لوزالمعده یا پانکراس یکی از اندامهای حیاتی بدن است که هم در تنظیم قند خون نقش دارد و هم به هضم غذا کمک میکند. این عضو با تولید هورمونهایی مانند انسولین و گلوکاگون، سطح قند خون را تنظیم میکند و با ترشح آنزیمهای گوارشی، هضم چربیها، پروتئینها و کربوهیدراتها را امکانپذیر میسازد.
در برخی شرایط جدی مانند سرطان لوزالمعده، التهاب مزمن یا آسیب شدید این عضو، ممکن است پزشکان ناچار به برداشتن تمام یا بخشی از آن شوند. اگرچه زندگی بدون لوزالمعده امکانپذیر است، اما فرد پس از جراحی به مراقبتهای پزشکی، درمان دارویی و تغییرات مهمی در رژیم غذایی و سبک زندگی نیاز خواهد داشت.
انواع جراحی برداشتن لوزالمعده
جراحی برداشتن لوزالمعده که «پانکراتکتومی» نام دارد، عملی پیچیده است و دوره بهبودی آن میتواند چالشبرانگیز باشد. نوع جراحی به بیماری زمینهای، محل آسیب و میزان بافت سالم باقیمانده بستگی دارد.
مهمترین انواع این جراحی عبارتاند از:
- برداشتن کامل لوزالمعده: در این روش تمام بافت لوزالمعده برداشته میشود. فرد معمولاً به دیابت نوع ۳سی مبتلا خواهد شد و برای تنظیم قند خون به انسولین نیاز پیدا میکند.
- برداشتن مرکزی لوزالمعده: بخش میانی عضو برداشته میشود و قسمتهایی از بافت سالم حفظ میشوند. این روش میتواند احتمال ابتلا به دیابت پس از جراحی را کاهش دهد.
- برداشتن انتهایی لوزالمعده: بخش انتهایی یا دُم لوزالمعده برداشته میشود و سر آن باقی میماند. در برخی موارد این جراحی با روش لاپاراسکوپی انجام میشود.
- جراحی ویپل: در این عمل، سر لوزالمعده همراه با بخشهایی از ساختارهای مجاور برداشته میشود. نام پزشکی آن پانکراتودئودنکتومی است و یکی از جراحیهای مهم برای درمان برخی تومورهای این ناحیه محسوب میشود.
- برداشتن کامل لوزالمعده همراه با پیوند خودی سلولهای جزیرهای: در این روش، سلولهای تولیدکننده انسولین از لوزالمعده جدا شده و پس از آمادهسازی به کبد منتقل میشوند تا در صورت موفقیت پیوند، بخشی از عملکرد تولید انسولین حفظ شود.
روش دیگری به نام نکروزکتومی نیز وجود دارد که در آن بافت مرده و آسیبدیده لوزالمعده برداشته میشود، اما تا حد امکان بافت سالم باقی میماند. این روش با برداشتن کامل عضو تفاوت دارد.

احتمال ابتلا به دیابت پس از برداشتن لوزالمعده چقدر است؟
از آنجا که لوزالمعده منبع اصلی تولید انسولین در بدن است، برداشتن کامل آن معمولاً به بروز دیابت نوع ۳سی منجر میشود. این نوع دیابت در اثر بیماری یا آسیب لوزالمعده ایجاد میشود و با دیابت نوع یک و دو تفاوت دارد.
با این حال، در یک مطالعه گزارش شد که حدود ۱۳ درصد از افرادی که تمام لوزالمعده آنها برداشته شده بود، به دیابت مبتلا نشدند. علت این تفاوت هنوز بهطور کامل مشخص نیست و برای درک بهتر نقش عواملی مانند نحوه مدیریت قند خون به پژوهشهای بیشتری نیاز است.
پس از جراحیهای جزئی نیز احتمال ابتلا به دیابت وجود دارد، اما میزان آن به نوع عمل بستگی دارد:
| نوع جراحی | میزان گزارششده ابتلا به دیابت |
|---|---|
| جراحی ویپل | حدود ۱۶ درصد |
| برداشتن انتهایی لوزالمعده | حدود ۲۱ درصد |
| برداشتن مرکزی لوزالمعده | بهطور میانگین حدود ۶ درصد |
این ارقام در مطالعات مختلف گزارش شدهاند و نباید آنها را پیشبینی قطعی برای هر بیمار در نظر گرفت.
