سکته مغزی: علائم، علل، تشخیص، درمان و روش‌های پیشگیری از مرگ و ناتوانی

سکته مغزی یک وضعیت اورژانسی پزشکی است که به دلیل مسدود شدن جریان خون به بخشی از مغز رخ می‌دهد. این وضعیت بسیار خطرناک است زیرا خون حامل اکسیژن بوده و سلول‌های مغز در صورت محرومیت از اکسیژن، در عرض چند دقیقه شروع به مردن می‌کنند¹. اگرچه سکته مغزی می‌تواند در هر سنی رخ دهد، اما با افزایش سن، به ویژه بعد از ۵۵ سالگی، خطر ابتلا به آن به میزان قابل توجهی افزایش می‌یابد². اگرچه پیشگیری از تمام سکته‌های مغزی امکان‌پذیر نیست، اما اتخاذ گام‌های متعددی در سبک زندگی برای کاهش ریسک وجود دارد. تشخیص به موقع علائم و تماس فوری با اورژانس می‌تواند شانس بقا را افزایش داده و از ناتوانی‌های بلندمدت جلوگیری کند³.

علائم و نشانه‌های حیاتی سکته مغزی

آگاهی از علائم و نشانه‌های سکته مغزی برای نجات جان افراد بسیار ضروری است. نوع و شدت علائم سکته مغزی به ناحیه آسیب‌دیده مغز بستگی دارد و ممکن است بین زنان و مردان متفاوت باشد⁴. علائم رایج سکته مغزی به طور ناگهانی بروز می‌کنند.

نشانه‌های شایع سکته مغزی

فلج یا ضعف ناگهانی: بی‌حسی، ضعف یا ناتوانی ناگهانی در حرکت صورت، بازو یا پا (به خصوص در یک سمت بدن) رخ می‌دهد.
اختلالات بینایی: مشکل ناگهانی در دیدن با یک یا هر دو چشم، یکی دیگر از نشانه‌های جدی است.
مشکلات شناختی و گفتاری: بروز سردرگمی ناگهانی و مشکل در صحبت کردن یا درک گفتار دیگران شایع است.
مشکلات حرکتی و تعادلی: سرگیجه، مشکل در راه رفتن یا از دست دادن تعادل و هماهنگی بدن می‌تواند رخ دهد.
سردرد شدید: تجربه یک سردرد شدید و ناگهانی که دلیلی برای آن وجود ندارد، باید جدی گرفته شود.

یادآوری علائم با عبارت کلیدی (FAST)

استفاده از عبارت کلیدی FAST می‌تواند به یادآوری سریع علائم سکته مغزی کمک کند⁵. اقدام سریع در این زمینه شانس بهبودی را برای بیماران افزایش می‌دهد.

Face Drooping (افتادگی صورت): از فرد بخواهید لبخند بزند؛ آیا لبخند او نامتقارن است؟
Arm Weakness (ضعف بازو): از فرد بخواهید هر دو بازوی خود را بالا ببرد؛ آیا یکی از بازوها به سمت پایین متمایل می‌شود؟
Speech Difficulty (اختلال در گفتار): آیا گفتار فرد نامفهوم یا درک آن دشوار است؟ از او بخواهید یک جمله ساده را تکرار کند (مانند “آسمان آبی است”).
Time to Call 911 (زمان تماس با اورژانس): اگر فردی هر یک از این علائم را نشان داد، حتی اگر علائم برطرف شدند، باید فوراً با اورژانس تماس گرفته شود. همچنین زمان شروع علائم را باید ثبت کرد تا به امدادگران اطلاع داده شود.

سکته مغزی: علائم، علل، تشخیص، درمان و روش‌های پیشگیری از مرگ و ناتوانی

علل و عوامل خطر سکته مغزی

سکته مغزی به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود که هر یک از علل متفاوتی ناشی می‌شوند. شناخت این علل برای تشخیص و درمان صحیح حیاتی است.

