روش‌های درمان عفونت‌های مقاربتی (STI)

عفونت‌های مقاربتی بسته به عامل ایجادکننده، با روش‌های متفاوتی درمان می‌شوند. عفونت‌های باکتریایی و انگلی معمولاً با داروهای مناسب قابل درمان هستند، اما عفونت‌های ویروسی مانند تبخال تناسلی و HIV اغلب به درمان طولانی‌مدت برای کنترل ویروس و پیشگیری از عوارض نیاز دارند. تشخیص دقیق نوع عفونت، انتخاب داروی مناسب و درمان هم‌زمان شریک یا شرکای جنسی در بسیاری از موارد اهمیت زیادی دارد.

تفاوت عفونت مقاربتی با بیماری مقاربتی چیست؟

اصطلاح «عفونت مقاربتی» (STI) به عفونتی گفته می‌شود که از طریق تماس جنسی منتقل می‌شود و ممکن است منشأ باکتریایی، ویروسی یا انگلی داشته باشد. اصطلاح «بیماری مقاربتی» (STD) بیشتر زمانی به کار می‌رود که عفونت به بروز بیماری یا علائم مشخص منجر شده باشد.

با این حال، این دو اصطلاح همیشه به‌صورت کاملاً جداگانه استفاده نمی‌شوند و بسیاری از منابع پزشکی اصطلاح STI را ترجیح می‌دهند؛ زیرا فرد ممکن است به عفونت مبتلا باشد، اما هیچ علامتی نداشته باشد. نبود علائم به معنای نبود عفونت یا خطر انتقال آن نیست.

درمان عفونت‌های مقاربتی باکتریایی

عفونت‌های مقاربتی باکتریایی معمولاً با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شوند. انتخاب دارو به نوع عفونت، محل درگیری، احتمال مقاومت میکروبی، سابقه حساسیت دارویی و شرایط فرد بستگی دارد. افزایش مقاومت باکتری‌ها به آنتی‌بیوتیک‌ها نیز باعث شده است که تشخیص دقیق و استفاده از درمان توصیه‌شده اهمیت بیشتری پیدا کند.

داروها ممکن است به شکل قرص یا تزریق تجویز شوند. دوره درمان باید مطابق دستور پزشک کامل شود، حتی اگر علائم زودتر از بین بروند.

کلامیدیا

کلامیدیا یکی از عفونت‌های مقاربتی شایع است که از طریق رابطه جنسی واژینال، مقعدی یا دهانی منتقل می‌شود. بسیاری از افراد مبتلا هیچ علامتی ندارند. در صورت بروز علائم، ممکن است ترشحات غیرطبیعی از دستگاه تناسلی، درد یا سوزش هنگام ادرار و ناراحتی در ناحیه تناسلی مشاهده شود.

درمان: داکسی‌سایکلین یکی از درمان‌های اصلی کلامیدیا است. در شرایط خاص، پزشک ممکن است داروهای جایگزین مانند آزیترومایسین یا لووفلوکساسین را انتخاب کند. انتخاب دارو باید با توجه به شرایط فرد و دستورالعمل‌های درمانی انجام شود.

در صورت درمان‌نشدن، کلامیدیا می‌تواند عوارضی مانند بیماری التهابی لگن، آسیب به دستگاه تولیدمثل و ناباروری ایجاد کند.

سوزاک

سوزاک نیز از طریق رابطه جنسی واژینال، مقعدی یا دهانی منتقل می‌شود و می‌تواند مجرای ادرار، اندام‌های تناسلی، راست‌روده، حلق و در مواردی چشم را درگیر کند. علائم به محل عفونت بستگی دارند؛ برای مثال، عفونت حلق ممکن است با گلودرد همراه باشد و عفونت دستگاه تناسلی می‌تواند علائمی شبیه عفونت ادراری ایجاد کند. با این حال، برخی افراد هیچ علامتی ندارند.

درمان: سفتریاکسون از درمان‌های اصلی سوزاک است. با توجه به مقاومت دارویی، درمان باید مطابق دستورالعمل‌های به‌روز و نظر پزشک انجام شود. داروهای جدید نیز ممکن است برای برخی موارد بدون عارضه سوزاک و در شرایط مشخص، طبق مجوزهای مربوطه، مورد استفاده قرار گیرند؛ اما دسترسی و جایگاه درمانی آن‌ها به کشور و دستورالعمل محلی بستگی دارد.

