گشاد شدن مردمک چشم (که به آن میدریاز یا Mydriasis نیز گفته می‌شود) زمانی رخ می‌دهد که مردمک‌ها بیشتر از حد معمول باز می‌شوند. این اتفاق معمولاً در محیط‌های کم‌نور برای ورود نور بیشتر به چشم رخ می‌دهد، اما می‌تواند نشانه‌ای از یک بیماری یا آسیب زمینه‌ای نیز باشد.
۱. داروهای تجویزی و بدون نسخه
انواع مختلفی از داروهای تجویزی و داروهای بدون نسخه (OTC) می‌توانند با تأثیر بر عضلات کنترل‌کننده مردمک، اندازه آن را تغییر دهند. برخی داروها به‌طور مستقیم با اثر بر سیستم عصبی پاراسمپاتیک موجب گشاد شدن مردمک می‌شوند.
قطره‌های چشمی گشادکننده مردمک (mydriatics) مخصوصاً برای این هدف طراحی شده‌اند تا چشم‌پزشک بتواند در معاینه چشم، آسیب یا بیماری‌های چشمی را به‌راحتی بررسی کند. داروهای آنتی‌کولینرژیک که باعث مسدود شدن انتقال‌دهنده عصبی استیل‌کولین می‌شوند نیز می‌توانند اندازه مردمک را تغییر دهند.
برخی از داروهای مؤثر بر مردمک شامل موارد زیر هستند:
- آنتی‌هیستامین‌ها
- دیمِن‌هیدرینات (Dramamine)
- سودوافدرین (Sudafed) یا سایر داروهای ضداحتقان
- محرک‌ها
- ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای
- داروهای ضدروان‌پریشی
- داروهای درمان پارکینسون
- داروهای ضدصرع
- آتروپین
- داروهای حاوی سم بوتولینوم
- ضداسپاسم‌ها
اگر شما از داروهای ذکرشده استفاده می‌کنید و متوجه گشاد شدن مردمک‌های خود شده‌اید، حتماً پیش از قطع مصرف یا تغییر دوز دارو با پزشک مشورت کنید. این متخصص می‌تواند وضعیت شما را ارزیابی کرده و اقدامات بعدی را توصیه کند.
Verywell Health
۲. مصرف مواد مخدر
مصرف مواد غیرقانونی یا مواد تجویزی بدون نسخه پزشک نیز می‌تواند باعث مشکلات چشمی، ازجمله گشاد شدن مردمک‌ها شود. این تأثیر ناشی از اثرات مستقیم مواد بر سیستم عصبی مرکزی است.
مواد مرتبط با گشاد شدن مردمک عبارت‌اند از:
- الکل
- مورفین
- هروئین
- متادون
- هیدروکودون
- اکسی‌کودون
- پنتازوسین
- فنتانیل
- کوکائین
- مت‌آمفتامین
- سیکلازودون
- ۴-متیل‌آمینورکس
- LSD (اسید لایزرژیک دی‌اتیل‌آمید)
- سیلوسایبین
- فن‌سیکلیدین (PCP یا گرد فرشته)
- مسکالین
- دوزهای بالا از باربیتورات‌ها
- ماری‌جوانا
سایر عوارض چشمی ناشی از مواد مخدر عبارت‌اند از:
- خشکی چشم
- دوبینی
- آسیب به اعصاب قرنیه
- التهاب قرنیه
- تنگ شدن مردمک
- خونریزی شبکیه
- بیماری شبکیه که ممکن است منجر به نابینایی شود
- تباهی لکه زرد وابسته به سن (AMD)
مصرف مواد روانگردان به‌خصوص بر عملکرد عصبی و بینایی تأثیر مستقیم دارد، و در مواردی ممکن است آسیب‌های چشمی برگشت‌ناپذیر ایجاد کند.
۳. بیماری‌های پزشکی
برخی شرایط پزشکی می‌توانند علت اصلی گشاد شدن مردمک باشند. این شرایط معمولاً سیستم عصبی یا عملکرد مغزی را درگیر می‌کنند و با نشانه‌های دیگری نیز همراه‌اند.
