لوپوس اریتماتوز سیستمیک (Systemic Lupus Erythematosus) یا به‌اختصار لوپوس، یک بیماری مزمن و پیچیده خودایمنی است که میلیون‌ها نفر در سراسر جهان را درگیر کرده است. این بیماری زمانی رخ می‌دهد که سیستم دفاعی بدن به اشتباه به بافت‌ها و سلول‌های سالم حمله می‌کند و همین امر موجب ایجاد التهاب شدید در اندام‌ها و بافت‌های مختلف بدن می‌شود. از جمله علائم شایع لوپوس می‌توان به خستگی مفرط و مداوم، درد مفاصل و بثورات پوستی پروانه‌ای‌شکل روی بینی و گونه‌ها اشاره کرد که کیفیت زندگی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد.
تعیین علت دقیق بروز لوپوس هنوز هم موضوعی مبهم در جامعه علمی است و متخصصان بر این باورند که مجموعه‌ای از عوامل مختلف در ایجاد آن نقش دارند. این عوامل شامل زمینه‌های ژنتیکی فرد، تأثیرات هورمونی و همچنین محرک‌های محیطی گوناگون می‌شوند که می‌توانند سیستم ایمنی را مختل سازند¹. مطالعات پیشین نشان داده‌اند که عفونت‌های ویروسی خاصی نیز ممکن است به‌عنوان عامل آغازگر لوپوس عمل کنند².
یک مطالعه جدید که نتایج آن در مجله Science Translational Medicine به چاپ رسیده است، شواهد محکمی را ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد چگونه ویروس رایج اپشتین بار (EBV) ممکن است نیروی محرک اصلی در پسِ پاسخ خودایمنی لوپوس باشد. این یافته‌های جدید توانسته‌اند توضیحات مکانیکی را که دهه‌ها در این حوزه وجود نداشتند، ارائه دهند. تقریباً تمامی بیماران مبتلا به لوپوس، شواهدی از عفونت قبلی با EBV را نشان می‌دهند و واکنش‌های ایمنی قوی و غیرعادی‌ای را نسبت به این ویروس از خود بروز می‌دهند.
تمرکز پژوهشی بر سلول‌های B و ویروس اپشتین بار
ویروس اپشتین بار، یک نوع بسیار رایج از ویروس‌های هرپس است که عمدتاً از طریق بزاق منتقل می‌شود و عفونت آن یکی از شایع‌ترین عفونت‌های انسانی محسوب می‌شود¹. تخمین زده می‌شود که تقریباً ۹۵ درصد مردم جهان تا رسیدن به دوران بزرگسالی به این ویروس آلوده شده‌اند و EBV عامل ایجاد بیماری مونونوکلئوز عفونی است. پس از عفونت اولیه، EBV هرگز به‌طور کامل از بدن حذف نمی‌شود و در عوض، به‌صورت نهفته در تعداد بسیار اندکی از سلول‌های B پنهان می‌ماند؛ این سلول‌های B نقش اصلی در تولید آنتی‌بادی‌های بدن را بر عهده دارند³.
در اغلب موارد، این سلول‌های B آلوده به حالت غیرفعال باقی می‌مانند، اما در برخی افراد، ویروس EBV می‌تواند این سلول‌ها را به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی مجدد کند که رفتار، نحوه تعامل و آنتی‌ژن‌های ارائه شده توسط آنها تغییر کند. توسعه یک فناوری جدید توالی‌یابی تک سلولی این امکان را فراهم کرد که بتوان سلول‌های B آلوده به EBV که ممکن است عامل اصلی خودایمنی باشند را به‌طور مستقیم شناسایی و بررسی کرد. این پیشرفت تکنولوژیک به دانشمندان اجازه داد تا به پرسش دیرینه در مورد نقش EBV در لوپوس پاسخ دهند.
افزایش ۲۵ برابری سلول‌های B آلوده در افراد مبتلا به لوپوس
یافته‌های این مطالعه نشان داد که در افراد سالم، تعداد سلول‌های B آلوده به EBV که حاوی ژنوم ویروسی غیرفعال هستند، کمتر از ۱ سلول در هر ۱۰,۰۰۰ سلول است. در یک نتیجه بسیار قابل توجه، محققان مشاهده کردند که در افراد مبتلا به لوپوس، تعداد این سلول‌های B آلوده به EBV به ۱ سلول در هر ۴۰۰ سلول افزایش یافته است که این میزان ۲۵ برابر بیشتر از افراد سالم است.