علاوه بر وسعت جراحی، علت انجام آن نیز اهمیت دارد. برای مثال، سرطان، التهاب مزمن لوزالمعده و آسیبهای ناشی از ضربه میتوانند بر عملکرد باقیمانده عضو و احتمال بروز دیابت تأثیر بگذارند. سن و وضعیت سلامت عمومی فرد نیز در این زمینه نقش دارند.
تغییرات رژیم غذایی و سبک زندگی پس از جراحی
زندگی بدون لوزالمعده یا با باقی ماندن بخش کوچکی از آن، به تغییرات قابلتوجهی در تغذیه و عادتهای روزانه نیاز دارد. هدف این تغییرات، کمک به کنترل قند خون، بهبود هضم غذا و پیشگیری از سوءتغذیه است.
توصیههای کلی پس از جراحی شامل موارد زیر است:
- از مصرف نوشیدنیهای الکلی خودداری کنید.
- مصرف غذاها و نوشیدنیهای حاوی قندهای ساده را محدود کنید.
- غذاهای بسیار چرب و سرخشده را کمتر مصرف کنید.
- در صورت دشواری دریافت مواد مغذی از غذاهای جامد، از نوشیدنیهای مغذی مانند اسموتیها و مکملهای تغذیهای با نظر متخصص استفاده کنید.
- روزانه حدود ۲ تا ۳ فنجان میوه و سبزیجات مصرف کنید.
- منابع چربی سالم مانند روغن زیتون، مغزها، دانهها و آووکادو را در رژیم غذایی بگنجانید.
- در طول روز حدود ۶ تا ۱۲ فنجان آب و سایر مایعات بنوشید؛ البته مقدار موردنیاز باید با توجه به شرایط فرد تعیین شود.
- بهجای وعدههای غذایی حجیم، ۶ تا ۸ وعده کوچکتر با فاصله حدود ۲ تا ۳ ساعت مصرف کنید.
- در صورت توصیه تیم درمان، مایعات را در وعدههای غذایی به مقدار کم بنوشید و مصرف حجم زیاد مایعات را به حدود یک ساعت قبل یا بعد از غذا موکول کنید.
این توصیهها برای همه بیماران یکسان نیستند. برای مثال، برخی افراد ممکن است به دلیل اسهال، کاهش وزن یا اختلال در جذب مواد مغذی به برنامه غذایی متفاوتی نیاز داشته باشند.
چرا جایگزینی آنزیمهای گوارشی اهمیت دارد؟
پس از برداشتن لوزالمعده، بدن ممکن است دیگر نتواند مقدار کافی از آنزیمهای موردنیاز برای هضم غذا را تولید کند. یکی از مهمترین این آنزیمها لیپاز است که در تجزیه چربیها نقش دارد.
در چنین شرایطی، ممکن است فرد به درمان جایگزینی آنزیمهای پانکراس نیاز داشته باشد. این داروها معمولاً همراه غذا و میانوعده مصرف میشوند تا به هضم و جذب بهتر مواد مغذی کمک کنند.
همچنین تولید برخی هورمونها و مواد تنظیمکننده گوارش، از جمله گاسترین، ممکن است تحت تأثیر جراحی قرار بگیرد. اختلال در عملکرد طبیعی دستگاه گوارش و کاهش جذب مواد مغذی میتواند مشکلات دیگری مانند کاهش وزن و کمبودهای تغذیهای ایجاد کند.
عوارض و مشکلات احتمالی پس از برداشتن لوزالمعده
مدیریت قند خون، جایگزینی آنزیمهای گوارشی و تنظیم تغذیه تنها بخشی از مراقبتهای پس از این جراحی هستند.
در یک مطالعه در سال ۲۰۲۱، بیش از نیمی از شرکتکنندگان پس از برداشتن لوزالمعده دچار عوارض یا مشکلات طولانیمدت مرتبط با جراحی شدند. حدود یکسوم آنها نیز به جراحی مجدد در ناحیه شکم نیاز پیدا کردند.
برخی از مشکلات گزارششده عبارتاند از:
- انسداد روده کوچک در اثر اختلال در مسیر عبور مواد غذایی
- ایجاد فتق در نزدیکی محل جراحی
- مشکلات مجاری صفراوی که ممکن است به اقدامات درمانی مانند کلانژیوپانکراتوگرافی رتروگراد آندوسکوپیک (ERCP) نیاز داشته باشند.
از دیگر مشکلاتی که ممکن است پس از جراحی رخ دهند میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تغییر در تحمل برخی غذاها
- اسهال
- افزایش گاز روده و نفخ
- ابتلا به دیابت جدید یا دشوارتر شدن کنترل قند خون
عوارض جدی پس از جراحی ویپل
جراحی ویپل از عملهای پیچیده ناحیه شکم است و مانند سایر جراحیهای بزرگ، احتمال بروز عوارض جدی دارد.