انواع سکته مغزی

سکته مغزی ایسکمیک (Ischemic Stroke): حدود ۸۷ درصد از کل سکته‌ها را تشکیل می‌دهد⁶. این نوع سکته به دلیل لخته شدن خون که جریان خون به بخشی از مغز را مسدود می‌کند، ایجاد می‌شود. این انسداد می‌تواند به دو طریق رخ دهد:
- تصلب شرایین (Atherosclerosis): یک لخته خون در رگ خونی گردن یا مغز که به دلیل تجمع پلاک (ترکیبی از چربی، کلسترول و سایر مواد) باریک شده، تشکیل می‌شود.¹
- آمبولی (Embolism): یک لخته از قلب یا رگ خونی دیگری در بدن جدا شده و به مغز سفر می‌کند و در یک رگ خونی کوچک گیر می‌افتد⁸.²
سکته مغزی هموراژیک (Hemorrhagic Stroke): حدود ۱۳ درصد از کل سکته‌ها ناشی از این نوع هستند⁷. این سکته زمانی رخ می‌دهد که یک رگ خونی ضعیف در مغز پاره شده و خونریزی به داخل یا اطراف بافت مغز اتفاق می‌افتد. این خونریزی فشار بیش از حدی بر بافت‌های اطراف وارد کرده و عرضه خون و اکسیژن به سلول‌ها را قطع می‌کند. آنوریسم (ضعف و بیرون‌زدگی دیواره رگ) و ناهنجاری شریانی وریدی (AVM) می‌توانند منجر به سکته هموراژیک شوند⁹.

عوامل خطر عمومی

چندین عامل می‌توانند خطر ابتلا به سکته مغزی را افزایش دهند¹⁰. مدیریت این عوامل برای پیشگیری بسیار مهم است.

سن بالا: به ویژه افراد ۵۵ سال به بالا در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
شرایط سلامتی: ابتلا به فشار خون بالا، کلسترول بالا، دیابت، آپنه خواب و بیماری‌های قلبی عروقی از عوامل اصلی هستند.
عادات سبک زندگی: عدم فعالیت بدنی کافی، مصرف زیاد الکل، استعمال دخانیات یا قرار گرفتن در معرض دود دست دوم و استفاده از داروهای محرک تفریحی (مانند کوکائین) خطر را افزایش می‌دهند.
سوابق پزشکی: سابقه شخصی یا خانوادگی سکته مغزی یا حمله قلبی و همچنین سابقه ابتلا به کووید-۱۹ می‌تواند یک عامل خطر باشد.
وضعیت جسمانی: داشتن اضافه وزن یا چاقی در کنار جنسیت (مرد بودن) و نژاد (آمریکایی‌های آفریقایی‌تبار و اسپانیایی‌تبار) خطر را تشدید می‌کند.

عوامل خطر سکته هموراژیک

برخی عوامل به طور خاص خطر سکته هموراژیک را افزایش می‌دهند. این عوامل شامل فشار خون بالا کنترل نشده، استفاده بیش از حد از داروهای ضدانعقاد (رقیق‌کننده‌های خون) و آسیب‌های فیزیکی مانند سوانح و سقوط است. همچنین آمیلوئیدوز عروق مغزی (تجمع رسوبات پروتئینی در دیواره رگ‌ها) و سابقه سکته ایسکمیک می‌توانند منجر به سکته هموراژیک شوند.

تشخیص سکته مغزی

تیم پزشکی اورژانس سکته مغزی را بر اساس علائم بیمار، تاریخچه پزشکی، معاینه فیزیکی و آزمایش‌های تشخیصی مشخص می‌کند. تشخیص سریع نوع سکته برای تعیین بهترین روش درمانی حیاتی است¹⁰.

آزمایش‌های کلیدی مغز و قلب

سی‌تی اسکن (CT Scan): از پرتوهای ایکس برای ایجاد تصاویر مقطعی از مغز استفاده می‌کند تا نوع سکته (ایسکمیک یا هموراژیک) را شناسایی کند.³
تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI): با استفاده از آهنرباها و امواج رادیویی، تصاویر دقیق‌تری از مغز تهیه می‌شود.
سونوگرافی کاروتید یا آنژیوگرافی کاروتید: برای مشاهده داخل شریان‌هایی که خون را به مغز می‌رسانند، به کار می‌روند.
اکوکاردیوگرام (Echocardiogram): این آزمایش با امواج صوتی از قلب تصویربرداری کرده و ممکن است منبع لخته‌های خونی را که از قلب به مغز رفته‌اند، شناسایی کند.⁴

آزمایش‌های خون نیز می‌توانند با بررسی سرعت لخته شدن خون، اطلاعات مهمی را برای تشخیص و مدیریت سکته ارائه دهند¹⁰.

پیش‌آگهی و مدت زمان سکته مغزی

نتایج سکته مغزی می‌تواند از بهبودی کامل (بدون ناتوانی ماندگار) تا مرگ متغیر باشد. پس از درمان اورژانسی، تمرکز مراقبت‌ها بر کمک به بیمار برای بازیابی حداکثر عملکرد ممکن است¹¹.