سوزاک درمان‌نشده می‌تواند در زنان به بیماری التهابی لگن و آسیب به دستگاه تولیدمثل منجر شود. در هر دو جنس نیز احتمال بروز عوارض جدی وجود دارد.

سیفلیس

سیفلیس عفونتی باکتریایی است که از طریق تماس جنسی با ضایعات عفونی و گاهی از راه انتقال از مادر به جنین منتقل می‌شود. این بیماری می‌تواند در مراحل مختلف با علائمی مانند زخم، بثورات پوستی، تب و تورم غدد لنفاوی همراه باشد. در صورت درمان‌نشدن، ممکن است پس از گذشت سال‌ها دستگاه عصبی، قلب و سایر اندام‌ها آسیب ببینند.

درمان: پنی‌سیلین G داروی اصلی درمان سیفلیس است و نوع و مدت درمان به مرحله بیماری بستگی دارد. اگر فرد به پنی‌سیلین حساسیت داشته باشد، پزشک باید با توجه به شرایط بیمار و مرحله عفونت درباره جایگزین مناسب تصمیم بگیرد. در برخی شرایط، به‌ویژه در دوران بارداری، مدیریت حساسیت به پنی‌سیلین اهمیت ویژه‌ای دارد.

شانکروئید

شانکروئید یک عفونت باکتریایی است که می‌تواند باعث ایجاد زخم‌های دردناک در ناحیه تناسلی شود. این عفونت در برخی مناطق جهان، از جمله بخش‌هایی از آفریقا و جنوب‌غرب آسیا، شایع‌تر است. زخم‌های آن ممکن است با زخم‌های سیفلیس اشتباه گرفته شوند، اما معمولاً دردناک هستند. برخی افراد نیز هنگام ادرار یا رابطه جنسی احساس درد می‌کنند.

درمان: آزیترومایسین یا سفتریاکسون از داروهای مورد استفاده برای درمان شانکروئید هستند. اگر عوارضی مانند تورم شدید، تجمع چرک یا ایجاد مجراهای غیرطبیعی به وجود آمده باشد، ممکن است به اقدامات پزشکی بیشتری نیاز باشد.

چه زمانی پس از درمان عفونت باکتریایی می‌توان رابطه جنسی داشت؟

پس از درمان برخی عفونت‌های مقاربتی باکتریایی، لازم است برای مدت مشخصی از رابطه جنسی خودداری شود تا احتمال انتقال عفونت کاهش یابد. در بسیاری از موارد، توصیه می‌شود فرد تا هفت روز پس از درمان یا تکمیل دوره دارویی صبر کند. زمان دقیق به نوع عفونت و روش درمان بستگی دارد.

در مورد سوزاک و کلامیدیا، علاوه بر رعایت فاصله زمانی توصیه‌شده، شریک یا شرکای جنسی نیز باید ارزیابی و در صورت لزوم درمان شوند. در غیر این صورت، احتمال ابتلای مجدد وجود دارد. در سیفلیس نیز ممکن است بر اساس مرحله بیماری و وضعیت درمان، بررسی‌های تکمیلی لازم باشد.

برای برخی افرادی که در معرض خطر بالای عفونت‌های مقاربتی قرار دارند، پزشک ممکن است پیشگیری پس از تماس با داکسی‌سایکلین (Doxy-PEP) را مطرح کند. این روش برای همه افراد توصیه نمی‌شود و باید با ارزیابی خطر، شرایط فرد و دستورالعمل‌های به‌روز انجام شود. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک برای پیشگیری می‌تواند مقاومت میکروبی را افزایش دهد.

درمان عفونت‌های مقاربتی ویروسی

عفونت‌های مقاربتی ویروسی شامل تبخال تناسلی، هپاتیت B، ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) و HIV هستند. بسیاری از این عفونت‌ها را می‌توان با دارو کنترل کرد، اما درمان دارویی لزوماً به معنای حذف کامل ویروس از بدن نیست.

