رژیم کتوژنیک در بیماران مبتلا به سرطان: شمشیر دولبه‌ای با تأثیرات متناقض

تأثیر دقیق رژیم کتوژنیک بر بیماران مبتلا به سرطان، یک موضوع پیچیده و بدون پاسخ قطعی است که نیازمند تحقیقات بیشتری است. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که در عین حال که این رژیم می‌تواند رشد سلول‌های سرطانی را کُند کند، یک عارضه جانبی جدی و مرتبط با سرطان پیشرفته به نام کاشکسی (ضعف و تحلیل رفتن بدن) را نیز تشدید می‌نماید. این تناقض باعث شده است که رژیم کتوژنیک در محیط سرطان یک “شمشیر دولبه” در نظر گرفته شود.

مقدمه‌ای بر چالش‌های کتو در سرطان

رژیم کتوژنیک، که با هدف محدود کردن شدید کربوهیدرات‌ها و جایگزینی آن‌ها با چربی‌ها برای وادار کردن بدن به تولید کتون طراحی شده است، سال‌هاست که به عنوان یک روش کمکی برای کُند کردن رشد سلول‌های سرطانی تحت بررسی است¹. این فرضیه بر این اساس بنا شده که سلول‌های سرطانی برای رشد شدیداً به گلوکز (حاصل از کربوهیدرات‌ها) وابسته‌اند، اما یافته‌های اخیر محققان پیچیدگی‌های بیشتری را در این زمینه نشان می‌دهد.

مطالعه‌ای جدید که بر روی مدل‌های موش انجام شد، تأیید کرد که رژیم کتوژنیک می‌تواند رشد سلول‌های تومور را کاهش دهد، اما این رژیم هم‌زمان، باعث تسریع فرایند کاشکسی می‌شود. کاشکسی یک بیماری تحلیل‌برنده غیرقابل درمان است که اغلب در مراحل پایانی سرطان رخ می‌دهد و ممکن است منجر به توقف درمان‌های اصلی سرطان به دلیل ضعف بیش از حد بیمار شود. رژیم کتوژنیک واقعی، مانند نوع استفاده‌شده در این پژوهش‌ها، باید تنها تحت نظارت دقیق پزشک متخصص و تیم درمانی در نظر گرفته شود.

چرا رژیم کتو در بیماری سرطان مشکل‌آفرین است؟

رژیم کتوژنیک واقعی، در مقایسه با رژیم‌های مشابه کم‌کربوهیدرات مانند اتکینز یا پالئو، یک برنامه غذایی بسیار افراطی محسوب می‌شود و عملاً فرد را ملزم به کنار گذاشتن کربوهیدرات‌ها و تأمین تا ۹۰ درصد کالری روزانه از چربی‌ها می‌کند. همین محدودیت شدید باعث شده است که برخی متخصصان سلامت نگرانی‌های جدی در مورد ارزش و ایمنی طولانی‌مدت این رژیم، حتی برای اهداف کاهش وزن، ابراز کنند.

بر اساس یافته‌های این مطالعه جدید در موش‌ها، رژیم کتوژنیک باعث القای پدیده‌ای به نام فروپتوزیس (Ferroptosis) در سلول‌های سرطانی می‌شود. فروپتوزیس فرآیندی است که در آن تجمع ناپایدار لیپیدهای آسیب‌دیده اکسیداتیو در داخل سلول رخ می‌دهد و این تجمع، تا حدودی، در تأمین گلوکز مورد نیاز سلول برای بقا و رشد اختلال ایجاد می‌کند. در این پژوهش، موش‌های سالمی که رژیم کتو داشتند، مانند یک رژیم عادی وزن کم کردند و سپس وزنشان ثابت ماند؛ اما موش‌های مبتلا به سرطان به‌طور مداوم و بدون توقف به کاهش وزن ادامه دادند که نشانه‌ای از کاشکسی بود.

محدودیت‌های پتانسیل کتو در مهار سرطان

نویسندگان این مطالعه، تأثیر فروپتوزیس ناشی از رژیم کتو را امیدوارکننده اما محدود یافتند و دکتر توبیاس یانوویتز، یکی از نویسندگان این مطالعه، بیان کرد که فروپتوزیس، رشد تومور را به طور چشمگیری کند کرد اما آن را به طور کامل متوقف ننمود. به همین دلیل، محققان در حال حاضر به دنبال راه‌هایی برای تقویت این اثر هستند.