تأثیر محل سکته بر ناتوانی

اگر سکته مغزی باعث ناتوانی دائمی شود، عملکرد آسیب‌دیده به طرفی از مغز که درگیر شده است بستگی دارد¹². سکته در سمت راست مغز معمولاً بر حرکت و حس در سمت چپ بدن تأثیر می‌گذارد، در حالی که سکته در سمت چپ مغز غالباً سمت راست بدن و همچنین گفتار و زبان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. اکثر افرادی که سکته مغزی را تجربه می‌کنند، وارد یک برنامه توان‌بخشی می‌شوند که می‌تواند قبل از ترخیص از بیمارستان آغاز شود.

طول مدت سکته

در طول یک سکته مغزی، سلول‌های مغز در ناحیه آسیب‌دیده، در عرض چند دقیقه پس از از دست دادن اکسیژن، شروع به مردن می‌کنند¹⁰. به همین دلیل، بسیاری از گزینه‌های درمانی زمانی بیشترین اثربخشی را دارند که در اسرع وقت پس از شروع سکته ارائه شوند. مدت زمان استاندارد برای سکته مغزی وجود ندارد و این امر به نوع سکته بستگی دارد؛ بدون درمان، جریان خون به مغز ممکن است برای مدت زمان متغیری مسدود بماند¹³.

گزینه‌های درمان و پیشگیری از سکته مغزی

درمان‌های سکته مغزی بسته به نوع آن متفاوت است. هدف اصلی درمانی، بازیابی جریان خون در سکته ایسکمیک و کنترل خونریزی در سکته هموراژیک است.

درمان سکته ایسکمیک

داروهای ترومبولیتیک (Clot Busters): درمان اصلی، داروی آلتپلاز (tPA) است که می‌تواند به سرعت لخته‌های مسدودکننده جریان خون به مغز را حل کند⁶. این دارو باید در عرض چند ساعت پس از شروع علائم تزریق شود.
روش‌های کاتتر Endovascular: پزشکان ممکن است با استفاده از یک لوله باریک، لخته‌های بزرگ خون را از رگ مغزی خارج کنند⁶.

درمان سکته هموراژیک

کنترل فشار خون: مدیریت فشار خون و توقف مصرف هر دارویی که خونریزی را افزایش می‌دهد (مانند وارفارین و آسپرین) حیاتی است¹⁴.
انتقال خون: ممکن است برای جلوگیری از خونریزی مداوم، فاکتورهای لخته کننده خون به بیمار تزریق شود¹⁵.
جراحی یا روش‌های Endovascular: برای توقف و جلوگیری از خونریزی بیشتر، ممکن است نیاز به جراحی یا روش‌های مداخله‌ای از طریق رگ‌های خونی باشد¹⁴.

پیشگیری از سکته مغزی

مدیریت عوامل خطر مرتبط با سبک زندگی، بهترین راه برای پیشگیری از سکته مغزی است¹⁷.

اقدامات پیشگیرانه مبتنی بر سبک زندگی:

مصرف فراوان میوه‌ها و سبزیجات.
کاهش چربی‌های اشباع شده در رژیم غذایی.
ترک سیگار و عدم استفاده از تنباکو.
مصرف متوسط الکل یا اجتناب کامل از آن.
حفظ وزن سالم و ورزش کافی.
کنترل فشار خون و مدیریت دیابت.
درمان آپنه خواب (وقفه تنفسی در خواب)¹⁸.

اگر فردی قبلاً سابقه حمله ایسکمیک گذرا (TIA) یا سکته ایسکمیک داشته باشد، پزشک ممکن است داروهای خاصی را برای کاهش خطر تجویز کند¹⁰. این داروها شامل داروهای ضد پلاکتی (مانند آسپرین و کلوپیدوگرل) برای کاهش چسبندگی خون و داروهای ضدانعقاد (مانند هپارین، وارفارین یا داروهای جدیدتر مانند دابیگاتران) برای کاهش لخته شدن خون هستند.

عوارض ناشی از سکته مغزی

سکته مغزی می‌تواند منجر به ناتوانی‌های موقت یا دائمی شود و این عوارض به ناحیه آسیب‌دیده مغز و مدت زمان محرومیت از اکسیژن بستگی دارد¹⁰.

عوارض شایع سکته:

فلج یا از دست دادن حرکت عضلانی.
اختلال در حافظه یا مشکلات شناختی.
مشکل در صحبت کردن یا بلعیدن.
درد یا بی‌حسی در اعضای بدن.
مشکلات عاطفی یا از دست دادن انگیزه.