تبخال تناسلی

تبخال تناسلی ناشی از ویروس هرپس سیمپلکس است و می‌تواند از طریق تماس جنسی واژینال، مقعدی یا دهانی منتقل شود. این ویروس ممکن است حتی در زمان نبود زخم یا تاول فعال نیز منتقل شود. برخی افراد علائمی ندارند، در حالی که دیگران ممکن است دچار تاول، زخم، درد، خارش یا سوزش شوند.

درمان: داروهای ضدویروس خوراکی مانند آسیکلوویر و داروهای مشابه می‌توانند شدت و مدت دوره‌های عود را کاهش دهند. در افرادی که عودهای مکرر دارند یا لازم است خطر انتقال کاهش یابد، پزشک ممکن است درمان سرکوب‌کننده روزانه را توصیه کند.

این داروها ویروس را به‌طور کامل از بدن حذف نمی‌کنند، اما می‌توانند به کنترل علائم و کاهش دفعات عود کمک کنند. درمان موضعی به‌تنهایی معمولاً جایگزین مناسبی برای درمان خوراکی نیست.

هپاتیت B

هپاتیت B عفونتی ویروسی است که از طریق خون و برخی مایعات بدن، از جمله مایع منی، منتقل می‌شود. این عفونت ممکن است کوتاه‌مدت باشد یا به شکل مزمن ادامه پیدا کند. هپاتیت B مزمن در برخی افراد می‌تواند به آسیب کبدی، سیروز و سرطان کبد منجر شود.

درمان: در هپاتیت B مزمن، داروهایی مانند تنوفوویر و انتکاویر ممکن است برای مهار تکثیر ویروس و کاهش خطر آسیب کبدی تجویز شوند. در برخی بیماران، اینترفرون پگیله نیز گزینه درمانی محسوب می‌شود. انتخاب درمان به وضعیت کبد، میزان فعالیت ویروس و سایر شرایط پزشکی بستگی دارد.

بسیاری از بزرگسالان مبتلا به عفونت حاد هپاتیت B بدون نیاز به داروهای ضدویروسی اختصاصی بهبود پیدا می‌کنند؛ با این حال، پیگیری پزشکی ضروری است. واکسیناسیون نیز یکی از مؤثرترین راه‌های پیشگیری از هپاتیت B است.

ویروس پاپیلومای انسانی (HPV)

HPV گروه بزرگی از ویروس‌ها را شامل می‌شود که برخی از انواع آن می‌توانند زگیل تناسلی ایجاد کنند و برخی دیگر با سرطان دهانه رحم، مقعد، آلت تناسلی و بخش‌هایی از حلق و دهان ارتباط دارند. عفونت HPV بسیار شایع است و در بسیاری از افراد، سیستم ایمنی طی زمان آن را کنترل می‌کند. در بعضی موارد، عفونت پایدار می‌ماند و می‌تواند تغییرات پیش‌سرطانی ایجاد کند.

درمان: درمان اختصاصی برای حذف مستقیم HPV از بدن وجود ندارد. با این حال، می‌توان زگیل‌های تناسلی یا ضایعات ناشی از ویروس را با روش‌های دارویی یا پزشکی درمان کرد. واکسن HPV نیز از ابتلا به چندین نوع مهم و پرخطر ویروس پیشگیری می‌کند، اما جایگزین غربالگری‌های توصیه‌شده دهانه رحم نیست.

HIV و ایدز

ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) به سیستم ایمنی حمله می‌کند. این ویروس از طریق تماس با برخی مایعات بدن، از جمله خون، مایع منی و ترشحات واژن، و همچنین از مادر به کودک در شرایط مشخص منتقل می‌شود. در صورت درمان‌نشدن، HIV می‌تواند به‌تدریج سیستم ایمنی را تضعیف کند و به مرحله پیشرفته بیماری، یعنی ایدز، منجر شود.

درمان: درمان ضدرتروویروسی (ART) با مهار تکثیر ویروس به حفظ عملکرد سیستم ایمنی کمک می‌کند. با درمان مؤثر و پیوسته، بسیاری از افراد مبتلا می‌توانند زندگی طولانی و سالمی داشته باشند. در صورت رسیدن بار ویروسی به سطح غیرقابل‌اندازه‌گیری و حفظ آن با درمان، انتقال جنسی HIV رخ نمی‌دهد؛ این اصل با عبارت «غیرقابل‌اندازه‌گیری برابر است با غیرقابل‌انتقال» شناخته می‌شود.

