تشخیص سرطان پستان؛ از نخستین بررسی تا تعیین مرحله بیماری

تشخیص سرطان پستان معمولاً با یک آزمایش مشخص انجام نمی‌شود، بلکه به مجموعه‌ای از بررسی‌ها نیاز دارد که هرکدام اطلاعات متفاوتی درباره وضعیت بافت پستان ارائه می‌کنند. معاینه بالینی، ماموگرافی، سونوگرافی و در شرایط خاص MRI به شناسایی تغییرات مشکوک کمک می‌کنند؛ اما برای مشخص شدن ماهیت بسیاری از این تغییرات، ممکن است نمونه‌برداری و بررسی بافت در آزمایشگاه ضروری باشد.

نکته مهم این است که مشاهده توده، تغییرات پوستی یا حتی دریافت نتیجه غیرطبیعی در ماموگرافی، به‌تنهایی به معنای ابتلا به سرطان نیست. بسیاری از تغییرات پستان خوش‌خیم هستند. تشخیص دقیق زمانی امکان‌پذیر می‌شود که پزشک نتایج معاینه، تصویربرداری و در صورت نیاز آزمایش‌های آسیب‌شناسی را در کنار هم بررسی کند.

فرایند تشخیص سرطان پستان چگونه پیش می‌رود؟

مسیر تشخیص برای همه افراد یکسان نیست و به سن، علائم، سابقه پزشکی، سابقه خانوادگی و نتایج بررسی‌های قبلی بستگی دارد. معمولاً فرایند تشخیص شامل سه مرحله اصلی است:

• معاینه و بررسی سابقه پزشکی: پزشک تغییرات پستان، علائم احتمالی و عوامل خطر را ارزیابی می‌کند.
• تصویربرداری: با توجه به شرایط فرد، ممکن است ماموگرافی تشخیصی، سونوگرافی یا MRI درخواست شود.
• نمونه‌برداری: اگر یافته‌ها مشکوک باشند، نمونه‌ای از بافت برداشته می‌شود تا وجود یا نبود سلول‌های سرطانی مشخص شود.

پس از تأیید سرطان، بررسی‌های تکمیلی برای شناخت نوع تومور، ارزیابی نشانگرهای زیستی و تعیین مرحله بیماری انجام می‌شوند. این اطلاعات به پزشک کمک می‌کنند مناسب‌ترین برنامه درمانی را انتخاب کند.

معاینه پستان و بررسی سابقه پزشکی

در نخستین مراجعه، پزشک درباره تغییراتی که متوجه آن‌ها شده‌اید سؤال می‌کند. این تغییرات ممکن است شامل ایجاد توده، ترشح از نوک پستان، تغییر شکل یا اندازه پستان و تغییرات پوستی باشد.

سابقه پزشکی نیز بخش مهمی از ارزیابی است. پزشک ممکن است درباره موارد زیر پرس‌وجو کند:

• سابقه قبلی سرطان پستان یا نمونه‌برداری از بافت پستان
• سابقه قاعدگی و باروری
• استفاده از داروهای هورمونی
• سابقه خانوادگی سرطان پستان یا تخمدان
• انجام آزمایش ژنتیک در گذشته

در معاینه بالینی، پزشک با لمس بافت پستان و نواحی زیر بغل به دنبال توده یا تغییرات غیرطبیعی می‌گردد و ممکن است پوست و نوک پستان را نیز بررسی کند.

بااین‌حال، معاینه به‌تنهایی نمی‌تواند سرطانی بودن یک توده را مشخص کند. حتی اگر توده‌ای مشکوک باشد، برای تعیین ماهیت آن معمولاً به تصویربرداری و گاهی نمونه‌برداری نیاز است.

روش‌های تصویربرداری برای تشخیص سرطان پستان

ماموگرافی

ماموگرافی با استفاده از پرتوهای ایکس با دوز پایین، تصاویری از بافت پستان تهیه می‌کند. این روش هم برای غربالگری سرطان پستان در افراد بدون علامت و هم برای بررسی دقیق‌تر تغییرات مشکوک استفاده می‌شود.

دو نوع اصلی ماموگرافی عبارت‌اند از:

• ماموگرافی غربالگری: برای شناسایی نشانه‌های احتمالی سرطان در افرادی انجام می‌شود که علامت مشخصی ندارند.
• ماموگرافی تشخیصی: زمانی کاربرد دارد که فرد تغییر جدیدی در پستان داشته باشد یا در ماموگرافی غربالگری یافته‌ای غیرطبیعی دیده شده باشد. در این روش ممکن است تصاویر بیشتری از زوایای مختلف یا نماهای متمرکز از ناحیه مشکوک تهیه شود.