برخی از بیماری‌های مؤثر در گشاد شدن مردمک عبارت‌اند از:
- سندرم آدی (Adie’s syndrome)
- فلج عصب جمجمه‌ای ناشی از اختلال ریزگردشی (MCNP)
- میگرن و میدریاز یک‌طرفه خوش‌خیم (BEUM)
- سندرم لامبرت-ایتون (LEMS)
- نوروسیفلیس (سیفلیس در مراحل انتهایی)
- انسفالیت ویروسی (التهاب مغز ناشی از ویروس)
- اختلالات روانی مانند سایکوپاتی و اختلال دوقطبی
- سکته مغزی
- تومورهای مغزی
مردمک گشاد شده معمولاً تنها علامت این بیماری‌ها نیست و باید به همراه سایر علائم مورد ارزیابی قرار گیرد. تشخیص دقیق نیازمند مراجعه به پزشک متخصص است.
۴. عوامل روان‌شناختی
تحریکات احساسی یا روانی—چه مثبت و چه منفی—می‌توانند منجر به گشاد شدن مردمک شوند. این واکنش غیرارادی از طریق تحریک سیستم عصبی سمپاتیک انجام می‌گیرد.
این واکنش می‌تواند در موقعیت‌هایی مانند مواجهه با فردی جذاب یا در زمان تمرکز ذهنی شدید رخ دهد. بنابراین، فعالیت ذهنی بالا نیز می‌تواند از دلایل بیولوژیک گشاد شدن مردمک باشد.
۵. آسیب‌های چشمی
آسیب به چشم، به‌ویژه ناحیه عنبیه، می‌تواند موجب گشاد شدن مردمک شود. این نوع تروما می‌تواند ناشی از ضربه مستقیم یا تماس با مواد شیمیایی باشد.
در این حالت علاوه بر گشاد شدن مردمک، ممکن است فرد دچار تاری دید یا حتی نابینایی شود. بررسی آسیب‌های احتمالی چشم توسط متخصص چشم ضروری است.
۶. آسیب‌های مغزی
آسیب به مغز که باعث افزایش فشار داخل جمجمه می‌شود، می‌تواند باعث گشاد شدن مردمک‌ها گردد. فشار بیش‌ازحد روی اعصاب مسئول انقباض مردمک باعث این واکنش می‌شود.
در برخی موارد فقط یکی از مردمک‌ها گشاد می‌شود و در موارد دیگر هر دو مردمک درگیر می‌شوند. این وضعیت معمولاً نیاز به مراقبت اورژانسی دارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر متوجه شدید که مردمک‌های شما برای مدت طولانی گشاد باقی مانده‌اند، باید به پزشک مراجعه کنید. اگرچه دلایل متعددی وجود دارند، برخی از آن‌ها ممکن است خطرناک یا تهدیدکننده زندگی باشند.
در صورت عدم تشخیص دلیل مشخص، مراجعه سریع به پزشک می‌تواند از عوارض جدی جلوگیری کند. هرگونه تغییر غیرعادی در مردمک‌ها نباید نادیده گرفته شود.
تشخیص علت گشاد شدن مردمک‌ها چگونه انجام می‌شود؟
با توجه به اینکه گشاد شدن مردمک ممکن است نشان‌دهنده یک مشکل داخلی باشد، باید در صورت بروز آن بدون تغییر نور محیطی و بدون علت مشخص به پزشک مراجعه کرد. این علامت می‌تواند هشدار یک وضعیت جدی باشد.
پزشک معمولاً معاینه کامل چشمی را انجام داده، شرح حال، علائم کنونی و سایر اطلاعات لازم را جمع‌آوری می‌کند تا علت احتمالی شناسایی شود. این فرآیند می‌تواند شامل ارجاع به چشم‌پزشک یا متخصص مغز و اعصاب باشد.
