آب گوجه‌فرنگی و سویا؛ آیا می‌تواند التهاب را کاهش دهد؟

التهاب همیشه با درد، تب یا علائم واضح همراه نیست. گاهی یک التهاب خفیف و مداوم برای مدت طولانی در بدن ادامه پیدا می‌کند و با چاقی و افزایش خطر برخی بیماری‌های مزمن ارتباط دارد. به همین دلیل، نقش الگوی غذایی و ترکیبات گیاهی در کنترل التهاب مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.

یک مطالعه کوچک که در سال ۲۰۲۶ در دانشگاه ایالتی اوهایو انجام شد، نشان داده است که نوشیدنی تهیه‌شده از ترکیب گوجه‌فرنگی غنی از لیکوپن و ترکیبات ایزوفلاون سویا ممکن است بتواند برخی نشانگرهای خونی التهاب را کاهش دهد. البته تعداد شرکت‌کنندگان این پژوهش بسیار کم بوده و نتایج آن را نمی‌توان به‌معنای اثبات اثر درمانی این نوشیدنی دانست.

در این مطالعه چه اتفاقی افتاد؟

پژوهشگران اثر یک نوشیدنی ترکیبی گوجه‌فرنگی و سویا را بر التهاب بررسی کردند. این نوشیدنی حاوی مقدار بالایی از لیکوپن موجود در گوجه‌فرنگی و ایزوفلاون‌های سویا بود؛ دو گروه از ترکیبات گیاهی که به‌دلیل ویژگی‌های آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی آنها مورد مطالعه قرار گرفته‌اند.

در این پژوهش، ۱۲ فرد بزرگسال مبتلا به چاقی به مدت چهار هفته این نوشیدنی را مصرف کردند. سپس یک دوره فاصله در نظر گرفته شد و شرکت‌کنندگان برای چهار هفته دیگر آب گوجه‌فرنگی معمولی دریافت کردند.

نمونه‌های خون قبل و بعد از هر مرحله بررسی شد. نتایج نشان داد در دوره مصرف نوشیدنی گوجه‌فرنگی و سویا، میزان برخی از پروتئین‌های مرتبط با التهاب به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافت.

در مقایسه با آب گوجه‌فرنگی معمولی که این ترکیبات را در غلظت موردنظر نداشت، نوشیدنی ترکیبی باعث کاهش سه پروتئین اصلی پیش‌التهابی شد. سطح پروتئین دیگری به نام عامل نکروز توموری آلفا نیز کاهش یافت، اما این کاهش به اندازه سایر نشانگرها از نظر اندازه‌گیری آماری قابل‌توجه نبود.

چرا این یافته مهم است؟

این نتایج نشان می‌دهند که ترکیب هدفمند برخی مواد غذایی گیاهی ممکن است روی مسیرهای زیستی مرتبط با التهاب اثر بگذارد. با این حال، مطالعه تنها ۱۲ شرکت‌کننده داشت و مدت مداخله نیز کوتاه بود؛ بنابراین نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که نوشیدن آب گوجه‌فرنگی و سویا می‌تواند التهاب مزمن یا بیماری‌های ناشی از آن را درمان کند.

برای مشخص شدن اثر واقعی این نوشیدنی، مطالعات بزرگ‌تر، طولانی‌تر و با گروه‌های مختلف جمعیتی لازم است.

التهاب مزمن چرا اهمیت دارد؟

التهاب در اصل یک مکانیسم دفاعی ضروری است. بدن هنگام عفونت یا آسیب بافتی از فرایندهای التهابی برای مقابله با عامل آسیب‌زا و ترمیم بافت استفاده می‌کند.

مشکل زمانی ایجاد می‌شود که این پاسخ برای مدت طولانی ادامه پیدا کند. التهاب مزمن می‌تواند به بافت‌های سالم آسیب برساند و با افزایش خطر برخی بیماری‌های مزمن همراه باشد.

چاقی نیز اغلب با نوعی التهاب خفیف و مداوم همراه است. در چنین شرایطی، سلول‌های بدن می‌توانند مواد پیام‌رسانی به نام سیتوکین‌ها آزاد کنند که در تنظیم پاسخ ایمنی نقش دارند. افزایش مداوم برخی از این مواد می‌تواند نشانه وجود فشار و اختلال التهابی در بدن باشد.

به همین دلیل، اصلاح رژیم غذایی و افزایش مصرف مواد غذایی گیاهی می‌تواند یکی از اجزای مهم سبک زندگی ضدالتهابی باشد؛ البته نه به‌عنوان جایگزین درمان پزشکی.