ماموگرافی می‌تواند توده‌ها و رسوبات بسیار کوچک کلسیم را که «کلسیفیکاسیون» نامیده می‌شوند، نشان دهد. برخی از این یافته‌ها ممکن است با سرطان ارتباط داشته باشند و به بررسی بیشتر نیاز پیدا کنند؛ بااین‌حال، همه توده‌ها یا کلسیفیکاسیون‌ها سرطانی نیستند.

اگر پس از ماموگرافی از شما خواسته شود برای تصویربرداری تکمیلی مراجعه کنید، لزوماً به معنای ابتلا به سرطان نیست. گاهی تصاویر اولیه برای تشخیص دقیق ماهیت یک ناحیه کافی نیستند.

یکی از روش‌های پیشرفته‌تر، توموسنتز پستان یا ماموگرافی سه‌بعدی است. در این روش، تصاویر متعددی از زوایای مختلف پستان تهیه می‌شوند. این تصاویر می‌توانند اطلاعات بیشتری نسبت به ماموگرافی دوبعدی معمولی فراهم کنند و در برخی شرایط به افزایش شناسایی سرطان و کاهش فراخوانی‌های کاذب مثبت کمک کنند. کاهش نتایج کاذب مثبت می‌تواند نیاز به مراجعات اضافی و اضطراب ناشی از آن‌ها را نیز کمتر کند.

سونوگرافی پستان

سونوگرافی با استفاده از امواج صوتی، تصاویری از بافت پستان ایجاد می‌کند. این روش اغلب برای بررسی توده‌ای که با لمس شناسایی شده یا ناحیه‌ای که در ماموگرافی غیرطبیعی به نظر می‌رسد، به کار می‌رود.

یکی از کاربردهای مهم سونوگرافی، کمک به تشخیص تفاوت میان کیست پر از مایع و توده جامد است. همچنین پزشک می‌تواند هنگام نمونه‌برداری از سونوگرافی برای هدایت سوزن به محل دقیق موردنظر استفاده کند.

سونوگرافی در بیشتر افراد جایگزین ماموگرافی برای غربالگری معمول سرطان پستان نیست. این دو روش اطلاعات متفاوتی ارائه می‌دهند و در صورت نیاز می‌توان آن‌ها را در کنار یکدیگر به کار برد.

MRI پستان

تصویربرداری تشدید مغناطیسی یا MRI با استفاده از میدان مغناطیسی قوی و امواج رادیویی، تصاویر دقیقی از بافت پستان تهیه می‌کند. در بسیاری از موارد، برای بهبود کیفیت تصاویر، ماده حاجب گادولینیوم از طریق ورید تزریق می‌شود.

MRI برای بررسی تمام توده‌های پستان یا هر نتیجه غیرطبیعی ماموگرافی لازم نیست. این روش بیشتر در شرایط خاص استفاده می‌شود؛ برای مثال، برای غربالگری افراد دارای خطر بالای سرطان پستان، ارزیابی برخی سرطان‌های تشخیص‌داده‌شده یا بررسی یافته‌هایی که با روش‌های دیگر به‌روشنی مشخص نشده‌اند.

MRI ممکن است ناهنجاری‌هایی را شناسایی کند که در ماموگرافی یا سونوگرافی دیده نمی‌شوند. در مقابل، گاهی نواحی غیرسرطانی را نیز به‌عنوان یافته‌های نیازمند بررسی بیشتر نشان می‌دهد و در نتیجه ممکن است تصویربرداری تکمیلی یا نمونه‌برداری ضرورت پیدا کند. بنابراین، استفاده از MRI باید بر اساس شرایط فرد و میزان فایده مورد انتظار از اطلاعات تکمیلی آن انجام شود.

نتیجه غیرطبیعی تصویربرداری چه معنایی دارد؟

پس از بررسی تصاویر پستان، رادیولوژیست معمولاً یافته‌ها را بر اساس سامانه استاندارد گزارش‌دهی و داده‌های تصویربرداری پستان، موسوم به BI-RADS، طبقه‌بندی می‌کند. این سامانه به پزشک کمک می‌کند میزان نگرانی درباره یافته‌ها و اقدام مناسب بعدی را مشخص کند.

