تب نفاسی (Puerperal Fever) یا عفونت پس از زایمان، به عفونتهای باکتریایی دستگاه تناسلی و اندامهای مرتبط گفته میشود که پس از زایمان یا سقط ایجاد میشوند. این عفونتها میتوانند رحم، محل برش جراحی سزارین، محل اپیزیوتومی و سایر بخشهای دستگاه ادراری و تناسلی را درگیر کنند.
یکی از شایعترین انواع عفونت پس از زایمان، اندومتریت یا التهاب و عفونت پوشش داخلی رحم است. تشخیص و درمان بهموقع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا عفونت درماننشده ممکن است به سایر قسمتهای شکم یا جریان خون گسترش پیدا کند و حتی خطر جانی داشته باشد.
اگر طی ۱۰ روز پس از زایمان دچار تب ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر شدید، باید با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید؛ زیرا این وضعیت میتواند نشانه عفونت پس از زایمان باشد.
انواع عفونت پس از زایمان
اصطلاح تب نفاسی در گذشته بیشتر برای توصیف عفونت لگنی پس از زایمان به کار میرفت؛ عفونتی که اغلب در اثر آسیبهای ایجادشده حین زایمان رخ میداد و پوشش داخلی رحم (اندومتر) را درگیر میکرد.
امروزه مشخص شده است که عفونتهای پس از زایمان میتوانند بخشهای مختلف دستگاه تناسلی و ادراری را درگیر کنند. مهمترین انواع آنها عبارتاند از:
- اندومتریت: عفونت پوشش داخلی رحم که از شایعترین عفونتهای پس از زایمان محسوب میشود.
- عفونت محل جراحی سزارین: عفونت در ناحیه برش جراحی روی شکم.
- عفونت مجاری ادراری (UTI): عفونتی که ممکن است با درد و سوزش هنگام ادرار همراه باشد.
- ماستیت: التهاب و عفونت بافت پستان.
- عفونت محل اپیزیوتومی: عفونت ناحیه برشی که گاهی برای افزایش فضای خروج نوزاد در ناحیه پرینه، بین واژن و مقعد، ایجاد میشود.
- ترومبوفلبیت سپتیک لگنی: عارضهای نادر که در آن عفونت از طریق سیاهرگهای لگنی میتواند به سایر قسمتهای بدن گسترش پیدا کند.
عفونت پس از سزارین
افرادی که زایمان سزارین دارند، در مقایسه با افرادی که زایمان واژینال انجام میدهند، بیشتر در معرض عفونت پس از زایمان قرار دارند.
به همین دلیل، دریافت آنتیبیوتیک پیشگیرانه پیش از انجام سزارین اهمیت دارد.

علائم تب نفاسی و عفونت پس از زایمان
دمای بدن ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر (معادل ۱۰۰٫۴ درجه فارنهایت) طی ۱۰ روز پس از زایمان میتواند نشانه عفونت پس از زایمان باشد.
علائم بسته به محل عفونت متفاوت هستند.
تب در ۲۴ ساعت نخست پس از زایمان
بروز یک نوبت تب خفیف در ۲۴ ساعت نخست پس از زایمان لزوماً به معنای وجود عفونت نیست. برخی افراد در این بازه زمانی دچار افزایش خفیف دمای بدن میشوند که ممکن است بدون درمان اختصاصی برطرف شود.
بااینحال، تب مداوم در ۲۴ ساعت نخست یا مشاهده دو نوبت یا بیشتر دمای بدن در محدوده تب، معمولاً نیازمند بررسی و درمان از نظر اندومتریت یا عفونت نفاسی است.
علائم اندومتریت
اندومتریت به عفونت پوشش داخلی رحم گفته میشود و معمولاً با مجموعهای از علائم همراه است:
- تب
- درد قسمت پایین شکم
- حساسیت و دردناکشدن رحم هنگام معاینه
- افزایش ضربان قلب
- خونریزی واژینال
- ترشحات واژینال با بوی نامطبوع
وجود تب همراه با درد زیر شکم و ترشحات بدبو پس از زایمان باید جدی گرفته شود.
