کیفی پس از رسیدن به اهداف در نظر می گیرد.

این برای حداقل رساندن خطرات سلامتی ناشی از کتوز طولانی مدت لازم است.

منبع:

Hristova DN. A modern look at ketogenic diets-indications and health risks. Scripta Scientifica Salutis Publicae. 2019 Sep