بسته به نتیجه، ممکن است یکی از اقدامات زیر توصیه شود:

• ادامه غربالگری معمول در فواصل زمانی تعیین‌شده
• تکرار تصویربرداری پس از مدت کوتاه‌تری
• انجام تصویربرداری تکمیلی برای بررسی دقیق‌تر ناحیه مشکوک
• نمونه‌برداری برای مشخص شدن خوش‌خیم یا سرطانی بودن ضایعه

توصیه به نمونه‌برداری به معنای تأیید سرطان نیست. نمونه‌برداری برای پاسخ دادن به همین پرسش انجام می‌شود که آیا تغییر مشاهده‌شده ناشی از سرطان است یا علت دیگری دارد.

نمونه‌برداری چگونه انجام می‌شود؟

نمونه‌برداری یا بیوپسی روشی است که در آن بخشی از بافت ناحیه مشکوک برداشته می‌شود تا در آزمایشگاه آسیب‌شناسی بررسی شود. این روش یکی از مهم‌ترین مراحل تشخیص قطعی سرطان پستان است.

یکی از روش‌های رایج، نمونه‌برداری با سوزن ضخیم تحت هدایت تصویربرداری است. در این روش، سوزنی توخالی وارد ناحیه موردنظر می‌شود و چند نمونه کوچک از بافت را خارج می‌کند. برای هدایت دقیق سوزن ممکن است از سونوگرافی، ماموگرافی یا MRI استفاده شود.

معمولاً پیش از انجام نمونه‌برداری، از بی‌حسی موضعی برای کاهش درد استفاده می‌شود. اگر غدد لنفاوی زیر بغل نیز غیرطبیعی باشند، ممکن است از آن‌ها نمونه گرفته شود. در فردی که سرطان پستان در او تشخیص داده شده است، بررسی غدد لنفاوی می‌تواند به مشخص شدن احتمال گسترش سرطان به این نواحی کمک کند.

پس از نمونه‌برداری، احتمال بروز کبودی، تورم یا درد در محل ورود سوزن وجود دارد. تیم درمان درباره مراقبت از محل نمونه‌برداری و علائمی که نیازمند تماس با پزشک هستند، راهنمایی لازم را ارائه می‌دهد.

در برخی شرایط، ممکن است روش‌های دیگری مانند نمونه‌برداری با کمک دستگاه وکیوم یا نمونه‌برداری جراحی انتخاب شوند. انتخاب روش به محل ضایعه، ویژگی‌های آن و شرایط بیمار بستگی دارد.

گزارش آسیب‌شناسی چه اطلاعاتی درباره سرطان ارائه می‌دهد؟

اگر نمونه‌برداری وجود سرطان را تأیید کند، گزارش آسیب‌شناسی اطلاعاتی درباره نوع تومور و ویژگی‌های سلول‌های سرطانی ارائه می‌دهد. این گزارش در کنار معاینه، تصویربرداری و سایر بررسی‌ها به تعیین مرحله بیماری و برنامه‌ریزی درمان کمک می‌کند.

مهم‌ترین اطلاعاتی که ممکن است در گزارش آسیب‌شناسی درج شوند عبارت‌اند از:

تفاوت سرطان غیرتهاجمی و تهاجمی

یکی از موارد مهم در گزارش آسیب‌شناسی، مشخص شدن تهاجمی یا غیرتهاجمی بودن بیماری است.

در کارسینوم مجرایی درجا (DCIS)، سلول‌های غیرطبیعی درون مجاری شیری باقی می‌مانند و به بافت اطراف نفوذ نکرده‌اند. در سرطان تهاجمی پستان، سلول‌های سرطانی از مجاری یا لوبول‌ها عبور می‌کنند و وارد بافت اطراف می‌شوند.

این تفاوت از نظر ارزیابی بیماری و انتخاب درمان اهمیت دارد؛ بنابراین، تفسیر گزارش آسیب‌شناسی باید توسط پزشک و با در نظر گرفتن تمام یافته‌های بالینی انجام شود.

نشانگرهای زیستی ER، PR و HER2 چه نقشی دارند؟

علاوه بر شناسایی سلول‌های سرطانی، بررسی برخی گیرنده‌ها و پروتئین‌ها به پزشک کمک می‌کند ویژگی‌های زیستی تومور را بهتر بشناسد. این مواد که نشانگرهای زیستی نامیده می‌شوند، می‌توانند در انتخاب درمان نقش داشته باشند.

