سرطان مثانه چیست؟

سرطان مثانه، سرطانی است که در مثانه ادراری شما ایجاد می‌شود. مثانه یک کیسه عضلانی و بادکنکی شکل است که در لگن قرار دارد و ادرار ساخته شده توسط کلیه‌ها را ذخیره می‌کند. مثانه از چندین لایه تشکیل شده است؛ عضله مثانه هنگام پر شدن شل و هنگام ادرار کردن منقبض می‌شود. سرطان یک بیماری است که در آن سلول‌های غیرطبیعی شروع به رشد کنترل نشده می‌کنند و می‌توانند توده‌های توموری تشکیل داده یا به بافت‌های مجاور حمله کنند.

انواع سرطان مثانه

بیشتر موارد سرطان مثانه در بافتی به نام اوروتلیوم (urothelium) که پوشش داخلی مثانه را تشکیل می‌دهد، گسترش می‌یابند. به این نوع سرطان، کارسینوم اوروتلیال گفته می‌شود و بیش از ۹۰ درصد از کل سرطان‌های مثانه را در بر می‌گیرد. هنگامی که سرطان فقط پوشش داخلی مثانه را تحت تأثیر قرار می‌دهد، به آن کارسینوم سلول سنگفرشی نیز گفته می‌شود.

سرطان مثانه بر اساس میزان تهاجمی بودن نیز طبقه‌بندی می‌شود:

• سرطان مثانه غیرتهاجمی عضلانی: این نوع سرطان به دیواره عضلانی مثانه نرسیده است. خوشبختانه، بیشتر موارد سرطان مثانه در این دسته قرار می‌گیرند.
• سرطان مثانه تهاجمی عضلانی: سرطان پیشرفته‌تر ممکن است به لایه‌های دیگر دیواره مثانه گسترش یابد یا به غدد لنفاوی در لگن منتقل شود. درمان این نوع سرطان دشوارتر است و احتمال بیشتری دارد که به سایر اندام‌ها و بافت‌های بدن سرایت کند.

چه کسانی به سرطان مثانه مبتلا می‌شوند؟

بر اساس گزارش انجمن سرطان آمریکا (ACS)، سالانه حدود ۸۲,۰۰۰ نفر در ایالات متحده با سرطان مثانه تشخیص داده می‌شوند و حدود ۱۶,۰۰۰ نفر بر اثر این بیماری جان خود را از دست می‌دهند. سرطان مثانه به عنوان چهارمین سرطان شایع در مردان رتبه‌بندی می‌شود؛ شیوع آن در مردان حدود ۴ برابر بیشتر از زنان است.

مؤسسه ملی سرطان (NCI) اشاره می‌کند که حدود ۹۰ درصد از افراد مبتلا به سرطان مثانه بالای ۵۵ سال هستند و میانگین سنی هنگام تشخیص ۷۳ سال است. خطر ابتلا به این بیماری در صورت وجود عوامل زیر افزایش می‌یابد:

• مصرف دخانیات: دود سیگار عامل خطری شناخته شده است.
• قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی صنعتی: کار با مواد صنعتی مانند رنگ‌ها، چرم، لاستیک، مواد نفتی، فلزات، منسوجات، رنگ‌ها یا دود گازوئیل.
• مشکلات مزمن مثانه: سابقه سنگ کلیه، عفونت‌های مزمن مثانه یا سایر اختلالات مثانه.
• سابقه پزشکی: نقص مادرزادی مثانه، استفاده طولانی مدت از کاتتر مثانه، یا دریافت قبلی رادیوتراپی لگن یا داروهای شیمی‌درمانی خاص.
• عوامل محیطی و ژنتیکی: سابقه خانوادگی سرطان مثانه، نوشیدن آب حاوی آرسنیک یا کلر، و عفونت با انگل مثانه (که در ایالات متحده نادر است).

چشم‌انداز (پیش‌آگهی) سرطان مثانه

همانند اکثر انواع سرطان، تومور کوچک‌تر و محدودتر با پیش‌آگهی بهتری همراه است. سرطان مثانه که فقط محدود به پوشش داخلی مثانه باشد، بهترین پیش‌آگهی را دارد و خوشبختانه بیشتر موارد سرطان مثانه در این رده قرار می‌گیرند.