لیکوپن و ایزوفلاون‌های سویا چه نقشی دارند؟

لیکوپن گوجه‌فرنگی

لیکوپن همان ترکیب گیاهی است که رنگ قرمز مشخص گوجه‌فرنگی را ایجاد می‌کند. این ماده در گروه ترکیبات گیاهی دارای فعالیت آنتی‌اکسیدانی قرار می‌گیرد.

مطالعات مختلف درباره ارتباط مصرف غذاهای حاوی لیکوپن با سلامت و کاهش خطر برخی بیماری‌های مزمن انجام شده است. یکی از دلایل مورد توجه قرار گرفتن گوجه‌فرنگی نیز همین ترکیبات زیست‌فعال است.

نکته مهم این است که وجود یک ترکیب آنتی‌اکسیدانی در یک ماده غذایی به‌تنهایی به معنای اثبات اثر درمانی آن ماده غذایی نیست. نتیجه نهایی به مقدار مصرف، الگوی کلی رژیم غذایی و شرایط فرد بستگی دارد.

ایزوفلاون‌های سویا

ایزوفلاون‌ها گروهی از ترکیبات گیاهی موجود در سویا هستند. برخی از آنها می‌توانند به گیرنده‌های هورمونی بدن متصل شوند و به همین دلیل گاهی از آنها با عنوان ترکیبات گیاهی دارای اثرات شبه‌هورمونی یاد می‌شود.

ایزوفلاون‌های سویا نیز مانند لیکوپن به‌دلیل اثرات احتمالی آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند.

پژوهش‌های قبلی حتی احتمال وجود اثرات مفید ترکیب گوجه‌فرنگی و سویا را در برخی شاخص‌های مرتبط با سلامت پروستات مطرح کرده بودند. پژوهشگران دانشگاه ایالتی اوهایو نیز با تکیه بر همین زمینه تحقیقاتی، نوشیدنی جدیدی را برای بررسی اثر این ترکیبات بر التهاب طراحی کردند.

این نوشیدنی دقیقاً چه تفاوتی با آب گوجه‌فرنگی معمولی دارد؟

نوشیدنی مورد استفاده در مطالعه صرفاً آب گوجه‌فرنگی معمولی نبود. پژوهشگران از گوجه‌فرنگی‌هایی استفاده کردند که برای داشتن مقدار بالاتر لیکوپن پرورش داده شده بودند و سپس ترکیبات ایزوفلاون سویا را نیز به آن اضافه کردند.

بنابراین نمی‌توان بدون بررسی بیشتر فرض کرد که هر نوع آب گوجه‌فرنگی موجود در بازار دقیقاً همان اثر مشاهده‌شده در این مطالعه را دارد.

این موضوع از نظر تغذیه‌ای اهمیت زیادی دارد: اثر یک ماده غذایی در یک مطالعه به شرایط دقیق تهیه، مقدار مصرف و ترکیبات آن وابسته است.

آیا آب گوجه‌فرنگی و سویا یک «غذای عملکردی» است؟

اصطلاح «غذای عملکردی» برای غذاها یا نوشیدنی‌هایی به کار می‌رود که علاوه بر تأمین مواد مغذی، به‌دلیل داشتن ترکیبات خاص ممکن است اثرات زیستی مشخصی نیز داشته باشند.

آب گوجه‌فرنگی غنی‌شده با ترکیبات سویا نمونه‌ای از همین رویکرد است؛ یعنی به‌جای اینکه صرفاً گفته شود «سبزیجات بیشتری بخورید»، تلاش می‌شود ترکیبات خاصی که احتمالاً بر یک مسیر زیستی اثر دارند، به شکل هدفمند در رژیم غذایی قرار گیرند.

این رویکرد می‌تواند در آینده به طراحی مداخلات تغذیه‌ای دقیق‌تر کمک کند، اما هنوز فاصله زیادی میان یک یافته پژوهشی اولیه و تبدیل آن به توصیه درمانی عمومی وجود دارد.

چرا نباید یک ماده غذایی را به‌عنوان درمان التهاب معرفی کرد؟

التهاب مزمن نتیجه مجموعه‌ای از عوامل است و تنها با مصرف یک نوشیدنی ایجاد یا برطرف نمی‌شود. وضعیت وزن، فعالیت بدنی، کیفیت خواب، استرس، سیگار، الگوی کلی رژیم غذایی و بیماری‌های زمینه‌ای همگی می‌توانند در وضعیت التهابی بدن نقش داشته باشند.

بنابراین حتی اگر مطالعات آینده اثر ضدالتهابی این نوشیدنی را تأیید کنند، منطقی‌تر است آن را یکی از اجزای یک الگوی غذایی سالم بدانیم، نه درمانی مستقل برای التهاب.

آیا مصرف گوجه‌فرنگی و سویا برای همه افراد مفید است؟

گوجه‌فرنگی و مواد غذایی تهیه‌شده از سویا می‌توانند در یک رژیم غذایی متنوع و متعادل جای داشته باشند، اما نیازهای تغذیه‌ای افراد یکسان نیست.

