علت درد معده و شکم در دوران بارداری چیست؟

درد شکم در دوران بارداری می‌تواند از ناراحتی خفیف و گذرا تا نشانه‌ای از یک عارضه جدی متغیر باشد. در بسیاری از موارد، این درد به دلیل رشد رحم، کشیده‌شدن رباط‌ها، تغییرات هورمونی یا مشکلات گوارشی مانند نفخ، یبوست و سوزش سر دل ایجاد می‌شود. بااین‌حال، گاهی درد شکم می‌تواند نشانه‌ای از عفونت، بارداری خارج از رحم، سقط جنین یا جداشدن جفت باشد و به بررسی فوری پزشکی نیاز داشته باشد.

محل درد، شدت آن، مدت ادامه‌یافتن و علائم همراه، همگی در تشخیص علت احتمالی اهمیت دارند. به همین دلیل، شناخت تفاوت میان دردهای شایع بارداری و علائم هشداردهنده می‌تواند به تصمیم‌گیری به‌موقع کمک کند.

علت درد قسمت بالای شکم در دوران بارداری

درد قسمت بالای شکم در بارداری ممکن است به دلایل مختلفی ایجاد شود. تغییرات گوارشی، نفخ و سوزش سر دل از علت‌های شایع این ناراحتی هستند. بااین‌حال، درد در قسمت بالای شکم، به‌ویژه زیر دنده‌ها و در سمت راست، نباید نادیده گرفته شود؛ زیرا ممکن است از علائم پره‌اکلامپسی باشد.

پره‌اکلامپسی یکی از عوارض جدی بارداری است که معمولاً پس از هفته بیستم بارداری با افزایش فشار خون و اغلب وجود پروتئین در ادرار مشخص می‌شود. این عارضه حدود ۵ تا ۸ درصد بارداری‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد و می‌تواند عملکرد اندام‌های مختلف را مختل کند.

اگر درد قسمت بالای شکم، به‌خصوص در سمت راست، شدید یا مداوم است یا با سردرد شدید، تاری دید، تورم ناگهانی صورت و دست‌ها یا تنگی نفس همراه می‌شود، باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود.

خطرات پره‌اکلامپسی درمان‌نشده

پره‌اکلامپسی در صورت تشخیص‌ندادن یا درمان‌نشدن می‌تواند به آسیب کبد، کلیه و دستگاه قلبی‌عروقی مادر منجر شود. همچنین ممکن است به عوارض خطرناکی مانند اکلامپسی، که با تشنج همراه است، یا سندرم HELLP منتهی شود. سندرم HELLP با اختلال در عملکرد کبد، تخریب گلبول‌های قرمز و کاهش پلاکت‌ها مشخص می‌شود و می‌تواند خطر خونریزی و سایر عوارض جدی را افزایش دهد.

بنابراین، درد مداوم قسمت بالای شکم در نیمه دوم بارداری، به‌ویژه اگر با علائم هشداردهنده دیگری همراه باشد، نیازمند بررسی فوری است.

علت درد قسمت پایین شکم در دوران بارداری

با بزرگ‌شدن رحم، بافت‌ها و رباط‌های اطراف آن کشیده می‌شوند و ممکن است درد یا احساس کشیدگی در قسمت پایین شکم ایجاد شود. این درد در بسیاری از موارد طبیعی است، اما درد زیر شکم گاهی می‌تواند نشانه عفونت ادراری نیز باشد.

عفونت دستگاه ادراری در دوران بارداری نسبتاً شایع است و ممکن است با سوزش ادرار، تکرر ادرار، احساس فوریت در دفع ادرار یا درد زیر شکم همراه باشد. برخی عفونت‌های ادراری حتی بدون علائم واضح رخ می‌دهند؛ به همین دلیل، مراقبت‌های دوران بارداری و آزمایش‌های توصیه‌شده اهمیت دارند.

عفونت ادراری معمولاً با درمان مناسب قابل‌کنترل است، اما نادیده‌گرفتن آن می‌تواند باعث گسترش عفونت به کلیه‌ها و افزایش خطر عوارض بارداری شود.

علائم گسترش عفونت ادراری به کلیه‌ها

اگر درد قسمت پایین کمر، پهلوها یا ناحیه بالای استخوان لگن با تب، لرز، تهوع، استفراغ یا تعریق همراه باشد، احتمال دارد عفونت به کلیه‌ها گسترش یافته باشد.

این وضعیت در دوران بارداری نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است؛ زیرا عفونت کلیه می‌تواند باعث بیماری شدید مادر و افزایش خطر زایمان زودرس شود.