این افزایش شگفت‌انگیز در گردش سلول‌های B آلوده به EBV در خون بیماران لوپوس نشان می‌دهد که حتی با وجود نادر بودن، این سلول‌ها به‌عنوان “محرک‌های بیش‌فعال” برای پاسخ خودایمنی عمل می‌کنند که در ایجاد لوپوس نقش اساسی دارد. دانشمندان همچنین کشف کردند که EBV نهفته در سلول B می‌تواند گاهی اوقات پروتئین ویروسی پیش‌التهابی به نام EBNA2 را تولید کند. این پروتئین EBNA2 یک تنظیم‌کننده ویروسی است که می‌تواند به ژن‌هایی متصل شده و آنها را فعال کند که سلول‌های B را به حالت پیش‌التهابی و آغازگر پاسخ‌های گسترده خودایمنی در لوپوس تبدیل می‌کنند.
امکان درمان‌های آینده و درمان قطعی لوپوس
این کشف مهم، هدف مکانیکی مشخصی را برای توسعه درمان‌های جدید و شاید درمان قطعی لوپوس در آینده فراهم می‌کند. این هدف مکانیکی همان سلول‌های B درایور آلوده به EBV هستند که فرآیند خودایمنی لوپوس را فعال می‌سازند.
در نتیجه، استراتژی‌های درمانی جدیدی که برای حذف این سلول‌های B آلوده به EBV طراحی شده‌اند، ممکن است بتوانند ریشه اصلی بیماری را متوقف سازند و نه فقط التهاب خودایمنی ناشی از آن را کنترل کنند. این رویکرد شامل نسل بعدی روش‌های کاهش سلول B، ایمونوتراپی‌های هدفمند EBV، یا درمان‌های سلولی مهندسی شده می‌شود. چنین پیشرفت‌هایی، امکان ارائه درمان‌های متحول‌کننده یا حتی درمان‌های قطعی را به لحاظ مفهومی فراهم می‌آورد، اگرچه توسعه بالینی آنها به زمان نیاز دارد.
گام‌های بعدی این پژوهش شامل اعتبارسنجی این مکانیسم در گروه‌های بزرگ‌تر و مطالعات طولی بیمار است تا دقیقاً مشخص شود که EBV چگونه سلول‌های B خودواکنش‌گر را برای واسطه‌گری خودایمنی سیستمیک برنامه‌ریزی مجدد می‌کند. همچنین، محققان در حال بررسی این موضوع هستند که آیا درمان‌های کاهش‌دهنده سلول B مانند CAR T-cell therapy با حذف سلول‌های B آلوده به EBV عمل می‌کنند و آیا این مکانیسم در سایر بیماری‌های خودایمنی مانند ام‌اس (MS) نیز فعال است یا خیر.
ارتباط هیجان‌انگیز و طرح سؤالات جدید
این گزارش علمی یک ارتباط مکانیکی بسیار جذاب بین عفونت EBV و پاسخ خودایمنی بیماری‌زا در لوپوس ارائه می‌دهد. برای مدت‌ها، متخصصان به دخیل بودن EBV در ایجاد لوپوس مشکوک بودند و این گزارش مکانیزمی قانع‌کننده را فراهم می‌کند که از طریق آن EBV ممکن است فعال‌سازی پاسخ خودایمنی هسته‌ای لوپوس را تقویت کند.