گیرنده استروژن (ER)

برخی سلول‌های سرطان پستان دارای گیرنده استروژن هستند. در این سرطان‌ها، هورمون استروژن ممکن است در رشد سلول‌های تومور نقش داشته باشد؛ بنابراین، درمان‌هایی که اثر استروژن را مسدود می‌کنند یا آن را کاهش می‌دهند، ممکن است گزینه مناسبی باشند.

وضعیت گیرنده استروژن در سرطان‌های تهاجمی پستان بررسی می‌شود. اگر رنگ‌پذیری گیرنده استروژن در ۱ تا ۱۰۰ درصد سلول‌های تومور مشاهده شود، سرطان معمولاً ER مثبت گزارش می‌شود.

گیرنده پروژسترون (PR)

گیرنده پروژسترون نیز ممکن است در بافت تومور بررسی شود. وضعیت PR اطلاعات بیشتری درباره ویژگی‌های زیستی سرطان فراهم می‌کند و معمولاً همراه با نتیجه ER تفسیر می‌شود.

گیرنده ۲ فاکتور رشد اپیدرمی انسانی (HER2)

HER2 پروتئینی است که می‌تواند در رشد سلول‌های سرطان پستان نقش داشته باشد. بررسی وضعیت این پروتئین به پزشک کمک می‌کند مشخص کند آیا فرد ممکن است از درمان‌های هدفمند علیه HER2 سود ببرد یا خیر.

نتایج ER، PR و HER2 در انتخاب روش درمان اهمیت دارند، اما تصمیم‌گیری نهایی تنها بر اساس یک نشانگر انجام نمی‌شود. مرحله بیماری، ویژگی‌های دیگر تومور و وضعیت کلی بیمار نیز در انتخاب درمان مؤثرند.

مرحله‌بندی سرطان پستان چگونه انجام می‌شود؟

پس از تشخیص سرطان، پزشک مرحله بیماری را مشخص می‌کند. مرحله‌بندی نشان می‌دهد سرطان تا چه اندازه گسترش یافته است و در برآورد پیش‌آگهی و انتخاب درمان نقش دارد.

یکی از سامانه‌های رایج برای این ارزیابی، سامانه TNM است:

• T: اندازه و میزان گسترش تومور اصلی
• N: وجود یا نبود درگیری در غدد لنفاوی مجاور
• M: انتشار سرطان به اندام‌های دوردست

سرطان پستان معمولاً از مرحله صفر تا مرحله چهار طبقه‌بندی می‌شود. مرحله صفر شامل بیماری غیرتهاجمی مانند DCIS است. مراحل یک و دو معمولاً سرطان‌هایی را دربر می‌گیرند که گسترش آن‌ها محدودتر است، هرچند میزان درگیری بافت و غدد لنفاوی در تعیین مرحله دقیق اهمیت دارد. مرحله چهار زمانی مطرح می‌شود که سرطان به بخش‌های دوردست بدن گسترش یافته باشد.

مرحله‌بندی به پزشک کمک می‌کند درباره پیش‌آگهی و گزینه‌های درمانی تصمیم بگیرد. بااین‌حال، دو فرد با مرحله مشابه ممکن است به‌دلیل تفاوت در ویژگی‌های زیستی تومور یا شرایط فردی، برنامه درمانی یکسانی نداشته باشند.

چه آزمایش‌هایی برای تعیین مرحله بیماری لازم است؟

آزمایش‌های مورد نیاز به وضعیت هر بیمار بستگی دارند. برخی افراد ممکن است به بررسی‌های تصویربرداری دیگری مانند سی‌تی‌اسکن، اسکن استخوان، توموگرافی گسیل پوزیترون (PET) یا MRI نیاز داشته باشند. در برخی دیگر، انجام تصویربرداری‌های تکمیلی فراتر از ارزیابی پستان و غدد لنفاوی ضروری نیست.

پزشک با توجه به ویژگی‌های تومور، یافته‌های مربوط به غدد لنفاوی، علائم و نتایج معاینه جسمی مشخص می‌کند کدام بررسی‌ها لازم هستند. بنابراین، همه افراد مبتلا به سرطان پستان به تمام آزمایش‌های مرحله‌بندی نیاز ندارند.

آزمایش ژنتیک چه تفاوتی با آزمایش تومور دارد؟

آزمایش ژنتیک ارثی با آزمایش‌هایی که روی بافت سرطان انجام می‌شوند، تفاوت دارد. در آزمایش ژنتیک ارثی، تغییرات ژنی‌ای بررسی می‌شوند که از والدین به ارث رسیده‌اند و ممکن است خطر ابتلا به سرطان پستان را افزایش دهند.