درمان HIV باید تحت نظر پزشک انجام شود و معمولاً ادامه آن در بلندمدت ضروری است.

داروهای پیشگیری از HIV

دو روش دارویی مهم برای کاهش خطر ابتلا به HIV وجود دارد:

• پیشگیری پیش از مواجهه (PrEP): برای افرادی که احتمال مواجهه با HIV در آن‌ها بیشتر است، تجویز می‌شود. اثربخشی آن به مصرف صحیح و منظم دارو یا رعایت برنامه درمانی تعیین‌شده بستگی دارد.
• پیشگیری پس از مواجهه (PEP): پس از یک مواجهه احتمالی با HIV، مانند پارگی کاندوم یا تماس پرخطر، استفاده می‌شود. درمان باید در سریع‌ترین زمان ممکن و حداکثر تا ۷۲ ساعت پس از مواجهه آغاز شود و معمولاً یک دوره ۲۸روزه دارد.

اگر احتمال مواجهه با HIV وجود دارد، نباید برای بروز علائم منتظر ماند؛ لازم است فوراً برای ارزیابی و شروع احتمالی PEP به مرکز درمانی مراجعه کرد.

درمان عفونت‌های مقاربتی انگلی

برخی عفونت‌های منتقل‌شونده از راه تماس جنسی منشأ انگلی دارند. تریکومونیازیس و شپش عانه از نمونه‌های شناخته‌شده این گروه هستند.

تریکومونیازیس

تریکومونیازیس ناشی از انگل تک‌یاخته‌ای Trichomonas vaginalis است. بیش از نیمی از افراد مبتلا ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند. در صورت بروز علائم، ممکن است سوزش یا درد هنگام ادرار، ترشحات غیرطبیعی واژن با بوی نامطبوع یا ترشحات آلت تناسلی مشاهده شود. برخی مردان نیز هنگام انزال احساس درد می‌کنند.

درمان: مترونیدازول یا تینیدازول از داروهای اصلی درمان این عفونت هستند. انتخاب دارو و مدت مصرف به شرایط فرد بستگی دارد. درمان شریک یا شرکای جنسی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در غیر این صورت، احتمال انتقال مجدد عفونت وجود دارد. کرم‌های ضدخارش ممکن است برخی علائم را تسکین دهند، اما انگل را از بین نمی‌برند و جایگزین درمان اختصاصی نیستند.

شپش عانه

شپش عانه که گاهی «شپش ناحیه تناسلی» نامیده می‌شود، انگلی است که معمولاً از طریق تماس نزدیک بدنی و جنسی منتقل می‌شود. این انگل می‌تواند باعث خارش و تحریک پوست شود و گاهی در موهای سایر قسمت‌های بدن، مانند زیر بغل یا صورت، نیز دیده می‌شود.

درمان: فرآورده‌های ضدشپش بدون نسخه، مانند لوسیون حاوی پرمترین یک‌درصد یا برخی ترکیبات حاوی پیرترین و پیپرونیل بوتوکساید، ممکن است برای درمان استفاده شوند. باید دستور مصرف محصول دقیقاً رعایت شود. همچنین، شریک جنسی و افرادی که تماس نزدیک داشته‌اند ممکن است به بررسی و درمان نیاز داشته باشند. لباس‌ها، حوله‌ها و ملحفه‌های مورد استفاده اخیر نیز باید مطابق توصیه‌های بهداشتی شسته شوند.

آیا عفونت‌های مقاربتی قابل درمان قطعی هستند؟

پاسخ به نوع عفونت بستگی دارد.

• عفونت‌های باکتریایی: بسیاری از آن‌ها، از جمله کلامیدیا، سوزاک و سیفلیس، با درمان مناسب قابل درمان هستند؛ هرچند آسیب‌هایی که پیش‌تر ایجاد شده‌اند ممکن است کاملاً برطرف نشوند.
• عفونت‌های انگلی: تریکومونیازیس و شپش عانه معمولاً با داروهای اختصاصی قابل درمان هستند.
• عفونت‌های ویروسی: تبخال تناسلی، HIV و هپاتیت B مزمن معمولاً با دارو کنترل می‌شوند، اما درمان‌های موجود در حالت معمول ویروس را به‌طور کامل از بدن حذف نمی‌کنند. در مورد HPV نیز بسیاری از عفونت‌ها خودبه‌خود کنترل می‌شوند، ولی برای خود ویروس درمان اختصاصی وجود ندارد.

