آیا نوشیدنی‌های انرژی‌زا به کبد آسیب می‌زنند؟

نوشیدنی‌های انرژی‌زا معمولاً برای افزایش هوشیاری و کاهش احساس خستگی مصرف می‌شوند، اما ترکیبات موجود در آن‌ها، به‌ویژه مقدار زیاد کافئین و شکر، می‌تواند در صورت مصرف مکرر برای سلامت مشکل‌ساز شود.

شواهد موجود نشان می‌دهد که مصرف سنگین و مداوم برخی نوشیدنی‌های انرژی‌زا ممکن است با آسیب کبدی ارتباط داشته باشد. با این حال، هنوز مشخص نیست که دقیقاً کدام ترکیب یا چه میزان مصرف بیشترین نقش را دارد و نمی‌توان گفت هر بار مصرف نوشیدنی انرژی‌زا مستقیماً به کبد آسیب می‌زند.

نوشیدنی‌های انرژی‌زا چگونه ممکن است بر کبد اثر بگذارند؟

کبد یکی از مهم‌ترین اندام‌های بدن برای متابولیسم مواد غذایی و دارویی، تولید پروتئین‌ها، تنظیم ترکیبات شیمیایی خون و دفع یا پردازش بسیاری از مواد زائد است. کافئین و سایر ترکیبات موجود در نوشیدنی‌های انرژی‌زا نیز پس از مصرف توسط بدن پردازش می‌شوند.

چند عامل در نوشیدنی‌های انرژی‌زا بیشتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته‌اند.

شکر زیاد

بسیاری از نوشیدنی‌های انرژی‌زا حاوی مقدار قابل توجهی شکر هستند و هر وعده ممکن است حدود بیست تا سی گرم قند داشته باشد.

مصرف مکرر نوشیدنی‌های شیرین می‌تواند دریافت انرژی و قند را افزایش دهد و در درازمدت احتمال اضافه‌وزن، اختلالات متابولیک و تجمع چربی در کبد را افزایش دهد. کبد چرب متابولیک نیز در برخی افراد می‌تواند به التهاب، فیبروز و در مراحل پیشرفته‌تر سیروز منجر شود.

بنابراین در مورد آسیب کبدی، مشکل فقط خود کافئین نیست؛ مصرف مکرر مقادیر زیاد قند نیز می‌تواند بخشی از مسئله باشد.

نیاسین یا ویتامین ب سه

برخی نوشیدنی‌های انرژی‌زا مقدار قابل توجهی نیاسین، یا ویتامین ب سه، دارند. نیاسین در متابولیسم انرژی نقش دارد، اما مصرف مقادیر بسیار زیاد آن، به‌خصوص در قالب مکمل‌های با دوز بالا، می‌تواند به کبد آسیب برساند.

مقدار نیاسین موجود در نوشیدنی‌های انرژی‌زا با مکمل‌های درمانی با دوز بالا یکسان نیست و نمی‌توان صرفاً بر اساس وجود نیاسین، همه نوشیدنی‌های انرژی‌زا را عامل مستقیم مسمومیت کبدی دانست. با این حال، مصرف مکرر چند محصول حاوی ترکیبات مشابه می‌تواند دریافت برخی مواد را افزایش دهد.

ترکیبات محرک دیگر

نوشیدنی‌های انرژی‌زا ممکن است علاوه بر کافئین حاوی موادی مانند گوارانا، تائورین، عصاره چای سبز و ترکیبات گیاهی دیگر باشند.

برخی از این مواد در مطالعات مختلف اثرات متفاوتی نشان داده‌اند و شواهد کافی برای نسبت دادن آسیب کبدی به یک ترکیب خاص در تمام نوشیدنی‌های انرژی‌زا وجود ندارد. مسئله مهم این است که مصرف هم‌زمان چند ماده محرک می‌تواند اثرات کلی محصول را افزایش دهد.

