آیا استفاده از هوش مصنوعی بر عملکرد مغز شما تأثیر می‌گذارد؟

پژوهش‌های نوظهور نشان می‌دهند که هرچه بیشتر از هوش مصنوعی (AI) استفاده کنید، ممکن است تأثیرات منفی بیشتری بر مهارت‌های تفکر انتقادی شما داشته باشد. البته این تأثیرپذیری به طور قابل توجهی به نوع وظایفی که از هوش مصنوعی برای آن‌ها کمک می‌گیرید و نحوه استفاده شما بستگی دارد. در واقع، نحوه تعامل ما با این ابزارهای جدید تعیین‌کننده اصلی برای پیامدهای شناختی آن است.

از نوامبر ۲۰۲۲ که ربات گفتگوی هوش مصنوعی چت‌جی‌پی‌تی (ChatGPT) عرضه شد، هوش مصنوعی به طور فزاینده‌ای زندگی بسیاری از افراد را تحت تأثیر قرار داده است. معرفی ابزارهای هوش مصنوعی مانند چت‌بات‌ها و ابزارهای خلاصه‌سازی یا پاسخ‌دهی گوگل، نحوه گشت‌وگذار ما در وب و یافتن پاسخ برای سؤالات مهم را دگرگون کرده است.

به همین دلیل، محققان به طور جدی در حال بررسی اثر هوش مصنوعی بر مغز ما هستند. یافته‌های اولیه در این زمینه، یک پیوند احتمالی و در عین حال جالب را آشکار می‌سازند که باید با احتیاط به آن نگریست.

مطالعه هوش مصنوعی MIT

دانشمندان رسانه در مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) به تازگی پیش‌نویس مقاله‌ای را با عنوان «مغز شما و چت‌جی‌پی‌تی: انباشت بدهی شناختی هنگام استفاده از دستیار هوش مصنوعی برای نوشتن مقاله» منتشر کرده‌اند. این پژوهش بر تأثیر وابستگی به هوش مصنوعی در کاهش تلاش فکری متمرکز بوده است.

این مطالعه شامل ۵۴ فرد بزرگسال آمریکایی در رده سنی ۱۸ تا ۳۹ سال بود و از شرکت‌کنندگان خواسته شد تا چهار مقاله را طی چهار ماه بنویسند. افراد برای این کار به سه گروه تقسیم شدند: گروهی که از چت‌جی‌پی‌تی استفاده کردند، گروهی که از موتور جستجو (مانند یاهو یا گوگل) استفاده کردند، و گروهی که از هیچ ابزار جستجو یا هوش مصنوعی کمک نگرفتند (فقط مغز خودشان).

نتایج اولیه

در سه مقاله اول، اتصال الکتریکی در مغز گروه استفاده‌کننده از چت‌جی‌پی‌تی کمتر از دو گروه دیگر بود. همچنین، اتصال الکتریکی در گروه استفاده‌کننده از موتور جستجو نیز پایین‌تر از گروهی بود که تنها از مغز خود استفاده کرده بودند.

آزمایش چهارم شامل جابه‌جایی گروه‌ها بود؛ گروهی که تنها از مغزشان استفاده می‌کردند اجازه یافتند از چت‌جی‌پی‌تی استفاده کنند و گروه چت‌جی‌پی‌تی فقط می‌توانست از مغز خود استفاده کند. لازم به ذکر است که تنها ۱۸ شرکت‌کننده مقاله چهارم را تکمیل کردند تا تحلیل نهایی دقیق‌تر صورت پذیرد.

گروهی که استفاده از چت‌جی‌پی‌تی را متوقف کرده و به مغز خود متکی شدند، نتایج قابل توجهی را نشان دادند. آن‌ها اتصال الکتریکی بسیار پایین‌تری در مغز خود نسبت به جلسه سوم گروه “فقط مغز” داشتند و همچنین درک کمتری از مالکیت بر نوشته خود و بازیابی ضعیف‌تر نقل قول‌ها از مقاله نوشته‌شده را نشان دادند.

با وجود یافته‌های جالب این مقاله، این پژوهش یک مطالعه بسیار کوچک و مقدماتی در یک حوزه تحقیقاتی جدید و در حال توسعه است. نتیجه‌گیری‌ها ممکن است با انجام مطالعات بزرگ‌تر و جامع‌تر تغییر یابند. همچنین، این مقاله هنوز توسط هیچ مجله معتبر علمی به صورت تخصصی داوری و تأیید نشده است.

مطالعات دیگر در مورد هوش مصنوعی و تفکر

محققان MIT تنها کسانی نیستند که از زمان گسترش ابزارهای هوش مصنوعی، این پدیده را بررسی کرده‌اند. محققان دیگر نیز در حال رمزگشایی از تأثیر هوش مصنوعی بر توانایی‌های شناختی انسان هستند.

یک مطالعه در سال ۲۰۲۵ در مورد استفاده از هوش مصنوعی و مهارت‌های تفکر انتقادی نشان داد که افرادی که بیشتر از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، ممکن است توانایی‌های تفکر انتقادی کمتری داشته باشند. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که این کاربران بیشتر در رده سنی ۱۷ تا ۲۵ سال قرار دارند.