حتی پس از درمان موفق یک عفونت مقاربتی، امکان ابتلای مجدد وجود دارد. بنابراین، درمان شریک جنسی و رعایت روش‌های پیشگیری اهمیت زیادی دارد.

روش‌های پزشکی و جراحی برای درمان عفونت‌های مقاربتی

در برخی موارد، به‌ویژه زمانی که عفونت ویروسی باعث ایجاد ضایعه یا تغییرات بافتی شده باشد، علاوه بر درمان دارویی به اقدامات پزشکی نیاز است.

برای درمان زگیل‌های تناسلی ناشی از HPV، روش‌های زیر ممکن است استفاده شوند:

• کرایوتراپی یا انجماد ضایعه
• الکتروکوتر یا تخریب ضایعه با جریان الکتریکی
• درمان‌های موضعی اختصاصی
• لیزر
• برداشتن ضایعه با جراحی

انتخاب روش به تعداد، اندازه و محل ضایعات و وضعیت بیمار بستگی دارد. برداشتن زگیل‌ها لزوماً به معنای حذف HPV از بدن نیست و احتمال عود وجود دارد.

در برخی موارد، HPV می‌تواند باعث تغییرات پیش‌سرطانی دهانه رحم شود. برای برداشتن بافت غیرطبیعی ممکن است از روش برداشت با حلقه الکتریکی (LEEP) استفاده شود. نوع اقدام درمانی باید بر اساس نتیجه غربالگری، آزمایش‌های تکمیلی و نظر متخصص تعیین شود.

در بیماری‌های پیشرفته کبدی ناشی از هپاتیت، اگر آسیب کبدی شدید و برگشت‌ناپذیر باشد، در شرایط خاص پیوند کبد مطرح می‌شود.

مراقبت‌های خانگی و اقدامات کمکی

درمان عفونت‌های مقاربتی معمولاً به داروهای اختصاصی نیاز دارد. روش‌های خانگی ممکن است بعضی علائم را کاهش دهند، اما جایگزین تشخیص، درمان پزشکی یا مراقبت از شریک جنسی نیستند.

مراقبت در زمان عود تبخال

استفاده از کمپرس سرد می‌تواند درد و ناراحتی ضایعات را کاهش دهد. بهتر است زخم‌ها تمیز نگه داشته شوند و از دست‌کاری، خاراندن یا تماس غیرضروری با آن‌ها خودداری شود. کاهش استرس ممکن است در برخی افراد به کنترل عوامل محرک عود کمک کند، اما از عود تبخال به‌طور قطعی پیشگیری نمی‌کند.

برخی ترکیبات مانند بره‌موم و عصاره جلبک‌ها در پژوهش‌های محدود برای بررسی اثر احتمالی بر ضایعات تبخال مطالعه شده‌اند. با این حال، شواهد موجود برای توصیه آن‌ها به‌عنوان درمان استاندارد کافی نیست. طب سوزنی نیز ممکن است برای برخی افراد در مدیریت درد مفید باشد، اما جایگزین داروهای ضدویروس نیست.

مراقبت از کبد در هپاتیت B

افراد مبتلا به هپاتیت B باید از مصرف الکل خودداری کنند و پیش از مصرف داروها، مکمل‌ها یا فرآورده‌های گیاهی با پزشک مشورت کنند؛ زیرا بعضی از این مواد ممکن است به کبد آسیب برسانند. استامینوفن نیز در صورت مصرف نامناسب یا بیش از مقدار مجاز می‌تواند برای کبد زیان‌آور باشد، بنابراین مصرف آن باید با توجه به وضعیت کبد و توصیه پزشک انجام شود.

مراقبت عمومی در افراد مبتلا به HIV

افراد مبتلا به HIV باید درمان ضدرتروویروسی خود را طبق برنامه ادامه دهند، واکسیناسیون‌های توصیه‌شده را پیگیری کنند و برای مراقبت‌های پیشگیرانه و غربالگری‌های لازم به پزشک مراجعه کنند.