پژوهش‌ها درباره آسیب کبدی چه می‌گویند؟

شواهد موجود شامل برخی مطالعات مشاهده‌ای، پژوهش‌های آزمایشگاهی و گزارش‌های موردی است. این شواهد به‌خصوص در مورد مصرف بسیار زیاد و طولانی‌مدت، نگرانی‌هایی ایجاد کرده‌اند، اما هنوز برای تعیین یک رابطه قطعی میان هر نوع نوشیدنی انرژی‌زا و آسیب کبدی کافی نیستند.

در یک پژوهش، افرادی که روزانه یک یا چند نوشیدنی انرژی‌زا مصرف می‌کردند، سطح اوره خون پایین‌تری نسبت به افرادی داشتند که مصرف کمتری داشتند. اوره یکی از محصولات حاصل از متابولیسم پروتئین است و کبد در تولید آن نقش دارد؛ با این حال، پایین بودن اوره به‌تنهایی نمی‌تواند تشخیص آسیب کبدی باشد و عوامل دیگری نیز می‌توانند روی آن اثر بگذارند.

از سوی دیگر، چند گزارش پزشکی از آسیب شدید کبدی پس از مصرف بسیار زیاد نوشیدنی‌های انرژی‌زا منتشر شده است.

در یکی از این گزارش‌ها، مردی بزرگسال به مدت یک سال روزانه سه قوطی هشت اونسی یک نوشیدنی انرژی‌زا مصرف می‌کرد و در نهایت دچار نارسایی حاد کبدی شد. آسیب ایجادشده شدید بود و در نهایت به پیوند کبد نیاز پیدا کرد.

در گزارش دیگری نیز مصرف روزانه حدود چهار تا پنج نوشیدنی انرژی‌زا با بروز هپاتیت حاد در یک مرد بزرگسال همراه بود.

این گزارش‌ها مهم هستند، اما باید با احتیاط تفسیر شوند. گزارش موردی نمی‌تواند ثابت کند که همان مقدار مصرف در همه افراد به چنین عارضه‌ای منجر می‌شود و برای تعیین میزان خطر واقعی به مطالعات بزرگ‌تر نیاز است.

چند نوشیدنی انرژی‌زا زیاد محسوب می‌شود؟

مقدار کافئین نوشیدنی‌های انرژی‌زا بسته به برند و اندازه محصول بسیار متفاوت است. برخی از آن‌ها در هر وعده حدود صد و پنجاه تا سیصد میلی‌گرم کافئین دارند.

برای بیشتر بزرگسالان سالم، حدود چهارصد میلی‌گرم کافئین در روز به‌عنوان سقف عمومی مصرف مطرح می‌شود، اما این عدد به معنای توصیه به مصرف چهارصد میلی‌گرم کافئین برای همه افراد نیست. حساسیت افراد به کافئین متفاوت است و بارداری، برخی بیماری‌های قلبی، اضطراب، بعضی داروها و شرایط پزشکی می‌توانند حد مناسب را تغییر دهند.

بنابراین مصرف دو یا چند نوشیدنی انرژی‌زا در یک روز می‌تواند در برخی محصولات مقدار بسیار زیادی کافئین وارد بدن کند و علاوه بر افزایش ضربان قلب و فشار خون، احتمال عوارض ناشی از مصرف بیش از حد کافئین را افزایش دهد.

نکته مهم دیگر، شکر است. یک نوشیدنی انرژی‌زای معمولی ممکن است حدود بیست و شش ممیز سه گرم شکر داشته باشد. این مقدار به‌تنهایی بخش قابل توجهی از سقف مصرف قند افزوده روزانه را تشکیل می‌دهد.

آیا نوشیدنی‌های انرژی‌زای بدون شکر برای کبد بی‌خطرند؟

نبود شکر افزوده می‌تواند یکی از مشکلات مهم نوشیدنی‌های انرژی‌زا را کاهش دهد، اما به این معنا نیست که محصول بدون شکر کاملاً بی‌خطر است.