علائم عفونت زخم جراحی
عفونت ممکن است در محل برش سزارین یا ناحیه اپیزیوتومی ایجاد شود.
علائم معمول عبارتاند از:
- قرمزی پوست اطراف زخم
- افزایش گرما در محل برش
- درد و حساسیت موضعی
- ترشح سفید یا زردرنگ از زخم
در عفونتهای شدید، احتمال گسترش عفونت به لایههای عمقی شکم وجود دارد. در موارد بسیار شدید، پوست ناحیه ممکن است به رنگ سیاه یا آبی تغییر کند یا دچار جداشدگی و تخریب شود.
علائم عفونت مجاری ادراری
عفونت ادراری پس از زایمان ممکن است با علائم زیر بروز کند:
- درد و سوزش هنگام ادرار
- درد قسمت پایین شکم
- تب
علتهای تب نفاسی و عوامل خطر عفونت پس از زایمان
عفونت پس از زایمان معمولاً در اثر ورود و تکثیر باکتریها در دستگاه تناسلی یا سایر بافتهای آسیبدیده ایجاد میشود.
احتمال بروز این عفونت در افرادی که سزارین انجام دادهاند بیشتر است. علاوه بر نوع زایمان، عوامل دیگری نیز میتوانند خطر عفونت را افزایش دهند:
- ضعف سیستم ایمنی
- سابقه واژینوز باکتریایی؛ وضعیتی که در آن تعادل طبیعی باکتریهای واژن به هم میخورد.
- ابتلا به عفونتهای منتقله از راه جنسی (STI)
- مثبتبودن آزمایش استرپتوکوک گروه B
- مصرف سیگار، الکل یا مواد
- سن بالاتر مادر هنگام بارداری
- اضافهوزن یا چاقی
- سابقه دیابت
- سابقه فشارخون بالا
۱. اندومتریت
اندومتریت عفونت پوشش داخلی رحم است. اندومتر به همراه لولههای فالوپ و تخمدانها بخشی از دستگاه تناسلی فوقانی محسوب میشود.
در زمان زایمان، باکتریهایی که بهطور طبیعی در بخش پایینی دستگاه تناسلی، یعنی واژن و دهانه رحم، وجود دارند، ممکن است به قسمتهای بالاتر راه پیدا کنند و باعث التهاب و عفونت شوند.
احتمال ابتلا به اندومتریت پس از سزارین حدود ۵ تا ۱۰ برابر بیشتر از زایمان واژینال گزارش شده است.
عوامل خطر دیگر عبارتاند از:
- پارگی طولانیمدت کیسه آب، بهویژه بیش از ۱۸ ساعت
- مثبتبودن آزمایش استرپتوکوک گروه B در ناحیه واژن
- کوریوآمنیونیت؛ عفونت جفت و مایع آمنیوتیک
- طولانیشدن زمان جراحی سزارین
- استفاده از پروب پایش داخلی جنین هنگام زایمان
- انجام معاینات واژینال متعدد در طول زایمان
عفونت کلامیدیا: اگر اندومتریت بیش از هفت روز پس از زایمان ایجاد شود، باید احتمال علتهای دیگری مانند عفونت کلامیدیا تراکوماتیس نیز در نظر گرفته شود. این باکتری عامل یک عفونت منتقله از راه جنسی است و لزوماً ارتباط مستقیمی با فرایند زایمان ندارد.
۲. عفونت زخم جراحی و اپیزیوتومی
عفونت محل برش سزارین یا اپیزیوتومی اغلب بهوسیله باکتریهای طبیعی پوست، بهویژه گونههای استافیلوکوک و استرپتوکوک، ایجاد میشود.