نویسنده این وضعیت را با عنوان «تخلیه بار شناختی» (Cognitive Offloading) معرفی می‌کند. این مفهوم به معنای کاهش نیاز به تفکر مستقل به دلیل وابستگی به خودکارسازی وظایف تحلیلی توسط ابزارهای هوش مصنوعی تعریف شده است.

تأثیر بر تفکر انتقادی فعال

یک مطالعه دیگر در سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که استفاده از هوش مصنوعی ممکن است جنبه‌های تفکر انتقادی فعال را به درک منفعل‌تر در سه حوزه کلیدی منتقل کند. این تغییر نشان‌دهنده یک دگرگونی در نحوه تعامل ما با دانش و اطلاعات است.

1. یادآوری و درک: تمرکز از جمع‌آوری اطلاعات به سمت تأیید اطلاعات تغییر می‌کند.
2. کاربرد: تمرکز از حل مسئله فعال به سمت ادغام پاسخ‌های هوش مصنوعی منتقل می‌شود.
3. تجزیه‌وتحلیل، ترکیب و ارزیابی: تمرکز از اجرای وظایف به سمت سرپرستی و مدیریت وظایف واگذارشده به هوش مصنوعی متمایل می‌شود.

به طور کلی، بر اساس یک مرور تحقیقاتی در سال ۲۰۲۴، افزایش وابستگی به ابزارهای هوش مصنوعی برای انجام وظایفی که نیازمند تفکر عمیق‌تر هستند، خطراتی را به دنبال دارد. این خطرات تهدیدی جدی برای توانایی‌های شناختی اساسی محسوب می‌شوند.

این وابستگی می‌تواند منجر به کاهش درگیری ذهنی شود و همچنین باعث غفلت از مهارت‌های شناختی اساسی مانند بازیابی اطلاعات یا محاسبات می‌گردد. از دیگر تبعات آن می‌توان به کاهش ظرفیت حافظه، کوتاه‌تر شدن دامنه توجه و مشکلات تمرکز، و ناتوانی در به کارگیری دانش در موقعیت‌های جدید اشاره کرد. علاوه بر موارد شناختی، نگرانی‌های اجتماعی و اخلاقی نیز مطرح است، مانند کاهش تعاملات انسانی و انزوای اجتماعی و نیز چالش‌های سلامت روانی از قبیل کاهش اعتماد به نفس².

چگونه تأثیرات هوش مصنوعی بر مغز را به حداقل برسانیم؟

پاسخ این سؤال به سادگی “کمتر از هوش مصنوعی استفاده کنید” نیست. درست است که اجتناب از استفاده هوش مصنوعی برای وظایفی که نیازمند تفکر عمیق‌تر هستند، در صورت امکان، اولین گام عالی است.

اما از آنجایی که ابزارهای هوش مصنوعی در حال محبوب شدن هستند، ممکن است استفاده از آن‌ها در محیط کار شما تشویق یا حتی در برخی موارد ضروری شود. در عوض، باید روی نحوه استفاده از هوش مصنوعی تمرکز کنید. در حقیقت، وقتی هوش مصنوعی به روش‌های خاصی استفاده شود، می‌تواند به پرورش تفکر عمیق‌تر، الهام‌بخشیدن به خلاقیت و بهبود کارایی کمک کند.

شناخت علائم جابه‌جایی تفکر از حالت فعال به حالت منفعل، که پیش‌تر ذکر شد، می‌تواند مفید باشد. به عنوان مثال، می‌توانید از خودتان این سؤالات را بپرسید.

• آیا به جای تلاش برای یافتن و درک منابع خودتان، از هوش مصنوعی برای تأیید اطلاعات استفاده می‌کنید؟
• آیا به جای تلاش برای حل مسئله، از هوش مصنوعی می‌خواهید که ایده‌ها را برای شما به عمل درآورد؟
• آیا به جای تجزیه‌وتحلیل، ترکیب و ارزیابی ایده‌ها به صورت مستقل، از هوش مصنوعی می‌خواهید تا ایده‌ها را مقایسه، مرتبط یا قضاوت کند؟

تشخیص این تغییر از یادگیری فعال به منفعل می‌تواند به شما کمک کند تا تعیین کنید که آیا استفاده شما از هوش مصنوعی به درک مطالب شما کمک می‌کند یا مانع آن می‌شود.

نکته کلیدی

تحقیقات نوظهور نشان می‌دهد که استفاده بیش از حد و اتکای زیاد به ابزارهای هوش مصنوعی ممکن است تأثیر عمیقی بر توانایی‌های درک و تفکر انتقادی ما بگذارد. با این وجود، شواهد کنونی که از این فرضیه حمایت می‌کنند، تنها می‌توانند یک ارتباط را توضیح دهند، نه رابطه علت و معلولی بین کاهش تفکر عمیق و اتکای شدیدتر به هوش مصنوعی.

به هر حال، این حوزه علمی هنوز نوپا است و در حال توسعه می‌باشد. از سوی دیگر، هوش مصنوعی همیشه هم بد نیست و می‌تواند الهام‌بخش خلاقیت باشد یا یادگیری را تقویت کند؛ البته به شرط آنکه به عنوان یک ابزار همه‌جانبه برای یافتن پاسخ‌ها یا راه‌حل‌ها استفاده نشود.