تغذیه متعادل، فعالیت بدنی متناسب با شرایط فرد، خواب کافی و روش‌هایی مانند یوگا یا مدیتیشن می‌توانند به بهبود کیفیت زندگی و مدیریت استرس کمک کنند. برای کنترل درد، تهوع یا سایر علائم نیز باید درباره گزینه‌های دارویی و غیردارویی مناسب با پزشک مشورت کرد. هیچ‌یک از این اقدامات جایگزین درمان اختصاصی HIV نیست.

در مجموع، تغذیه مناسب، کاهش مصرف الکل، پرهیز از دخانیات و مدیریت استرس می‌توانند از سلامت عمومی حمایت کنند، اما به‌تنهایی عفونت مقاربتی را درمان نمی‌کنند.

اگر عفونت مقاربتی درمان نشود چه اتفاقی می‌افتد؟

درمان‌نکردن عفونت‌های مقاربتی ممکن است پیامدهای جدی و گاهی برگشت‌ناپذیر داشته باشد. شدت عوارض به نوع عفونت، مدت ابتلا و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد.

• کلامیدیا و سوزاک: ممکن است باعث بیماری التهابی لگن، آسیب به لوله‌های رحمی، ناباروری و افزایش خطر بارداری خارج‌رحمی شوند.
• سیفلیس: در مراحل پیشرفته می‌تواند دستگاه عصبی، بینایی، قلب و عروق را درگیر کند و در مواردی به اختلالات جدی عصبی یا آسیب به اندام‌ها منجر شود.
• HIV: در صورت درمان‌نشدن، به‌تدریج سیستم ایمنی را تضعیف می‌کند و خطر ابتلا به عفونت‌های فرصت‌طلب و برخی سرطان‌ها را افزایش می‌دهد.
• هپاتیت B مزمن: در برخی افراد می‌تواند به سیروز یا سرطان کبد منجر شود.
• HPV پرخطر: عفونت پایدار با برخی انواع ویروس ممکن است تغییرات پیش‌سرطانی و در نهایت سرطان ایجاد کند.

بسیاری از این عفونت‌ها در مراحل اولیه علائم مشخصی ندارند. به همین دلیل، منتظر ماندن تا زمان بروز علائم می‌تواند تشخیص و درمان را به تأخیر بیندازد.

نکات مهم درباره تشخیص، پیشگیری و درمان

تشخیص زودهنگام نقش مهمی در درمان عفونت‌های مقاربتی و کاهش عوارض آن‌ها دارد. افرادی که از نظر جنسی فعال هستند، به‌ویژه در صورت داشتن شریک جدید، شرکای متعدد یا مواجهه احتمالی با عفونت، باید درباره آزمایش‌های مناسب با پزشک مشورت کنند. نوع و زمان آزمایش به عفونت احتمالی، محل تماس و فاصله زمانی از مواجهه بستگی دارد.

استفاده صحیح از کاندوم خطر انتقال بسیاری از عفونت‌های مقاربتی را کاهش می‌دهد، اما از همه آن‌ها به‌طور کامل پیشگیری نمی‌کند؛ زیرا برخی عفونت‌ها از طریق تماس پوستی نواحی پوشش‌داده‌نشده منتقل می‌شوند. واکسیناسیون علیه HPV و هپاتیت B نیز از اقدامات مهم پیشگیرانه است.

اگر تشخیص یک عفونت مقاربتی قطعی شود، اطلاع‌رسانی به شریک یا شرکای جنسی اهمیت دارد. ممکن است آن‌ها بدون داشتن هیچ علامتی آلوده باشند و به آزمایش یا درمان نیاز داشته باشند. درمان‌نشدن شریک جنسی می‌تواند باعث انتقال مجدد عفونت شود، حتی اگر فرد دوره درمان خود را کامل کرده باشد.

در نهایت، مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک یا داروهای ضدویروس توصیه نمی‌شود. تشخیص دقیق، انتخاب درمان متناسب با نوع عفونت، تکمیل دوره دارویی و پیگیری پزشکی بهترین راه برای کاهش عوارض و جلوگیری از انتقال مجدد است.