با توجه به سابقه شخصی، سابقه خانوادگی و سایر عوامل خطر، پزشک ممکن است آزمایش ژن‌هایی مانند BRCA1 و BRCA2 را توصیه کند. نتیجه این آزمایش می‌تواند درباره خطر ارثی سرطان اطلاعاتی فراهم کند و در برخی افراد مبتلا به سرطان پستان بر انتخاب درمان نیز تأثیر بگذارد.

در مقابل، آزمایش‌های آسیب‌شناسی و بررسی نشانگرهای زیستی روی خود تومور انجام می‌شوند و ویژگی‌های سلول‌های سرطانی را مشخص می‌کنند. این دو نوع آزمایش هدف‌های متفاوتی دارند و در صورت نیاز می‌توانند اطلاعات مکملی ارائه دهند.

نداشتن سابقه خانوادگی سرطان پستان، خطر ابتلا را به صفر نمی‌رساند. بر اساس آمار ارائه‌شده در متن اصلی، حدود ۸۵ درصد موارد سرطان پستان در افرادی رخ می‌دهد که سابقه خانوادگی این بیماری را ندارند و حدود ۵ تا ۱۰ درصد موارد با یک گونه ژنتیکی ارثی زیان‌بار مرتبط هستند.

به همین دلیل، ارزیابی خطر و تصمیم‌گیری درباره غربالگری نباید صرفاً بر اساس سابقه خانوادگی انجام شود. سن، سابقه پزشکی و عوامل خطر فردی نیز اهمیت دارند.

پرسش‌های متداول درباره تشخیص سرطان پستان

آیا هر توده‌ای در پستان نشانه سرطان است؟

خیر. توده‌های پستان می‌توانند علل خوش‌خیم مختلفی داشته باشند. بااین‌حال، هر توده جدید یا تغییر غیرمعمول باید توسط پزشک ارزیابی شود تا در صورت نیاز، تصویربرداری یا نمونه‌برداری انجام گیرد.

آیا ماموگرافی غیرطبیعی به معنای ابتلا به سرطان است؟

خیر. برخی یافته‌های غیرطبیعی به تغییرات خوش‌خیم مربوط هستند یا برای مشخص شدن ماهیت آن‌ها به تصاویر بیشتری نیاز است. تصمیم درباره نمونه‌برداری بر اساس نوع یافته و ارزیابی پزشک گرفته می‌شود.

آیا برای تشخیص سرطان پستان همیشه نمونه‌برداری لازم است؟

خیر. نیاز به نمونه‌برداری به علائم و نتایج معاینه و تصویربرداری بستگی دارد. اگر ناحیه‌ای مشکوک باشد و بررسی بافت برای تعیین ماهیت آن ضرورت پیدا کند، نمونه‌برداری ممکن است توصیه شود.

آیا همه افراد مبتلا به سرطان پستان به MRI نیاز دارند؟

خیر. MRI بیشتر در شرایط خاص، مانند ارزیابی برخی یافته‌های نامشخص یا بررسی افراد دارای خطر بالای سرطان پستان، استفاده می‌شود. انتخاب این روش به شرایط فرد و نظر پزشک بستگی دارد.

آیا نبود سابقه خانوادگی به معنای خطر پایین سرطان پستان است؟

نبود سابقه خانوادگی به‌تنهایی برای تعیین میزان خطر کافی نیست. بسیاری از موارد سرطان پستان در افرادی رخ می‌دهند که سابقه خانوادگی شناخته‌شده‌ای ندارند. ارزیابی خطر باید با توجه به مجموعه عوامل فردی انجام شود.

جمع‌بندی

تشخیص سرطان پستان فرایندی چندمرحله‌ای است که از ارزیابی علائم و معاینه آغاز می‌شود و در صورت نیاز با تصویربرداری و نمونه‌برداری ادامه پیدا می‌کند. بررسی آسیب‌شناسی، نشانگرهای زیستی و مرحله بیماری نیز اطلاعاتی فراهم می‌کنند که برای انتخاب درمان مناسب ضروری هستند.

مهم‌ترین نکته برای خواننده این است که نتیجه غیرطبیعی تصویربرداری یا وجود توده، به‌تنهایی تشخیص سرطان محسوب نمی‌شود؛ اما نباید تغییرات جدید پستان را نیز نادیده گرفت. مراجعه به‌موقع و پیگیری بررسی‌های توصیه‌شده، راه مطمئن‌تری برای مشخص شدن علت تغییرات و انتخاب اقدام مناسب است.