نوشیدنی‌های بدون شکر همچنان ممکن است مقدار زیادی کافئین و سایر ترکیبات محرک داشته باشند. بنابراین اگر نگرانی اصلی شما فشار خون، ضربان قلب، خواب یا دریافت بیش از حد کافئین است، نوع بدون شکر لزوماً مشکل را برطرف نمی‌کند.

از طرف دیگر، اگر هدف کاهش دریافت قند و کالری باشد، انتخاب یک نوشیدنی بدون شکر نسبت به نوع شیرین می‌تواند از این نظر منطقی‌تر باشد.

چه علائمی می‌تواند نشانه بیماری کبدی باشد؟

بسیاری از بیماری‌های کبدی، از جمله کبد چرب و سیروز، ممکن است در مراحل اولیه علامت مشخصی ایجاد نکنند. بنابراین نبود علامت به معنای سالم بودن قطعی کبد نیست.

با پیشرفت بیماری ممکن است علائمی مانند موارد زیر ایجاد شوند:

• کاهش اشتها
• خستگی و کاهش انرژی
• تهوع یا استفراغ
• ادرار تیره
• خارش پوست
• زرد شدن پوست یا سفیدی چشم‌ها
• کبودی یا خونریزی آسان
• کاهش وزن بدون علت مشخص
• تورم پاها، مچ پا یا دست‌ها
• تجمع مایع و افزایش حجم شکم
• اختلال تمرکز، گیجی یا مشکلات حافظه

بروز چنین علائمی، به‌خصوص زردی، تورم شکم، گیجی یا خونریزی غیرطبیعی، نیازمند ارزیابی پزشکی است.

برای محافظت از کبد چه کار کنیم؟

اگر نوشیدنی انرژی‌زا را فقط گاهی مصرف می‌کنید، نگرانی اصلی معمولاً با مصرف روزانه و مقادیر زیاد تفاوت دارد. مهم‌ترین اقدام، جلوگیری از تبدیل آن به یک عادت روزانه و توجه به مقدار کل کافئین و قند دریافتی است.

برای مصرف کافئین بهتر است تمام منابع آن را در نظر بگیرید؛ قهوه، چای، نوشابه، نوشیدنی‌های انرژی‌زا و برخی مکمل‌های ورزشی همگی می‌توانند در مجموع مقدار قابل توجهی کافئین وارد بدن کنند.

اگر نوشیدنی انرژی‌زا برای مقابله با خستگی به یک نیاز روزانه تبدیل شده است، بهتر است علت خستگی نیز بررسی شود. کم‌خوابی، رژیم غذایی نامناسب، کمبود انرژی دریافتی، کم‌خونی، مشکلات تیروئید و بسیاری عوامل دیگر می‌توانند باعث خستگی مداوم شوند و افزایش مصرف محرک‌ها لزوماً راه‌حل آن نیست.

جمع‌بندی

شواهد فعلی نشان می‌دهند که مصرف سنگین و مداوم نوشیدنی‌های انرژی‌زا می‌تواند با آسیب‌های جدی، از جمله آسیب کبدی، همراه باشد؛ به‌ویژه زمانی که دریافت بالای قند و کافئین برای مدت طولانی ادامه پیدا کند.

با این حال، نباید از گزارش‌های موردی نتیجه گرفت که هر نوع مصرف نوشیدنی انرژی‌زا حتماً باعث بیماری کبدی می‌شود. خطر به مقدار مصرف، ترکیبات محصول، وضعیت سلامت فرد و سایر عوامل غذایی و سبک زندگی بستگی دارد.

برای بیشتر بزرگسالان، مصرف گهگاهی با مصرف روزانه و چندین قوطی در روز یکسان نیست. در کودکان و نوجوانان نیز به دلیل مقدار بالای کافئین و سایر محرک‌ها، مصرف نوشیدنی‌های انرژی‌زا توصیه نمی‌شود.