در گزارشی در سال ۲۰۲۶، برخی از عوارض کشنده در دوره کوتاه پس از جراحی ویپل بررسی شدند. در میان این عوارض، موارد زیر گزارش شده بود:
- خونریزی مرتبط با جراحی: ۲۹ درصد
- شوک سپتیک ناشی از عفونت شدید: ۲۴ درصد
- ایسکمی احشایی، یعنی کاهش خونرسانی به اندامهای داخلی: ۱۴ درصد
این درصدها به عوارض کشنده گزارششده در آن بررسی مربوط هستند و نباید بهعنوان احتمال بروز این عوارض در تمام افرادی که جراحی ویپل انجام میدهند تفسیر شوند.
سایر عوارض مرتبط با جراحی
نزدیک به ۲۰ درصد از عوارض پس از جراحی در گزارش مورد اشاره، به خود عمل جراحی مربوط بودند. این عوارض میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- عفونت
- خونریزی
- فیستول صفراوی پس از جراحی؛ وضعیتی که در آن مایع صفراوی به خارج از مسیر طبیعی خود نشت میکند.
- تأخیر در تخلیه معده؛ به این معنا که غذا با سرعت طبیعی از معده به روده منتقل نمیشود.
وجود برخی بیماریها مانند دیابت و چاقی نیز میتواند خطر عوارض پس از جراحی را افزایش دهد.
پیگیری منظم با پزشک و رعایت توصیههای مربوط به تغذیه، داروها و فعالیت بدنی میتواند به مدیریت این مشکلات و کاهش احتمال نیاز به اقدامات درمانی بیشتر کمک کند.
آیا برداشتن لوزالمعده بر طول عمر تأثیر میگذارد؟
افراد میتوانند سالها پس از برداشتن لوزالمعده زندگی کنند، اما طول عمر و کیفیت زندگی آنها به عوامل متعددی بستگی دارد، از جمله:
- سن بیمار
- وضعیت سلامت عمومی
- نوع و وسعت جراحی
- بیماری زمینهای و علت برداشتن لوزالمعده
- میزان موفقیت در کنترل قند خون و مشکلات گوارشی پس از عمل
بنابراین نمیتوان یک عدد مشخص را برای طول عمر تمام افرادی که این جراحی را انجام میدهند در نظر گرفت.
طول عمر پس از جراحی به دلیل التهاب مزمن لوزالمعده
در افرادی که به دلیل التهاب مزمن لوزالمعده تحت عمل برداشتن این عضو قرار میگیرند، میزان بقای گزارششده حدود ۸۱٫۳ درصد پس از پنج سال و ۶۳٫۵ درصد پس از ۱۰ سال بوده است.
عفونت، بیماریهای قلبیعروقی و عوارض ناشی از دیابت از جمله عواملی هستند که میتوانند طول عمر این بیماران را کاهش دهند.
طول عمر پس از جراحی سرطان لوزالمعده
وضعیت در بیمارانی که به دلیل سرطان لوزالمعده جراحی میشوند متفاوت است. در گزارش مورد اشاره، حدود ۶٫۵ درصد از افراد طی ۹۰ روز پس از جراحی زنده نماندند و میزان مرگومیر تا یک سال پس از عمل به ۲۱٫۵ درصد رسید.
البته باید توجه داشت که سرطان لوزالمعده بهخودیخود بیماری جدی با پیشآگهی دشوار است. در دادههای ذکرشده، بدون جراحی نیز تنها حدود ۱۰ درصد از مبتلایان به سرطان لوزالمعده پنج سال پس از تشخیص زنده بودند.
این آمارها به گروههای مشخصی از بیماران و شرایط مطالعاتی مربوط هستند و نمیتوان آنها را برای پیشبینی وضعیت یک بیمار خاص به کار برد. مرحله سرطان، امکان برداشت کامل تومور، وضعیت عمومی بیمار و پاسخ به درمانهای تکمیلی در پیشآگهی نقش مهمی دارند.
مراقبت و پایش پزشکی پس از جراحی
مراقبت از بیمار بلافاصله پس از جراحی توسط تیم جراحی آغاز میشود و پس از ترخیص نیز ادامه پیدا میکند. در این دوره، پزشک باید وضعیت تولید هورمونها، عملکرد دستگاه گوارش و سطح قند خون را بهطور منظم بررسی کند.