دکتر ارویا آ. شاه، متخصص میلوما، که در این پژوهش دخیل نبوده، خاطرنشان کرد که رژیم کتوژنیک با کاهش وزن، کاهش قند خون، انسولین، التهاب و همچنین افزایش بتا هیدروکسی‌بوتیرات (اجسام کتون) همراه است که ممکن است اثرات ضدسرطانی و ضدالتهابی در تومورهای خاص داشته باشد². با این وجود، وی هشدار داد که رژیم‌های کتوژنیک به دلیل محدودیت شدید کربوهیدرات‌ها، برای طولانی‌مدت به سختی قابل تحمل هستند.

تضاد رژیم کتو با توصیه‌های سلامت عمومی

دکتر شاه همچنین اشاره کرد که افراد باید هنگام در نظر گرفتن رژیم کتوژنیک برای طولانی‌مدت، احتیاط کنند؛ زیرا این رژیم می‌تواند تأثیرات نامطلوبی مانند افزایش سطح کلسترول و کمبود فیبر غذایی را در پی داشته باشد. توصیه‌های پیشگیری از سرطان از سوی سازمان‌هایی مانند مؤسسه تحقیقات سرطان آمریکا و صندوق جهانی تحقیقات سرطان، رژیمی غنی از غلات کامل، میوه‌ها، سبزیجات و حبوبات را توصیه می‌کنند که کاملاً در تضاد با رژیم کتوژنیک است.

دکتر شاه در ادامه بیان کرد که یکی از دلایل اصلی مخالفت با رژیم کتو می‌تواند به دلیل کاهش توده عضلانی باشد که اغلب در افراد سالم و بیماران سرطانی به طور یکسان در پی این رژیم رخ می‌دهد. یکی از اثرات رژیم کتو در مطالعه موش‌ها، کاهش سطح کورتیکوسترون بود؛ هورمونی که معادل کورتیزول در انسان است و می‌تواند تأثیر تحلیل‌برنده رژیم را خنثی کند.

افزودن کورتیکواستروئیدها به رژیم کتو

محققان در این پژوهش به منظور غلبه بر مشکل کاشکسی، به دنبال راهی برای تقویت رژیم کتوژنیک بودند و مشخص شد که افزودن کورتیکواستروئیدها می‌تواند شروع کاشکسی را به تأخیر اندازد. دکتر میریام فرر، یکی از نویسندگان مشترک این مطالعه، اظهار داشت که به دلیل نحوه برنامه‌ریزی مجدد بدن توسط سرطان، موش‌ها نمی‌توانستند از مواد مغذی رژیم کتو استفاده کنند و ضعیف می‌شدند، اما با مصرف استروئیدها عملکرد بهتری داشتند و مدت بیشتری نسبت به سایر روش‌های درمانی آزمایش‌شده زنده ماندند.

با این حال، دکتر یانوویتز اعلام کرد که مکانیسم مولکولی دقیقی که از طریق آن کورتیکواستروئیدها بر متابولیسم در طول پیشرفت سرطان تأثیر می‌گذارند، هنوز کاملاً روشن نیست. علاوه بر این، احتیاط در مورد استفاده از استروئیدها بسیار ضروری است؛ زیرا استروئیدها داروهای بسیار قدرتمندی هستند و مصرف طولانی‌مدت آن‌ها در مطالعات پیش‌بالینی و بالینی با عواقب نامطلوبی همراه است.

خطرات مصرف استروئید در بیماران مبتلا به کاشکسی

دکتر شاه اشاره کرد که عوارض جانبی استروئیدها شامل اختلال در تنظیم متابولیسم، مانند افزایش وزن، هایپرگلیسمی (افزایش قند خون) و تحلیل عضلانی است که به عنوان میوپاتی مزمن ناشی از استروئید شناخته می‌شود. این عارضه با ضعف عضلانی و در نهایت آتروفی (تحلیل رفتن) عضلات همراه است.

دکتر شاه هشدار داد که این عوارض جانبی استفاده از استروئید می‌تواند تأثیر متضادی با هدف درمان کاشکسی داشته باشد و باید در بیماران مبتلا به کاشکسی اجتناب شود. دکتر یانوویتز نیز افزود که یکی از محدودیت‌های این مطالعه، بهینه‌سازی نکردن دوز و زمان‌بندی تجویز کورتیکواستروئید بود و این جنبه‌ها را به عنوان عوامل کلیدی در استفاده از استروئیدها تلقی کرد. همچنین، او تأکید کرد که تأثیر رژیم کتو بر فروپتوزیس، کاشکسی یا کمبود کورتیکواستروئید در بیماران انسانی هنوز به طور قطعی تأیید نشده است.

اهمیت و نگرانی‌های مرتبط با کاشکسی

بر اساس اطلاعات سازمان تحقیقات سرطان انگلستان، واژه «کاشکسی» از کلمه یونانی «کاکوس» به معنای «بد» گرفته شده است و نام کامل آن سندرم بی‌اشتهایی کاشکسی است. این وضعیت تحلیل‌برنده، یک نگرانی جدی در بیماران سرطانی به شمار می‌آید.