بسیار قابل توجه است که سلول‌های B آلوده به EBV در بیماران لوپوس به شدت در یک جمعیت خاص از سلول‌های B به نام “فنوتیپ سلول B مرتبط با سن” غنی شده‌اند، که این فنوتیپ یک بازیگر کلیدی در پاسخ خودایمنی لوپوس است. این مطالعه نشان‌دهنده تولید اتوآنتی‌بادی‌ها (خودآنتی‌بادی‌ها) توسط سلول‌های B آلوده به EBV و همچنین توانایی این سلول‌ها در فعال کردن تعاملات سلول‌های B و T برای تولید بیشتر سلول‌های B خودواکنش‌گر است. این یافته‌ها سؤالات جالبی را مطرح می‌کند، از جمله اینکه آیا دارویی که عفونت EBV را به‌طور کامل سرکوب کند، می‌تواند پاسخ خودایمنی پاتولوژیک در بیماران لوپوس را نیز سرکوب کند یا خیر. همچنین، بررسی این الگو در سایر بیماری‌های خودایمنی مانند آرتریت روماتوئید یا سندرم شوگرن بسیار مهم خواهد بود تا مشخص شود آیا سلول‌های B آلوده به EBV در آن بیماری‌ها نیز اتوآنتی‌بادی‌های مرتبط با بیماری را تولید می‌کنند.
سؤالات متداول
آیا همه افرادی که به ویروس EBV آلوده می‌شوند، در نهایت به لوپوس مبتلا خواهند شد؟
خیر، اگرچه تقریباً ۹۵ درصد بزرگسالان به ویروس EBV آلوده هستند، اما تنها تعداد کمی از این افراد به لوپوس مبتلا می‌شوند و این مسئله نشان می‌دهد که عفونت EBV تنها یکی از عوامل خطر است. به نظر می‌رسد لوپوس تنها در افرادی ایجاد می‌شود که زمینه‌های ژنتیکی و عوامل هورمونی مساعدی برای ایجاد پاسخ خودایمنی دارند.
مکانیسم اصلی که EBV از طریق آن لوپوس را تحریک می‌کند، چیست؟
مکانیسم اصلی به برنامه‌ریزی مجدد سلول‌های B توسط EBV مربوط می‌شود؛ در این فرآیند، EBV باعث افزایش ۲۵ برابری سلول‌های B آلوده می‌شود و سپس از طریق تولید پروتئین ویروسی EBNA2، این سلول‌ها را به حالت پیش‌التهابی تبدیل می‌کند. این سلول‌های فعال شده به‌عنوان “محرک‌های” اصلی، پاسخ خودایمنی بدن را آغاز و تشدید می‌کنند.
آیا درمان‌های فعلی لوپوس می‌توانند سلول‌های B آلوده به EBV را هدف قرار دهند؟
درمان‌های رایج کنونی لوپوس عمدتاً بر کنترل التهاب سیستمیک و سرکوب کلی سیستم ایمنی متمرکز هستند، اما به‌طور خاص سلول‌های B آلوده به EBV را به‌عنوان ریشه اصلی بیماری هدف قرار نمی‌دهند. با این حال، محققان امیدوارند که نسل بعدی درمان‌ها، از جمله ایمونوتراپی‌ها و درمان‌های کاهش‌دهنده سلول B، بتوانند به‌طور انتخابی این سلول‌های “درایور” را حذف کنند.
آیا واکسن EBV می‌تواند از ابتلا به لوپوس جلوگیری کند؟
از آنجایی که EBV عامل اصلی افزایش خطر در افراد مستعد تلقی می‌شود، اگر واکسن مؤثری علیه این ویروس در دسترس باشد و بتواند از عفونت اولیه جلوگیری کند، این پتانسیل وجود دارد که از توسعه لوپوس در افرادی که مستعد ژنتیکی هستند، پیشگیری نماید. با این حال، این موضوع نیازمند مطالعات آینده و توسعه واکسن است.
جمع‌بندی
نتایج این مطالعه جدید یک گام بزرگ در درک ارتباط مکانیکی میان عفونت ویروس اپشتین بار و بیماری خودایمنی لوپوس به شمار می‌آید. این کشف که سلول‌های B آلوده به EBV در بیماران لوپوس به شکلی نامتعارف افزایش و فعال می‌شوند، هدف‌گذاری درمانی جدیدی را برای پژوهشگران ایجاد کرده است. امید است در آینده نزدیک، با توسعه استراتژی‌های درمانی هدفمند، بتوانیم به‌طور مستقیم ریشه بیماری لوپوس را قطع کرده و به سمت درمان‌های متحول‌کننده و احتمالی، درمان قطعی این بیماری گام برداریم.
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشن‌ضمیر بازبینی علمی می‌شوند.
اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