یکی از مهمترین نگرانیهای بلندمدت، عوارض مرتبط با دیابت است. کنترل نامناسب قند خون میتواند خطر مشکلات قلبیعروقی، آسیب کلیوی، مشکلات عصبی و سایر عوارض دیابت را افزایش دهد.
بیمار همچنین باید درباره محدودیتهای فعالیت بدنی، تغییرات رژیم غذایی، نحوه مصرف داروها و نشانههای هشداردهنده عوارض احتمالی آموزش ببیند.
برخی مشکلات کوتاهمدت مانند افزایش گاز روده و اسهال ممکن است طی یک سال پس از جراحی بهبود پیدا کنند. با این حال، حتی در صورت برطرف شدن این علائم نیز پیگیری پزشکی اهمیت دارد؛ زیرا مشکلاتی مانند اختلال در جذب مواد مغذی یا تغییرات قند خون ممکن است همچنان ادامه داشته باشند.
سلامت روان پس از برداشتن لوزالمعده را فراموش نکنید
زندگی پس از چنین جراحی بزرگی فقط به تغییرات جسمی محدود نمیشود. وابستگی به انسولین، مصرف منظم آنزیمهای گوارشی، تغییر رژیم غذایی و نیاز به پایش مداوم قند خون ممکن است فشار روانی قابلتوجهی ایجاد کند.
برخی افراد برای سازگاری با شرایط جدید به حمایت خانواده، مشاوره روانشناختی یا همراهی گروههای حمایتی نیاز دارند. توجه به سلامت روان بخشی از مراقبت جامع پس از جراحی است و میتواند به سازگاری بهتر با شرایط جدید کمک کند.
پرسشهای متداول
آیا انسان میتواند بدون لوزالمعده زندگی کند؟
بله. برداشتن کامل لوزالمعده مانع ادامه زندگی نمیشود، اما فرد معمولاً به انسولین مادامالعمر، آنزیمهای جایگزین گوارشی و مراقبت پزشکی منظم نیاز دارد.
آیا برداشتن بخشی از لوزالمعده باعث دیابت میشود؟
الزاماً خیر. احتمال ابتلا به دیابت به نوع جراحی، میزان بافت باقیمانده، علت جراحی و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد. حتی پس از جراحیهای جزئی نیز ممکن است دیابت ایجاد شود.
آیا پس از برداشتن لوزالمعده باید انسولین تزریق کرد؟
پس از برداشتن کامل لوزالمعده، فرد معمولاً به انسولین نیاز دارد. در برخی روشهای جراحی همراه با پیوند خودی سلولهای جزیرهای، ممکن است بخشی از توانایی تولید انسولین حفظ شود؛ با این حال، موفقیت این روش در همه بیماران یکسان نیست.
آیا پس از برداشتن لوزالمعده میتوان غذای معمولی خورد؟
در بسیاری از موارد بله، اما نوع غذا، مقدار چربی و کربوهیدرات و اندازه وعدهها باید متناسب با توانایی گوارشی فرد تنظیم شود. برخی بیماران نیز برای هضم و جذب بهتر غذا به مکمل آنزیمهای پانکراس نیاز دارند.
جمعبندی
زندگی بدون لوزالمعده امکانپذیر است، اما به معنای بینیازی از مراقبت پزشکی نیست. برداشتن کامل این عضو معمولاً باعث دیابت نوع ۳سی و اختلال در تولید آنزیمهای گوارشی میشود؛ مشکلاتی که با انسولین، درمان جایگزینی آنزیمها، تغذیه مناسب و پایش منظم قابل مدیریت هستند.
نوع بیماری زمینهای، وسعت جراحی و کیفیت مراقبتهای پس از عمل نقش مهمی در طول عمر و کیفیت زندگی بیمار دارند. بنابراین، موفقیت درمان فقط به انجام جراحی وابسته نیست؛ بلکه مراقبت بلندمدت، کنترل قند خون، پیشگیری از سوءتغذیه و توجه به سلامت جسمی و روانی نیز اهمیت اساسی دارند.
- Meden A, Kravos Tramšek NA. Patient-reported outcomes in adults with type 3c diabetes: a scoping review across aetiologies and pancreatic resection extent. Front Endocrinol (Lausanne). 2026 Sep 14;17:1963887. doi:10.3389/fendo.2026.1963887
- Hughes DL, Di Bella C, Quaratino B, et al. Long Term Metabolic Outcomes Following Pancreatectomy and Autologous Islet Transplantation: Systematic Review and Meta-Analysis. J Surg Oncol. 2026 Mar;133(4):475-485. doi:10.1002/jso.70193
- Solil D, Dítě P, Bojková M, Kojecký V, Dolina J, Kianička B. Pancreatogenic Diabetes Mellitus - Type 3c (T3cDM). J Gastrointestin Liver Dis. 2026 Sep 26;35(3):318-322. doi:10.15403/jgld-7071
- Karpińska M, Czauderna M. Pancreas: its functions, disorders, and physiological impact on the mammals' organism. Front Physiol. March 2022;13:807632. doi:10.3389/fphys.2022.807632
- Columbia University Irving Medical Center. Guide to Pancreatectomy Surgery (Removal of the Pancreas).