عوارض بارداری و عوامل خطر مرتبط با درد شکم

همه دردها و گرفتگی‌های شکمی در بارداری خطرناک نیستند، اما درد شدید، مداوم یا همراه با خونریزی را نباید طبیعی تلقی کرد. برخی عوارض بارداری ممکن است در ابتدا با درد شکم ظاهر شوند و تشخیص سریع آن‌ها برای سلامت مادر و جنین اهمیت دارد.

بارداری خارج از رحم

بارداری خارج از رحم زمانی رخ می‌دهد که تخمک بارور‌شده در محلی خارج از حفره اصلی رحم، معمولاً در لوله فالوپ، لانه‌گزینی کند. این وضعیت تقریباً در یک مورد از هر ۵۰ بارداری رخ می‌دهد.

بارداری خارج از رحم نمی‌تواند مانند یک بارداری طبیعی تا پایان ادامه پیدا کند. با رشد بافت بارداری، احتمال آسیب به محل لانه‌گزینی و پارگی لوله فالوپ وجود دارد که می‌تواند به خونریزی داخلی خطرناک منجر شود.

علائم احتمالی بارداری خارج از رحم عبارت‌اند از:

• درد شدید یا یک‌طرفه در قسمت پایین شکم یا لگن
• لکه‌بینی یا خونریزی واژینال
• سرگیجه یا احساس سبکی سر
• ضعف شدید یا غش
• درد نوک شانه، به‌ویژه در صورت خونریزی داخلی

علائم معمولاً در هفته‌های ابتدایی بارداری، اغلب حدود هفته ششم تا دهم، ظاهر می‌شوند؛ اما زمان بروز آن‌ها متفاوت است. درد شدید، غش یا سرگیجه قابل‌توجه در اوایل بارداری، به‌خصوص همراه با خونریزی، نیازمند مراجعه فوری به اورژانس است.

سقط جنین

سقط جنین به از دست‌رفتن بارداری پیش از هفته بیستم گفته می‌شود. این اتفاق در حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد بارداری‌های شناخته‌شده رخ می‌دهد و در بسیاری از موارد، علت آن اختلالات کروموزومی جنین است؛ بنابراین، معمولاً نمی‌توان از آن جلوگیری کرد و نباید مادر خود را بابت وقوع آن سرزنش کند.

خونریزی واژینال از علائم شایع سقط جنین است، اما ممکن است بدون خونریزی واضح نیز درد یا گرفتگی ایجاد شود.

علائم احتمالی عبارت‌اند از:

• گرفتگی یا درد زیر شکم
• درد کمر
• خونریزی یا لکه‌بینی واژینال
• گرفتگی‌هایی که به‌صورت متناوب تکرار می‌شوند

خونریزی در بارداری همیشه به معنای سقط نیست، اما باید بررسی شود. در صورت مشاهده خونریزی، حتی اگر خفیف باشد، با پزشک یا ماما تماس بگیرید. اگر خونریزی شدید، درد شدید، سرگیجه یا غش وجود دارد، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است.

جداشدن جفت

جداشدن جفت زمانی رخ می‌دهد که جفت پیش از تولد نوزاد، به‌طور کامل یا جزئی از دیواره رحم جدا شود. این عارضه ممکن است خون‌رسانی و اکسیژن‌رسانی به جنین را مختل کند و باعث خونریزی مادر شود.

یکی از نشانه‌های احتمالی آن، درد مداوم شکم یا کمر همراه با سفت‌ماندن طولانی‌مدت رحم است. گاهی انقباض‌های مکرر یا حساسیت شکم نیز دیده می‌شود. خونریزی واژینال ممکن است وجود داشته باشد، اما در بعضی موارد خونریزی در داخل رحم رخ می‌دهد و خونریزی قابل‌مشاهده‌ای وجود ندارد.

اگر شکم برای مدت طولانی سفت و دردناک باقی می‌ماند یا درد شدید و مداوم دارید، به‌ویژه در نیمه دوم بارداری، فوراً به مرکز درمانی مراجعه کنید.

عوامل خطر عوارض بارداری

برخی شرایط می‌توانند احتمال بروز عوارض بارداری را افزایش دهند، از جمله:

• بیماری‌های زمینه‌ای، به‌ویژه دیابت کنترل‌نشده
• سن مادر در زمان بارداری
• مصرف دخانیات
• بارداری دوقلو یا چندقلویی
• سابقه زایمان زودرس
• برخی اختلالات ژنتیکی جنین

وجود این عوامل لزوماً به معنای بروز عارضه نیست، اما ممکن است به مراقبت دقیق‌تر و پیگیری منظم‌تر نیاز داشته باشد.

انواع درد شکم در دوران بارداری و نحوه تشخیص آن‌ها

درد شکم در بارداری همیشه یکسان نیست. بعضی دردها خفیف و گذرا هستند، درحالی‌که برخی دیگر شدید، مداوم یا همراه با علائم هشداردهنده‌اند. توجه به محل درد، زمان شروع، مدت ادامه‌یافتن و ارتباط آن با غذاخوردن، حرکت یا انقباض‌های رحم می‌تواند به تشخیص علت احتمالی کمک کند.