با معرفی مواد ضدعفونیکننده مناسب برای آمادهسازی پوست و تجویز آنتیبیوتیک پیش از جراحی، میزان عفونتهای پس از عمل بهطور قابلتوجهی کاهش یافته است.
عوامل افزایشدهنده خطر عفونت زخم عبارتاند از:
- سابقه دیابت
- چاقی
- مصرف منظم کورتیکواستروئیدها
- سیگارکشیدن
۳. عفونت مجاری ادراری
افرادی که سزارین انجام میدهند، بیشتر در معرض عفونت ادراری قرار دارند. یکی از دلایل مهم این مسئله، استفاده از سوند ادراری حین جراحی است.
سوندگذاری به معنای واردکردن لولهای از طریق مجرای ادرار برای تخلیه ادرار از مثانه است. این اقدام میتواند احتمال ورود باکتریها به مجاری ادراری و ایجاد عفونت را افزایش دهد.
یکی از شایعترین عوامل باکتریایی عفونت مثانه، باکتری اشرشیا کلی (Escherichia coli یا E. coli) است.
تب نفاسی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص عفونت پس از زایمان معمولاً بر اساس معاینه بالینی، علائم بیمار و عوامل خطر احتمالی انجام میشود.
پزشک با بررسی مواردی مانند زمان شروع تب، شدت علائم، نوع زایمان، وضعیت زخم جراحی، درد شکمی و ویژگی ترشحات واژینال، محل احتمالی عفونت را مشخص میکند.
اگر تب با وجود مصرف آنتیبیوتیک ادامه پیدا کند یا احتمال گسترش عفونت به سایر قسمتهای بدن وجود داشته باشد، ممکن است بررسیهای تکمیلی لازم شوند؛ از جمله:
- آزمایشهای خون
- بررسیهای آزمایشگاهی برای شناسایی منبع عفونت
- روشهای تصویربرداری برای بررسی اندامهای شکمی و لگنی
این آزمایشها همچنین میتوانند به تشخیص علتهای دیگری که ممکن است موجب تب شده باشند کمک کنند.
درمان تب نفاسی و عفونت پس از زایمان
از آنجا که انواع مختلفی از باکتریها میتوانند باعث عفونت پس از زایمان شوند، درمان اصلی معمولاً بر پایه آنتیبیوتیک است.
انتخاب آنتیبیوتیک به محل عفونت، باکتریهای احتمالی و الگوی مقاومت آنتیبیوتیکی در منطقه بستگی دارد.
علاوه بر درمان ضدباکتریایی، اقدامات حمایتی نیز ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- استفاده از داروهای تببر و مسکن مانند استامینوفن یا ایبوپروفن
- دریافت مایعات وریدی در صورت نیاز
- استراحت کافی
درمان پیشگیرانه پس از سزارین
برای کاهش احتمال عفونت محل جراحی و اندومتریت، به افرادی که تحت عمل سزارین قرار میگیرند، معمولاً پیش از شروع جراحی یک دوز آنتیبیوتیک پیشگیرانه داده میشود.
این اقدام نقش مهمی در کاهش عفونتهای پس از عمل دارد.
درمان اندومتریت
یکی از رژیمهای اولیه رایج برای درمان اندومتریت، ترکیب دو آنتیبیوتیک زیر است:
- کلیندامایسین
- جنتامایسین
بسیاری از افراد مبتلا به اندومتریت به بستری در بیمارستان و دریافت آنتیبیوتیک وریدی نیاز دارند.
درمان عفونت زخم جراحی
درمان عفونت زخم نیز بر پایه آنتیبیوتیک انجام میشود. انتخاب دارو به باکتری احتمالی عامل عفونت و الگوی مقاومت آنتیبیوتیکی در منطقه بستگی دارد.
اگر عفونت در مراحل اولیه شناسایی شود و شدت زیادی نداشته باشد، ممکن است درمان با آنتیبیوتیک خوراکی در منزل امکانپذیر باشد و نیازی به بستری وجود نداشته باشد.