چه درمانی ممکن است انجام شود؟
درمان گشاد شدن مردمک کاملاً به علت ایجاد آن بستگی دارد. برای مثال، اگر علت قطره‌های چشمی باشد، معمولاً نیازی به درمان خاصی نیست و مردمک به‌مرور به حالت طبیعی بازمی‌گردد.
در صورتی‌که علت آن دارو یا مواد مخدر باشد، پزشک ممکن است برای بررسی عوارض جانبی یا نیاز به تغییر درمان تصمیم‌گیری کند. در صورت آسیب به سر، مراقبت اورژانسی لازم است.
نکات کلیدی
- در نور کم، مردمک‌ها برای ورود نور بیشتر به‌طور طبیعی گشاد می‌شوند، اما تحریکات احساسی و ذهنی نیز می‌توانند همین اثر را داشته باشند.
- علل دیگر گشاد شدن مردمک شامل داروهای چشم، داروهای تجویزی یا غیرقانونی، آسیب مغزی و بیماری‌های گوناگون هستند.
- اگر دلیل مشخصی برای گشاد شدن مردمک ندارید، حتماً با پزشک مشورت کنید.
آردایت برای اطمینان از صحت محتوای خود، که در سیاست ویراستاری ما ذکر شده است، از دستورالعملهای سختگیرانهای در زمینه منبعیابی پیروی می‌کند . ما فقط از منابع معتبر، از جمله مطالعات بررسیشده توسط همتایان، متخصصان پزشکی دارای مجوز، بیماران با تجربه عملی و اطلاعات از مؤسسات برتر، استفاده میکنیم.
- American Academy of Ophthalmology. Concerned about dilated pupils? Causes and treatments.
- Dhingra D, Kaur S, Ram J. Illicit drugs: effects on eye. Indian J Med Res. 2019;150(3):228-238. doi:10.4103/ijmr.IJMR_1210_17
- Ahmad R, Mehta H. The ocular adverse effects of oral drugs. Aust Prescr. 2021;44(4):129-136. doi:10.18773/austprescr.2021.028
- National Organization for Rare Disorders. Adie syndrome.
- American Academy of Ophthalmology. What is microvascular cranial nerve palsy?
- American Optometric Association. Migraine with aura.
- Ten Brinck MF, Verheijen IW, van de Wardt J, van Dijk GW, Nijhuis FA, Verrips A. Dilated fixed pupils and respiratory failure: a rare clinical course of Lambert-Eaton myasthenic syndrome. BMJ Neurol Open. 2023;5(2):e000426. doi:10.1136/bmjno-2023-000426
- Reyes AJ, Ramcharan K, Aboh S, Giddings SL. Dilated tonic pupils with tabes dorsalis in neurosyphilis as first manifestation of HIV/AIDS: a video report. BMJ Case Rep. 2018;2018:bcr2017223727. doi:10.1136/bcr-2017-223727
- Tang RT, Gavito-Higuera J, Prospero Ponce CM. A case of Epstein-Barr virus encephalitis and orbital-face inflammation. Cureus. 2024;16(3):e56888. doi:10.7759/cureus.56888
- Kurita M. Noradrenaline plays a critical role in the switch to a manic episode and treatment of a depressive episode. Neuropsychiatr Dis Treat. 2016 Sep 20;12:2373-2380. doi:10.2147/NDT.S109835
- Burley DT, Gray NS, Snowden RJ. Emotional modulation of the pupil response in psychopathy. Personal Disord. 2019;10(4):365-375. doi:10.1037/per0000313
- Mathôt S. Pupillometry: psychology, physiology, and function. J Cogn. 2018;1(1):16. doi:10.5334/joc.18
- Koehler PJ, Wijdicks EF. Fixed and dilated: the history of a classic pupil abnormality. J Neurosurg. 2015;122(2):453-63. doi:10.3171/2014.10.JNS14148
- Osmosis from Elsevier. Mydriasis: what is it, pronunciation, causes, glaucoma risk factor, and more.
- https://www.verywellhealth.com/dilated-pupils-11750332
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشن‌ضمیر بازبینی علمی می‌شوند.
اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