- Penn Medicine. Pancreatectomy (pancreas removal).
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Pancreatic Islet Transplantation.
- Husu HL, Kuronen JA, Leppäniemi AK. et al. Open necrosectomy in acute pancreatitis–obsolete or still useful? World J Emerg Surg. March 2020;15(21). doi: 10.1186/s13017-020-00300-9
- Schranz A, Sternad C, Aziz F, et al. Incidence of Diabetes Mellitus and Its Impact on Outcomes in Patients Undergoing Surgical Pancreatectomy for Non-Malignant and Malignant Pancreatobiliary Diseases-A Retrospective Analysis. J Clin Med. 2023 Dec 6;12(24):7532. doi:10.3390/jcm12247532
- Wu L, Nahm CB, Jamieson NB, et al. Risk factors for development of diabetes mellitus (Type 3c) after partial pancreatectomy: A systematic review. Clin Endocrinol (Oxf). 2020 May;92(5):396-406. doi:10.1111/cen.14168
- Scholten L, Mungroop TH, Haijtink SAL, et al. New-onset diabetes after pancreatoduodenectomy: A systematic review and meta-analysis. Surgery. 2018 May 17:S0039-6060(18)30081-3. doi:10.1016/j.surg.2018.01.024.
- Ramgopal AK, Ramalingam C, Balan KS, et al. Incidence and risk factors for new-onset diabetes mellitus (NODM) in post-pancreatectomy patients diagnosed with pancreatic adenocarcinoma (PAC): A systematic review. Oncoscience. 2025 Dec 8;12:203-218. doi:10.18632/oncoscience.637
- Coco D, Leanza S, Guerra F. Total pancreatectomy: Indications, advantages and disadvantages: a review. Maedica (Bucur). December 2019;14(4):391-396. doi:10.26574/maedica.2019.14.4.391.
- Pancreatic Cancer Action Network. Diet after pancreatic surgery.
- Johns Hopkins Medicine. The Digestive Process: What Is the Role of Your Pancreas in Digestion?
- Mayeux SE, Kwon W, Rosario VL, et al. Long-term health after pancreatic surgery: the view from 9.5 years. HPB. April 2021;23(4):595-600. doi:10.1016/j.hpb.2020.08.017
- Müller PC, Berchtold C, Kuemmerli C, et al. International Reference Values for Surgical Outcomes of Total Pancreatectomy. JAMA Surg. 2026 Jan 1;161(1):50-57. doi:10.1001/jamasurg.2025.4941
- Johansen K, Ghorbani P, Lundgren L, et al. Symptoms and life changes after total pancreatectomy: a qualitative study. HPB. February 2023;25(2):269-277. doi:10.1016/j.hpb.2022.11.010
- Jabłońska B, Mrowiec S. Pancreatectomy and pancreatic surgery. Life. 2023; 13(6):1400. https://doi.org/10.3390/life13061400
- Bergenfeldt H, Ekström E, Fagher K, Filipsson K, Andersson B. The effect of diabetes on complications after distal pancreatectomy: A population-based cross-matched registry study. Scand J Surg. 2026 Mar;115(1):106-115. doi:10.1177/14574969251390998
- Wilson G, Turner K, Delman A, et al. Long-term survival outcomes after operative management of chronic pancreatitis: Two decades of experience. Journal of the American College of Surgeons. April 2023;236(4):601-610, doi: 10.1097/XCS.0000000000000575
- Marchese U, Lenne X, Naveendran G, et al. Nationwide analysis of one-year mortality following pancreatectomy in 17,183 patients with pancreatic cancer. HPB. January 2025;27(1):123-129. doi:10.1016/j.hpb.2024.10.011
- Shin YC, Han Y, Kim E, et al. Effects of pancreatectomy on nutritional state, pancreatic function, and quality of life over 5 years of follow up. Journal of Hepato-Biliary- Pancreatic Sciences. November 2020;29(11):1175-1184. doi: 10.1002/jhbp.861
- https://www.verywellhealth.com/can-you-live-without-your-pancreas-11703667