بیشتر افرادی که سکته می‌کنند، با گذشت زمان مقداری از عملکرد از دست رفته خود را بازیابی می‌کنند. برنامه‌های توان‌بخشی سکته مغزی نمی‌توانند آسیب مغزی را به طور کامل برطرف کنند، اما هدف آن‌ها کمک به بازماندگان سکته برای زندگی تا حد امکان مستقل است¹⁹. این برنامه‌ها شامل گفتاردرمانی، فیزیوتراپی، کاردرمانی (برای یادگیری مجدد مهارت‌های روزمره) و مشاوره روان‌شناختی است²⁰.

برنامه‌های توان‌بخشی می‌توانند به صورت توان‌بخشی بستری (با مراقبت ۲۴ ساعته)، توان‌بخشی سرپایی (چند ساعت فعالیت روزانه) یا برنامه‌های مبتنی بر خانه ارائه شوند²¹.

آمار و تحقیقات: شیوع سکته مغزی چقدر است؟

سکته مغزی یک مشکل بهداشتی جدی در سراسر جهان است. در ایالات متحده، سالانه بیش از ۷۹۵,۰۰۰ نفر دچار سکته مغزی می‌شوند که حدود ۶۱٠,٠٠٠ مورد آن برای اولین بار رخ می‌دهد²⁸. به طور متوسط، در آمریکا هر ۴٠ ثانیه یک نفر دچار سکته مغزی شده و هر چهار دقیقه یک نفر به دلیل آن جان خود را از دست می‌دهد.

سکته مغزی پنجمین علت اصلی مرگ و میر در جهان است. بیش از نیمی از بازماندگان سکته مغزی بالای ۶۵ سال، دچار اختلال حرکتی طولانی‌مدت خواهند شد. اگرچه افراد مسن در معرض خطر بالاتری قرار دارند، اما حدود ۳۸ درصد از بستری‌شدگان به دلیل سکته مغزی، زیر ۶۵ سال سن دارند²⁸.

آمار سکته مغزی در گروه‌های نژادی و قومی مختلف

چندین مطالعه تفاوت‌های موجود در خطر سکته مغزی را در میان گروه‌های نژادی و قومی مختلف، از جمله جوامع سیاه پوست، بومی و رنگین‌پوستان (BIPOC) بررسی کرده‌اند.

آمریکایی‌های آفریقایی‌تبار: احتمال اولین سکته مغزی در آمریکایی‌های آفریقایی‌تبار تقریباً دو برابر سفیدپوستان آمریکایی است²⁸. این گروه همچنین بالاترین نرخ مرگ و میر ناشی از سکته مغزی را در ایالات متحده دارند.
اسپانیایی‌تبارها: در حالی که نرخ مرگ و میر ناشی از سکته مغزی در دهه‌های گذشته در تمام گروه‌های نژادی و قومی کاهش یافته است، آمریکایی‌های اسپانیایی‌تبار از سال ۲۰۱۳ افزایش در این نرخ مرگ و میر را تجربه کرده‌اند²⁹.
مطالعه نیویورک: در یک مطالعه بر روی بیش از ۳,۰۰۰ فرد مسن در شهر نیویورک، بالاترین خطر سکته مغزی در شرکت‌کنندگان سیاه پوست، ۱۳ مورد در هر ۱,۰۰۰ نفر-سال مشاهده شد. این نرخ برای شرکت‌کنندگان اسپانیایی‌تبار ۱۰ و برای سفیدپوستان ۹ بود³⁰. با این حال، در افراد بالای ۸۵ سال، اسپانیایی‌تبارها بالاترین میزان بروز سکته مغزی را داشتند. وقتی محققان عوامل جمعیتی تأثیرگذار را کنترل کردند، مشخص شد که خطر سکته مغزی در سیاه پوستان ۵۱ درصد بالاتر از سفیدپوستان است³⁰.
نرخ بستری مجدد: به نظر می‌رسد نرخ بستری مجدد در بیمارستان پس از سکته مغزی ایسکمیک در گروه‌های نژادی و قومی مشابه است. در میان بیش از ۹۸,۰۰۰ بازمانده سکته ایسکمیک، نرخ بستری مجدد ۳۰ روزه برای بازماندگان سیاه پوست ۱۲٫۷ درصد و برای بازماندگان سفیدپوست ۱۰ درصد بود³¹.