دکتر شاه توضیح داد که اتحادیه تحقیقات مراقبت تسکینی اروپا، کاشکسی سرطان را به عنوان یک سندرم چندعاملی تعریف می‌کند که با کاهش مداوم توده عضلانی اسکلتی (با یا بدون از دست دادن توده چربی) مشخص می‌شود. این وضعیت را نمی‌توان با حمایت‌های تغذیه‌ای معمولی به طور کامل معکوس کرد و در نهایت منجر به اختلال پیشرونده عملکردی می‌شود. کاشکسی معمولاً با سرطان پیشرفته‌تر یا گسترده‌تر مرتبط است و به دلیل اختلال متابولیکی که ایجاد می‌کند، با افزایش خطر مرگ همراه است.

سؤالات متداول

چرا رژیم کتوژنیک به عنوان درمانی کمکی برای سرطان مورد مطالعه قرار می‌گیرد؟

رژیم کتوژنیک به این دلیل مورد مطالعه قرار می‌گیرد که سلول‌های سرطانی اغلب برای رشد و بقا به گلوکز وابستگی بیشتری نسبت به سلول‌های سالم دارند. با محدود کردن شدید کربوهیدرات (منبع گلوکز)، فرضیه این است که رژیم کتوژنیک سلول‌های سرطانی را از سوخت اصلی‌شان محروم کرده و باعث کُند شدن رشد آن‌ها، یا القای مرگ سلولی مانند فروپتوزیس، می‌شود.

کاشکسی چیست و چرا در بیماران سرطانی یک نگرانی جدی است؟

کاشکسی یک سندرم جدی است که با تحلیل مداوم و شدید توده عضلانی (و گاهی چربی) مشخص می‌شود و نمی‌توان آن را به راحتی با تغذیه معمولی معکوس کرد. این وضعیت اغلب در مراحل پیشرفته سرطان دیده می‌شود و به دلیل ضعف شدید و اختلال در عملکرد بدن، می‌تواند منجر به توقف درمان‌های نجات‌بخش سرطان شود و خطر مرگ را به شدت افزایش دهد.

آیا رژیم کتوژنیک می‌تواند باعث تشدید کاشکسی شود؟

بله، تحقیقات جدید بر روی مدل‌های حیوانی نشان داده است که در حالی که رژیم کتوژنیک رشد تومور را کُند می‌کند، هم‌زمان می‌تواند به طور متناقضی باعث تشدید و تسریع پیشرفت کاشکسی (سندرم تحلیل رفتن بدن) شود. این اثر تحلیل‌برنده، یکی از دلایل اصلی نگرانی در مورد استفاده طولانی‌مدت یا نامناسب رژیم کتو در بیماران سرطانی است.

ترکیب رژیم کتو با کورتیکواستروئیدها چه نتایجی در مطالعه موش‌ها داشت؟

در مطالعه موش‌ها، محققان دریافتند که افزودن کورتیکواستروئیدها به رژیم کتوژنیک، شروع کاشکسی را به تأخیر می‌اندازد و موش‌ها را قادر می‌سازد که مدت بیشتری زنده بمانند. با این حال، استفاده از استروئیدها نیز با خطرات و عوارض جانبی جدی (مانند اختلال متابولیک و تحلیل عضلانی در بلندمدت) همراه است که می‌تواند هدف اصلی مقابله با کاشکسی را خنثی کند.

جمع‌بندی نهایی

رژیم کتوژنیک در حوزه سرطان یک موضوع بحث‌برانگیز باقی مانده است؛ زیرا در حالی که شواهدی مبنی بر توانایی آن در کند کردن رشد تومورها (از طریق مکانیسم‌هایی مانند فروپتوزیس) وجود دارد، خطر تسریع کاشکسی نیز یک عارضه جدی محسوب می‌شود. از این رو، این رژیم نباید بدون نظارت پزشکی و ارزیابی دقیق شرایط بیمار مورد استفاده قرار گیرد.

افزودن داروهایی مانند کورتیکواستروئیدها ممکن است به کاهش تحلیل رفتن بدن کمک کند، اما خطرات ذاتی استروئیدها نیز باید در نظر گرفته شود. توصیه‌های فعلی سلامت عمومی، رژیم غذایی غنی از کربوهیدرات‌های سالم، غلات کامل و فیبر را برای پیشگیری از سرطان توصیه می‌کنند. هر فرد مبتلا به سرطان که به رژیم کتو فکر می‌کند، باید با پزشک خود مشورت نماید تا تأثیرات متعادل این رژیم بر تومور و سلامت عمومی بدنش سنجیده شود.