درمان عفونت مجاری ادراری
عفونت ادراری در دوران پس از زایمان معمولاً با آنتیبیوتیک درمان میشود. حتی اگر فرد حال عمومی خوبی داشته باشد و علائم خفیفی را تجربه کند، ممکن است درمان دارویی ضروری باشد.
این موضوع بهویژه در افرادی اهمیت دارد که هنگام سزارین سوند ادراری داشتهاند.
عوارض و پیشآگهی تب نفاسی
بیشتر عفونتهای پس از زایمان در صورت تشخیص و درمان مناسب قابلکنترل هستند؛ اما تأخیر در تشخیص اندومتریت یا عفونت شدید زخم میتواند پیامدهای جدی ایجاد کند.
در صورت درماننشدن عفونت، احتمال بروز عوارض زیر وجود دارد:
- تشکیل آبسه در بافتهای درگیر
- گسترش عفونت به سایر قسمتهای حفره شکم
- انتشار عفونت از طریق عروق خونی به سایر بخشهای بدن
- ایجاد عفونت سیستمیک و سپسیس
این عوارض ممکن است تهدیدکننده زندگی باشند. بااینحال، تشخیص زودهنگام و درمان مناسب با آنتیبیوتیک میتواند احتمال عفونت شدید و مرگ ناشی از آن را بهطور قابلتوجهی کاهش دهد.
چه زمانی پس از زایمان باید به پزشک مراجعه کرد؟
تب پس از زایمان را نباید بدون بررسی به خستگی، تغییرات هورمونی یا روند طبیعی بهبودی نسبت داد.
در صورت مشاهده تب ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر، بهویژه طی ۱۰ روز نخست پس از زایمان، باید با پزشک یا مرکز درمانی تماس گرفت.
همچنین بروز علائمی مانند درد زیر شکم، ترشحات بدبوی واژینال، قرمزی یا ترشح از محل بخیه و سوزش ادرار نیازمند ارزیابی پزشکی است.
اگر تب با گیجی، ضعف شدید، تنگی نفس، ضربان قلب بسیار بالا یا بدترشدن سریع وضعیت عمومی همراه باشد، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است.
جمعبندی: تب نفاسی یکی از عوارض مهم پس از زایمان است که اغلب منشأ باکتریایی دارد. اندومتریت شایعترین نوع عفونت در این گروه است و سزارین، پارگی طولانیمدت کیسه آب، عفونتهای قبلی و برخی بیماریهای زمینهای میتوانند خطر ابتلا را افزایش دهند. استفاده از آنتیبیوتیک پیشگیرانه پیش از سزارین، رعایت اصول کنترل عفونت و توجه به علائم هشداردهنده، نقش مهمی در پیشگیری از عوارض جدی دارند.
- Dalton E, Castillo E. Postpartum infections: a review for the non-OBGYN. Obstet Med. 2014;7(3):98-102. doi:10.1177/1753495X14522784
- MedlinePlus. Endometritis.
- Daifotis HA, Smith MM, Denoble AE, Dotters-Katz SK. Risk factors for postpartum maternal infection following spontaneous vaginal delivery complicated by chorioamnionitis. AJP Rep. 2020;10(02):e159-e164. doi:10.1055/s-0040-1709983
- Gundersen TD, Krebs L, Loekkegaard ECL, Rasmussen SC, et al. Postpartum urinary tract infection by mode of delivery: a Danish nationwide cohort study. BMJ Open. 2018;8(3):e018479. doi:10.1136/bmjopen-2017-018479
- Mackeen A, Packard RE, Ota E, Speer L. Antibiotic regimens for postpartum endometritis. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2015;2:CD001067. doi:10.1002/14651858.CD001067.pub3
- https://www.verywellhealth.com/puerperal-fever-5211932