بیماری‌های مرتبط با سکته مغزی

حمله ایسکمیک گذرا (TIA)

حمله ایسکمیک گذرا (TIA) که به عنوان مینی سکته نیز شناخته می‌شود، نتیجه انسداد موقتی جریان خون توسط لخته در مغز است. این وضعیت معمولاً چند دقیقه طول می‌کشد و آسیب دائمی ایجاد نمی‌کند³². TIA یک علامت هشداردهنده برای سکته مغزی آتی است؛ بر اساس گزارش CDC، ۱۰ تا ۱۵ درصد از افرادی که TIA را تجربه می‌کنند، در عرض سه ماه دچار سکته مغزی بزرگ می‌شوند³². از آنجایی که تشخیص TIA از سکته مغزی بزرگ در لحظه وقوع غیرممکن است، TIA نیز یک اورژانس پزشکی محسوب می‌شود. همچنین بیش از یک سوم افرادی که TIA را تجربه می‌کنند، در صورت عدم درمان، ظرف یک سال دچار سکته مغزی بزرگ خواهند شد³².

اختلالات ناشی از لخته شدن خون

لخته‌های خونی که باعث سکته ایسکمیک می‌شوند، می‌توانند جریان خون به سایر نواحی بدن را نیز مسدود کرده و شرایط زیر را ایجاد کنند³³.

حمله قلبی
آمبولی ریوی: لخته‌ای که بر ریه‌ها تأثیر می‌گذارد.
ترومبوز ورید عمقی (DVT): لخته‌ای که اغلب بازوها یا پاها را درگیر می‌کند.

سؤالات متداول (FAQ)

علائم سکته مغزی چیست؟

علائم سکته مغزی به طور ناگهانی ظاهر می‌شوند و شامل افتادگی صورت، ضعف یک‌طرفه بازو، مشکل در صحبت کردن یا درک گفتار، تاری دید یا مشکلات بینایی ناگهانی و سردرد شدید بدون دلیل مشخص است. بهترین روش برای یادآوری این علائم، استفاده از مخفف FAST است: افتادگی صورت، ضعف بازو، مشکل در گفتار و زمان تماس با اورژانس.

انواع مختلف سکته مغزی کدامند؟

دو نوع اصلی سکته مغزی وجود دارد: سکته ایسکمیک که شایع‌ترین نوع بوده و ناشی از انسداد رگ‌های خونی توسط لخته است، و سکته هموراژیک که ناشی از پارگی یک رگ خونی و خونریزی در داخل یا اطراف مغز است.

اگر فردی دچار سکته مغزی شود، چه باید کرد؟

در صورت مشاهده هر یک از علائم سکته مغزی، باید بلافاصله با اورژانس تماس گرفته شود. همچنین باید زمان شروع علائم را ثبت کرد تا تیم پزشکی بتواند مناسب‌ترین درمان‌ها، مانند تزریق داروی tPA که باید در یک بازه زمانی محدود انجام شود، را اعمال کند. اقدام سریع می‌تواند مرگ یا ناتوانی دائمی را به حداقل برساند.

چگونه می‌توان از سکته مغزی پیشگیری کرد؟

پیشگیری از سکته مغزی عمدتاً با مدیریت عوامل خطر مرتبط با سبک زندگی و شرایط پزشکی انجام می‌شود. این اقدامات شامل اتخاذ یک رژیم غذایی سالم با میوه و سبزیجات فراوان، ترک سیگار، مصرف نکردن الکل یا مصرف در حد اعتدال، حفظ وزن مناسب، ورزش منظم و کنترل دقیق بیماری‌هایی مانند فشار خون بالا، دیابت و کلسترول بالا است.

نتیجه‌گیری

سکته مغزی، که ناشی از لخته شدن خون یا خونریزی در مغز است، یک وضعیت پزشکی بسیار جدی و شایع محسوب می‌شود. عوارض بلندمدت این بیماری، شامل مشکلات گفتاری، حافظه و اختلالات حرکتی، به ناحیه آسیب‌دیده مغز و سرعت دریافت درمان بستگی دارد. اگرچه نمی‌توان به طور کامل از سکته مغزی پیشگیری کرد، اما اصلاح سبک زندگی مانند کاهش وزن، خواب کافی، رژیم غذایی مناسب و اجتناب از استعمال دخانیات و نوشیدن الکل، بسیار مؤثر است. گروه‌هایی مانند آمریکایی‌های آفریقایی‌تبار و افراد بالای ۶۵ سال و همچنین کسانی که دارای شرایط زمینه‌ای مانند فشار خون و کلسترول بالا هستند، در معرض خطر بالاتری قرار دارند. درمان سکته شامل ترکیبی از مداخلات پزشکی، دارویی و برنامه‌های توان‌بخشی است که مدت زمان بهبودی تا حد زیادی به شدت سکته و سرعت آغاز درمان وابسته است.

واحد محتوای علمی rdiet.ir

گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی

تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشن‌ضمیر بازبینی علمی می‌شوند.

اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.

جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید

09304881654

برای دریافت آموزش‌های روزانه عضو کانال بله شوید: