سوزن پروانه‌ای (Butterfly Needle) وسیله‌ای است که برای دسترسی به ورید به‌منظور خون‌گیری یا تجویز دارو استفاده می‌شود. برخی از متخصصان پزشکی این سوزن را با نام‌هایی چون «مجموعه تزریق بالدار» (Winged Infusion Set) یا «ست ورید پوست سر» (Scalp Vein Set) می‌شناسند.
این مجموعه به این دلیل نام خود را گرفته است که «بال» پلاستیکی در دو طرف سوزن توخالی قرار دارد؛ بال‌هایی که به تثبیت و کنترل سوزن در هنگام دسترسی به رگ کمک می‌کنند. در حالی که اجزای سازنده سوزن پروانه‌ای می‌توانند کمی متفاوت باشند، اما اغلب آن‌ها شامل یک سوزن در یک غلاف بالدار یا پوشش پلاستیکی هستند که برای نمایان شدن سوزن، به عقب کشیده می‌شود.
سوزن به یک لوله منعطف متصل است که ممکن است دارای اتصال قفل لور (Luer Lock) باشد. این نوع اتصال چرخشی امکان وصل کردن ایمن سرنگ، لوله جمع‌آوری خون یا ست سرم را فراهم می‌کند. این انعطاف‌پذیری، احتمال جابجایی سوزن داخل رگ را هنگام تعویض لوله‌ها به حداقل می‌رساند.
سوزن پروانه‌ای چگونه استفاده می‌شود؟
یک متخصص پزشکی از سوزن پروانه‌ای برای کشیدن خون یا تلاش برای دسترسی به ورید جهت تزریق داروهای داخل وریدی (IV) استفاده می‌کند. در برخی موارد، ممکن است از کاتتر داخل وریدی (IV Catheter) نیز استفاده شود. کاتتر IV دارای یک سوزن جمع‌شونده است که در داخل یک غلاف محافظ قرار دارد.
سوزن وارد ورید می‌شود، سپس با فشار دادن یک دکمه، سوزن جمع شده و غلاف پلاستیکی یا کاتتر در رگ باقی می‌ماند. این فرآیند با سوزن پروانه‌ای متفاوت است؛ در سوزن پروانه‌ای، خود سوزن به جای غلاف پلاستیکی در رگ باقی می‌ماند. با این حال، طول سوزن پروانه‌ای معمولاً کوتاه‌تر از سوزن کاتتر IV است.
موارد خاصی وجود دارد که ترجیح داده می‌شود یکی بر دیگری انتخاب شود. خون‌گیری یکی از این موارد است. فردی که خون می‌گیرد ممکن است سوزن پروانه‌ای را برای اهداف زیر ترجیح دهد:
رگ‌گیری آسان (Venipuncture)
رگ‌گیری فرآیندی است که یک فلبوتومیست (متخصص پزشکی که در خون‌گیری تخصص دارد) برای گرفتن نمونه خون به ورید دسترسی پیدا می‌کند. سوزن‌های پروانه‌ای اغلب برای افرادی استفاده می‌شوند که ممکن است انجام رگ‌گیری روی آن‌ها دشوار باشد. این افراد شامل موارد زیر هستند:
-
بزرگسالان مسن‌تر (که وریدهای شکننده‌تر و کم‌خاصیت ارتجاعی دارند).
-
نوزادان و کودکان (به دلیل وریدهای کوچک و ترس از سوزن).
-
افرادی که «رگ‌های سخت» (Hard Sticks) دارند (مانند بیماران تحت شیمی‌درمانی طولانی‌مدت یا افراد چاق که دسترسی به وریدهای سطحی دشوار است).
سوزن پروانه‌ای در مقایسه با کاتتر IV به زاویه کمتری برای ورود نیاز دارد (معمولاً بین ۵ تا ۱۰ درجه). طول کوچک‌تر و زوایه کم سوزن باعث می‌شود که به‌راحتی روی وریدهایی که به‌ویژه شکننده، کوچک یا متحرک هستند، قرار گیرد و خطر سوراخ شدن یا پاره شدن ورید را کاهش دهد. سوزن‌های پروانه‌ای اغلب هنگام اهدای خون، به دلیل لوله انعطاف‌پذیر متصل به انتهای آن، برای اتصال آسان به کیسه‌های جمع‌آوری خون استفاده می‌شوند.
هیدراتاسیون داخل وریدی (IV Hydration)
اگر به مایعات IV نیاز دارید، یک پرستار یا پزشک ممکن است از سوزن پروانه‌ای برای دسترسی به ورید استفاده کند. هیدراتاسیون IV ممکن است برای درمان کم‌آبی بدن یا زمانی که به دلیل بیماری یا یک جراحی در حال انجام، نمی‌توانید به‌صورت خوراکی غذا بخورید یا بنوشید، استفاده شود. سوزن پروانه‌ای توخالی اجازه می‌دهد تا مایعات IV تزریق شود تا به آبرسانی مجدد و بازیابی سطح مایعات کمک کند.
تجویز دارو
سوزن پروانه‌ای همچنین به پزشک اجازه می‌دهد تا داروهای IV را تجویز کند. این داروها را می‌توان از طریق یک سرنگ «هل» داد (تزریق مستقیم). انتقال داروها از طریق رگ زمانی مفید است که نمی‌توانید آن‌ها را از طریق دهان مصرف کنید یا نیاز دارید که داروها سریعاً عمل کنند. با این حال، باید توجه داشت که سوزن‌های پروانه‌ای معمولاً راه‌حل طولانی‌مدتی برای درمان IV مانند تزریق دارو یا مایعات نیستند. این به این دلیل است که سوزن می‌تواند به‌راحتی از ورید جابه‌جا شود. برای درمان‌های طولانی‌مدت، پزشک ممکن است دسترسی IV را از طریق یک ورید بزرگ‌تر توسط یک خط مرکزی (Central Line) یا خط کاتتر مرکزی محیطی (PICC Line) پیشنهاد دهد.
چه اندازه‌هایی از سوزن پروانه‌ای موجود است؟
تولیدکنندگان، سوزن‌های پروانه‌ای را در اندازه‌های مختلفی تولید می‌کنند. اندازه آن‌ها با واحد گیج (Gauge) اندازه‌گیری می‌شود. بیشتر سوزن‌های پروانه‌ای در محدوده ۱۸ تا ۲۷ گیج قرار دارند. قانون کلی این است: هرچه عدد گیج بالاتر باشد، اندازه سوزن کوچک‌تر یا نازک‌تر است.
در حالی که اندازه‌ها می‌توانند متفاوت باشند، اکثر اندازه‌های رایج سوزن‌ها بین ۲۱ تا ۲۳ گیج هستند. باید توجه داشت که اگر از سوزن‌های بسیار کوچک‌تر (مانند گیج ۲۵ تا ۲۷) استفاده شود، احتمال تخریب سلول‌های خونی (همولیز) یا لخته شدن خون به دلیل قطر کوچک‌تر سوزن وجود دارد. دلیل این امر، تنش برشی بالاتر روی گلبول‌های قرمز هنگام عبور از یک روزنه بسیار باریک است.
مزایای سوزن پروانه‌ای چیست؟
یک مطالعه در سال ۲۰۱۶ نشان داد که استفاده از سوزن‌های پروانه‌ای برای خون‌گیری، میزان همولیز (تجزیه خون) را به نصف، در مقایسه با استفاده از کاتتر IV برای گرفتن نمونه خون، کاهش می‌دهد.
یک مطالعه قدیمی‌تر نیز دریافت که نوع سوزن مورد استفاده یکی از قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌هایی است که تعیین می‌کند نمونه خون دچار تجزیه می‌شود یا خیر. محققان به این نتیجه رسیدند که استفاده از سوزن‌های پروانه‌ای کمتر با ایجاد همولیز مرتبط است. کاهش همولیز برای دقت آزمایش‌های حساس آزمایشگاهی (مانند پتاسیم یا LDH) حیاتی است.
استفاده از سوزن پروانه‌ای همچنین ممکن است مزایای بیشتری برای مبتلایان به اختلالات خونریزی مانند هموفیلی یا بیماری فون ویلبراند داشته باشد. سوزن‌های پروانه‌ای دسترسی IV را با استفاده از یک سوزن کوچک‌تر برای تزریق وریدی یا خون‌گیری امکان‌پذیر می‌کنند. در حالت ایده‌آل، استفاده از سوزن پروانه‌ای احتمال خونریزی شدید یا تشکیل هماتوم پس از تزریق IV یا خون‌گیری را کاهش می‌دهد.
معایب سوزن پروانه‌ای چیست؟
سوزن‌های پروانه‌ای که برای داروها یا مایعات IV استفاده می‌شوند، شامل باقی ماندن یک سوزن واقعی در رگ هستند. از طرف دیگر، کاتتر IV یک لوله نازک و انعطاف‌پذیر (کاتتر) است که پس از خروج سوزن اصلی در رگ می‌ماند و در انتهای آن سوزنی وجود ندارد. باقی ماندن سوزن در داخل رگ می‌تواند به‌طور بالقوه به بخشی از ورید یا نواحی مجاور آسیب برساند، به‌خصوص اگر به‌طور تصادفی جابه‌جا شود.
مدت زمانی که سوزن پروانه‌ای می‌تواند برای داروها یا تجویز مایعات استفاده شود، ممکن است بسته به توصیه سازنده متفاوت باشد. برخی از تولیدکنندگان تزریق بیش از پنج ساعت با سوزن پروانه‌ای را توصیه نمی‌کنند.
گاهی اوقات، قرار دادن صحیح سوزن‌های پروانه‌ای ممکن است دشوار باشد. سوزن کوتاه ممکن است به‌راحتی از رگ عقب کشیده شود و ممکن است نیاز به «چوب» (سوزن) دیگری باشد. برای جلوگیری از جراحت ناخواسته ناشی از سوزن، برخی از سوزن‌های پروانه‌ای دارای عملکرد «دکمه‌ای» هستند که سوزن را پس از اتمام خون‌گیری به‌طور خودکار جمع می‌کند. با این حال، گاهی اوقات ممکن است این دکمه زودتر از زمان مورد نظر فشار داده شود و نیاز به تکرار فرآیند باشد.
خلاصه
سوزن پروانه‌ای ممکن است فرآیند آزمایش خون را آسان‌تر و کم‌استرس‌تر کند، به‌ویژه اگر رگ‌هایی دارید که معمولاً دسترسی به آن‌ها بسیار سخت است، یا شرایط پزشکی دارید که ممکن است باعث خونریزی بیشتر از حد معمول شود.
این سوزن‌ها برای افرادی که به‌طور سنتی دارای رگ‌هایی هستند که به‌سختی پیدا می‌شوند، جمع‌شونده یا کوچک هستند، بسیار مفید و کارآمد هستند. با انتخاب و استفاده صحیح توسط متخصصان پزشکی، سوزن‌های پروانه‌ای می‌توانند خون‌گیری را به فرآیندی آسان و نسبتاً بدون درد تبدیل کنند و تجربه بهتری برای بیمار فراهم آورند.
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشن‌ضمیر بازبینی علمی می‌شوند.
اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
\u0622\u0631\u062f\u0627\u06cc\u062a \u0628\u0631\u0627\u06cc \u0627\u0637\u0645\u06cc\u0646\u0627\u0646 \u0627\u0632 \u0635\u062d\u062a \u0645\u062d\u062a\u0648\u0627\u06cc \u062e\u0648\u062f\u060c \u06a9\u0647 \u062f\u0631 \u0633\u06cc\u0627\u0633\u062a \u0648\u06cc\u0631\u0627\u0633\u062a\u0627\u0631\u06cc\u00a0\u0645\u0627 \u0630\u06a9\u0631 \u0634\u062f\u0647 \u0627\u0633\u062a\u060c \u0627\u0632 \u062f\u0633\u062a\u0648\u0631\u0627\u0644\u0639\u0645\u0644\u200c\u0647\u0627\u06cc \u0633\u062e\u062a\u06af\u06cc\u0631\u0627\u0646\u0647\u200c\u0627\u06cc \u062f\u0631 \u0632\u0645\u06cc\u0646\u0647 \u0645\u0646\u0628\u0639\u200c\u06cc\u0627\u0628\u06cc \u067e\u06cc\u0631\u0648\u06cc \u0645\u06cc\u200c\u06a9\u0646\u062f...","author":{"@type":"Person","name":"\u062f\u06a9\u062a\u0631 \u0641\u0631\u0632\u0627\u062f \u0631\u0648\u0634\u0646 \u0636\u0645\u06cc\u0631","url":"https:\/\/rdiet.ir\/author\/farrdiet-irzad\/"},"datePublished":"2025-07-16T13:02:13+03:30","articleSection":["\u0627\u0637\u0644\u0627\u0639\u0627\u062a \u0633\u0644\u0627\u0645\u062a \u0648 \u067e\u0632\u0634\u06a9\u06cc \u0639\u0645\u0648\u0645\u06cc","\u0645\u0648\u0627\u062f \u0645\u0639\u062f\u0646\u06cc"],"keywords":[]},{"@type":"BlogPosting","headline":"\u0686\u0631\u0627 \u0628\u0639\u062f \u0627\u0632 \u0686\u0646\u062f \u0644\u0642\u0645\u0647 \u0627\u062d\u0633\u0627\u0633 \u0633\u06cc\u0631\u06cc \u0645\u06cc \u06a9\u0646\u0645\u061f","url":"https:\/\/rdiet.ir\/%da%86%d8%b1%d8%a7-%d8%a8%d8%b9%d8%af-%d8%a7%d8%b2-%da%86%d9%86%d8%af-%d9%84%d9%82%d9%85%d9%87-%d8%a7%d8%ad%d8%b3%d8%a7%d8%b3-%d8%b3%db%8c%d8%b1%db%8c-%d9%85%db%8c-%da%a9%d9%86%d9%85%d8%9f\/","image":"https:\/\/rdiet.ir\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/default-placeholder.jpg","description":"\u062e\u0648\u0631\u062f\u0646 \u0648\u0639\u062f\u0647 \u0647\u0627\u06cc \u063a\u0630\u0627\u06cc\u06cc \u0645\u0648\u0631\u062f \u0639\u0644\u0627\u0642\u0647 \u0634\u0645\u0627 \u0627\u062e\u06cc\u0631\u0627\u064b \u062a\u0644\u0627\u0634 \u0632\u06cc\u0627\u062f\u06cc \u0645\u06cc \u06a9\u0646\u062f. \u0641\u0642\u0637 \u0628\u0639\u062f \u0627\u0632 \u0686\u0646\u062f \u0644\u0642\u0645\u0647 \u0627\u062d\u0633\u0627\u0633 \u0633\u06cc\u0631\u06cc \u0645\u06cc \u06a9\u0646\u06cc\u062f. \u0648\u0642\u062a\u06cc \u0633\u0639\u06cc \u0645\u06cc\u200c\u06a9\u0646\u06cc\u062f \u0628\u0647...","author":{"@type":"Person","name":"\u062f\u06a9\u062a\u0631 \u0641\u0631\u0632\u0627\u062f \u0631\u0648\u0634\u0646 \u0636\u0645\u06cc\u0631","url":"https:\/\/rdiet.ir\/author\/farrdiet-irzad\/"},"datePublished":"2023-07-07T19:19:01+03:30","articleSection":["\u0627\u0637\u0644\u0627\u0639\u0627\u062a \u0633\u0644\u0627\u0645\u062a \u0648 \u067e\u0632\u0634\u06a9\u06cc \u0639\u0645\u0648\u0645\u06cc"],"keywords":["\u0645\u0639\u062f\u0647"]}]}