همچنین مطالعه مورد بحث فقط در افراد مبتلا به چاقی انجام شده است. بنابراین مشخص نیست همین نتیجه در افراد دارای وزن طبیعی، سالمندان، افراد مبتلا به بیماری‌های التهابی مشخص یا سایر گروه‌ها نیز مشاهده شود.

از سوی دیگر، یک یافته آزمایشگاهی یا کاهش یک نشانگر خونی الزاماً به معنای کاهش قطعی خطر بیماری یا بهبود وضعیت بالینی فرد نیست. برای چنین نتیجه‌گیری‌هایی به مطالعات بزرگ‌تر و طولانی‌تر نیاز است.

آیا باید آب گوجه‌فرنگی و سویا را وارد رژیم غذایی کنیم؟

اگر این نوشیدنی در دسترس باشد و با نیازهای غذایی فرد سازگار باشد، می‌تواند به‌عنوان بخشی از یک رژیم غذایی متنوع مصرف شود؛ اما شواهد فعلی برای توصیه عمومی به مصرف آن با هدف «درمان التهاب» کافی نیست.

برای کاهش التهاب مزمن، تمرکز باید بیشتر روی الگوی غذایی کلی باشد: مصرف مناسب سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات، غلات کامل، مغزها و دانه‌ها، منابع پروتئینی باکیفیت و چربی‌های غیراشباع، در کنار فعالیت بدنی و کنترل وزن در افراد دارای اضافه‌وزن یا چاقی.

به بیان ساده، اگر انتخاب بین یک رژیم غذایی متعادل و یک نوشیدنی به‌ظاهر ضدالتهاب باشد، رژیم غذایی اهمیت بسیار بیشتری دارد.

پرسش‌های متداول

آیا آب گوجه‌فرنگی التهاب را درمان می‌کند؟

خیر. مطالعه جدید فقط نشان داده است که یک نوشیدنی خاص حاوی لیکوپن و ایزوفلاون سویا ممکن است برخی نشانگرهای التهاب را کاهش دهد. این موضوع با اثبات درمان التهاب یا بیماری‌های مرتبط با آن تفاوت دارد.

آیا آب گوجه‌فرنگی معمولی هم همین اثر را دارد؟

هنوز نمی‌توان با اطمینان چنین نتیجه‌ای گرفت. نوشیدنی مورد استفاده در مطالعه با آب گوجه‌فرنگی معمولی تفاوت داشت و مقدار بالاتری از ترکیبات موردنظر را در خود داشت.

آیا سویا به‌دلیل داشتن ترکیبات شبه‌هورمونی مضر است؟

ایزوفلاون‌های سویا می‌توانند با برخی گیرنده‌های هورمونی تعامل داشته باشند، اما این موضوع به‌تنهایی به معنای مضر بودن مصرف سویا نیست. اثرات سویا به مقدار مصرف، نوع فرآورده و شرایط فرد بستگی دارد.

آیا افراد مبتلا به چاقی می‌توانند برای کاهش التهاب فقط از این نوشیدنی استفاده کنند؟

خیر. حتی اگر نتایج این مطالعه در پژوهش‌های بزرگ‌تر تأیید شود، یک نوشیدنی نمی‌تواند جایگزین کاهش وزن، فعالیت بدنی، تغذیه مناسب و درمان بیماری‌های زمینه‌ای شود.

جمع‌بندی

یک مطالعه کوچک در سال ۲۰۲۶ نشان داده است که نوشیدنی تهیه‌شده از گوجه‌فرنگی غنی از لیکوپن و ایزوفلاون‌های سویا می‌تواند برخی نشانگرهای خونی التهاب را در افراد مبتلا به چاقی کاهش دهد. این یافته از نظر پژوهشی جالب است، زیرا نشان می‌دهد ترکیب هدفمند مواد غذایی گیاهی ممکن است بر برخی مسیرهای زیستی مرتبط با التهاب اثر بگذارد.

با این حال، تنها ۱۲ نفر در این مطالعه شرکت داشتند و مداخله نیز کوتاه‌مدت بود. بنابراین هنوز نمی‌توان آب گوجه‌فرنگی و سویا را درمان التهاب یا راهکاری قطعی برای پیشگیری از بیماری‌های مزمن دانست.

پیام کاربردی‌تر این تحقیق آن است که کیفیت رژیم غذایی می‌تواند فراتر از تأمین کالری و مواد مغذی اهمیت داشته باشد. با این وجود، کاهش التهاب مزمن بیش از آنکه به یک «غذای جادویی» وابسته باشد، به مجموعه‌ای از عادت‌های غذایی و سبک زندگی سالم بستگی دارد.