اما اگر سلول‌های سرطانی به مناطق دیگری گسترش یافته باشند، وضعیت نگران‌کننده خواهد بود. این مناطق می‌توانند شامل چربی اطراف مثانه، غدد لنفاوی لگنی، اندام‌های دور مانند کبد، استخوان‌ها یا ریه‌ها باشند. همچنین گسترش به فراتر از دیواره عضلانی مثانه و رسیدن به رحم یا واژن در زنان یا پروستات در مردان، پیش‌آگهی را بدتر می‌کند. عوامل دیگری مانند سن، سلامت عمومی فرد، نوع خاص سلول‌های سرطانی و عود مجدد سرطان پس از درمان‌های قبلی نیز می‌توانند بر نتیجه درمان تأثیر بگذارند.

علائم سرطان مثانه

سرطان مثانه ممکن است در ابتدا علائمی ایجاد نکند یا علائم آن بسیار جزئی باشند. با گذشت زمان، بر اساس اعلام ACS، علائم می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• وجود خون در ادرار: ممکن است این خون به قدری زیاد باشد که ادرار به رنگ کولا درآید، یا مقدار آن کم باشد و تنها زیر میکروسکوپ قابل تشخیص باشد.
• علائم ادراری: نیاز مکرر یا فوری به دفع ادرار، یا احساس سوزش و درد هنگام ادرار کردن.
• درد: احساس درد در لگن یا کمر از علائم شایع هستند.

موارد پیشرفته‌تر سرطان مثانه می‌توانند علائم دیگری نیز ایجاد کنند. این علائم می‌توانند شامل عدم توانایی در دفع ادرار، کاهش اشتها و کاهش وزن ناخواسته باشند. همچنین درد لگن یا مقعد، درد در یک طرف کمر، کم‌خونی و تورم در ساق پا و مچ پا از نشانه‌های سرطان پیشرفته مثانه هستند.

تشخیص سرطان مثانه

اولین نشانه‌ای که ممکن است سوءظن سرطان مثانه را برانگیزد، دفع خون در ادرار است. پس از آن، پزشک سابقه پزشکی شما را به دقت بررسی می‌کند تا عوامل خطر احتمالی را تعیین نماید.

معاینه فیزیکی کامل، شامل معاینه رکتال برای مردان و معاینه لگنی برای زنان، انجام خواهد شد. این معاینات ممکن است وجود یک توده در لگن را که می‌تواند نشانه سرطان مثانه باشد، آشکار سازد.

بر اساس کلینیک مایو، آزمایش‌های مورد استفاده برای تشخیص سرطان مثانه عبارتند از:

• تجزیه ادرار و کشت ادرار: آزمایش نمونه ادرار در آزمایشگاه می‌تواند وجود خون یا عفونت را نشان دهد. کشت ادرار نیز برای بررسی رشد باکتری‌ها یا قارچ‌ها انجام می‌شود.
• سیتولوژی ادرار و مارکرهای تومور: نمونه ادرار برای بررسی وجود سلول‌های سرطانی یا شناسایی مواد تولید شده توسط تومورها، مورد بررسی قرار می‌گیرد.
• سیستوسکوپی: یک لوله فیبر نوری روشن از طریق مجرای ادرار وارد مثانه می‌شود تا داخل مثانه بررسی گردد. از این طریق می‌توان نمونه کوچکی از بافت مثانه (بیوپسی) را برای آزمایش برداشت.
• تست‌های تصویربرداری: سی تی اسکن (CT)، تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI)، اشعه ایکس، سونوگرافی و سایر روش‌های تصویربرداری برای مشاهده مثانه تجویز می‌شوند. ممکن است از شما خواسته شود که یک رنگ کنتراست بنوشید تا مثانه در برخی تست‌ها بهتر دیده شود.

مراحل سرطان مثانه

اگر تشخیص سرطان مثانه داده شود، پزشک آزمایش‌های بیشتری را برای تعیین مرحله (Staging) سرطان انجام خواهد داد. مرحله‌بندی سرطان مثانه شامل ارزیابی رشد تومور و بررسی سرایت سرطان به سایر مناطق بدن است. دانستن مرحله سرطان برای تصمیم‌گیری در مورد بهترین روش درمانی بسیار مهم است.

برخی از تست‌های مورد استفاده برای مرحله‌بندی سرطان شامل اسکن استخوان، ام آر آی، سی تی اسکن و عکس قفسه سینه هستند. مراحل سرطان مثانه از ۰ تا IV متغیر است و مرحله IV پیشرفته‌ترین مرحله محسوب می‌شود.

توضیحات مختصر مراحل:

• مرحله ۰: سرطان غیرتهاجمی بوده و تنها در پوشش داخلی مثانه رشد کرده است.
• مرحله I: سرطان به بافت همبند زیر پوشش داخلی مثانه سرایت کرده، اما به عضله دیواره مثانه نرسیده است.
• مرحله II: سرطان به عضله دیواره مثانه گسترش یافته، اما به بافت چربی اطراف مثانه نرسیده است.
• مرحله III: سرطان به بافت چربی اطراف مثانه و احتمالاً به رحم، واژن یا پروستات سرایت کرده، اما به غدد لنفاوی یا اندام‌های خارج از ناحیه لگن نرفته است.
• مرحله IV: سرطان به دیواره شکم یا لگن، غدد لنفاوی یا اندام‌های دور مانند ریه‌ها، استخوان‌ها یا کبد سرایت کرده است.

درمان سرطان مثانه

چندین روش و دارو برای درمان سرطان مثانه استفاده می‌شود و در برخی موارد، ممکن است بیش از یک نوع درمان لازم باشد. روش درمانی توصیه شده توسط پزشک به نوع خاص سلول‌های سرطانی و میزان گسترش سرطان بستگی دارد. بر اساس NCI، درمان‌های رایج شامل ایمونوتراپی، شیمی‌درمانی، جراحی و پرتودرمانی هستند.

جراحی

جراحی معمولاً اولین گام در درمان سرطان مثانه است و شامل انواع زیر است:

• برداشتن ترانس‌یورترال (TUR) با سوزاندن: ابزارهای جراحی از طریق مجرای ادرار به مثانه وارد می‌شوند. سلول‌های سرطانی را می‌توان با لیزر یا با یک دستگاه الکتریکی سوزاند و یا برید.
• سیستکتومی جزئی: اگر تومور به یک ناحیه از مثانه محدود باشد، فقط همان بخش برداشته می‌شود. باقی ماندن مثانه به عملکرد طبیعی‌تر ادرار کمک می‌کند.
• سیستکتومی رادیکال با انحراف ادراری: اگر تومور در سراسر مثانه گسترده شده باشد، کل مثانه برداشته می‌شود. در این حالت، باید روش جدیدی برای ذخیره و دفع ادرار از بدن ایجاد شود که به آن بازسازی مثانه گفته می‌شود.

روش‌های انحراف ادراری

• انحراف غیرقابل کنترل (Incontinent Diversion): ادرار به یک کیسه که خارج از بدن به همراه دارید، هدایت می‌شود و باید مرتباً آن را تخلیه کنید.
• انحراف قابل کنترل (Continent Diversion): بخشی از روده برای ایجاد یک کیسه جدید شبیه مثانه در داخل بدن استفاده می‌شود تا ادرار را در خود نگه دارد.¹ برای تخلیه، یک لوله چندین بار در روز از طریق یک دریچه وارد کیسه می‌شود.
• نئومثانه (Neobladder): در این روش، بخشی از روده برای ساخت مثانه‌ای جدید استفاده می‌شود که در محلی که مثانه اصلی قرار داشت، جایگزین می‌شود. این نئومثانه به مجرای ادرار متصل می‌شود و بسیاری از افراد می‌توانند کنترل ادرار را در طول روز با نئومثانه جدید یاد بگیرند.

ایمونوتراپی (درمان بیولوژیک)

ایمونوتراپی سیستم ایمنی بدن شما را تحریک می‌کند تا سلول‌هایی تولید کند که می‌توانند با سرطان مبارزه نمایند. داروهای ایمونوتراپی معمولاً مستقیماً به داخل مثانه تزریق می‌شوند (روش تجویز داخل مثانه‌ای). این روش می‌تواند به عنوان تنها درمان یا پس از جراحی برای مبارزه با هر سلول سرطانی باقی‌مانده استفاده شود.

شیمی‌درمانی

شیمی‌درمانی از داروهای قوی برای جلوگیری از تقسیم سلول‌های سرطانی یا کشتن آن‌ها استفاده می‌کند. این داروها ممکن است مستقیماً به داخل مثانه، از طریق خط وریدی (IV) به جریان خون یا به صورت خوراکی تجویز شوند. شیمی‌درمانی می‌تواند قبل از جراحی برای کوچک کردن تومور یا پس از جراحی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی باقی‌مانده، انجام شود. گاهی اوقات بیش از یک داروی شیمی‌درمانی به طور همزمان یا در ترکیب با پرتودرمانی استفاده می‌شود.