درد رباط گرد رحم

با بزرگ‌شدن رحم، رباط‌هایی که از آن حمایت می‌کنند کشیده می‌شوند. کشیدگی رباط گرد رحم یکی از علت‌های شایع درد زیر شکم در بارداری است و بیشتر در سه‌ماهه دوم دیده می‌شود. برآوردها نشان می‌دهند که حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد بارداری‌ها ممکن است با این نوع درد همراه باشند.

این درد ممکن است به شکل تیرکشیدن، کشیدگی یا درد ناگهانی در یک یا هر دو طرف قسمت پایین شکم یا کشاله ران احساس شود. معمولاً هنگام بلندشدن، تغییر وضعیت، سرفه، عطسه یا حرکت ناگهانی شدت می‌گیرد و پس از استراحت کاهش می‌یابد.

درد رباط گرد رحم اغلب خطرناک نیست، اما درد شدید، مداوم یا همراه با تب، خونریزی، سوزش ادرار یا سرگیجه نباید بدون ارزیابی پزشکی به این علت نسبت داده شود.

دردهای گوارشی

تغییرات هورمونی بارداری، به‌ویژه افزایش پروژسترون، می‌تواند حرکات دستگاه گوارش را کند کند. در نتیجه، نفخ، تجمع گاز و یبوست در دوران بارداری شایع هستند و ممکن است باعث درد یا احساس فشار در شکم شوند.

سوزش سر دل نیز ممکن است باعث احساس سوزش یا ناراحتی در قسمت بالای شکم و پشت جناغ شود. این مشکل با پیشرفت بارداری و افزایش فشار رحم بر معده می‌تواند تشدید شود.

دردهای گوارشی معمولاً با تغییر رژیم غذایی، دفع گاز یا مدفوع و اصلاح عادت‌های روزانه بهبود پیدا می‌کنند. بااین‌حال، نباید هر نوع درد شکم را به نفخ یا یبوست نسبت داد؛ به‌ویژه اگر درد شدید یا مداوم باشد یا با تب، خونریزی یا استفراغ مکرر همراه شود.

انقباض‌های براکستون هیکس

انقباض‌های براکستون هیکس که گاهی «انقباض‌های تمرینی» نامیده می‌شوند، انقباض‌های واقعی زایمان نیستند. این انقباض‌ها ممکن است از سه‌ماهه دوم آغاز شوند، اما معمولاً با نزدیک‌شدن به زمان زایمان بیشتر احساس می‌شوند.

در این حالت، عضلات رحم برای مدت کوتاهی سفت می‌شوند و سپس شل می‌شوند. فرد ممکن است احساس کند شکم ناگهان سفت شده است؛ این حالت معمولاً بیشتر ناراحت‌کننده است تا دردناک، هرچند شدت احساس آن در افراد مختلف تفاوت دارد.

هر انقباض ممکن است حدود ۱۵ تا ۳۰ ثانیه طول بکشد و الگوی منظمی نداشته باشد. تغییر وضعیت بدن، استراحت و نوشیدن مایعات ممکن است به کاهش ناراحتی کمک کند.

بااین‌حال، انقباض‌های منظم و فزاینده، به‌خصوص پیش از هفته سی‌وهفتم بارداری، باید از نظر احتمال زایمان زودرس بررسی شوند. اگر انقباض‌ها با خونریزی، خروج مایع از واژن یا کاهش حرکات جنین همراه باشند، مراجعه فوری لازم است.

چگونه درد خفیف شکم در بارداری را کاهش دهیم؟

اگر درد خفیف ناشی از نفخ، یبوست یا سوزش سر دل باشد و هیچ علامت هشداردهنده‌ای وجود نداشته باشد، برخی تغییرات ساده در عادت‌های روزانه می‌توانند به کاهش ناراحتی کمک کنند.

راهکارهای کاهش دردهای گوارشی

• از پوشیدن لباس‌های تنگ که به شکم فشار وارد می‌کنند، خودداری کنید.
• به‌جای وعده‌های غذایی حجیم، وعده‌های کوچک‌تر و متعدد بخورید.
• مایعات را در طول روز به‌تدریج بنوشید و در صورت تشدید سوزش سر دل، از نوشیدن حجم زیاد مایعات همراه غذا پرهیز کنید.
• پس از غذا، در صورت نداشتن منع پزشکی، کمی راه بروید.
• بلافاصله بعد از غذا دراز نکشید.
• هنگام خواب، سر و بالاتنه را کمی بالاتر قرار دهید تا علائم رفلاکس کاهش پیدا کنند.
• برای کمک به پیشگیری از یبوست، دریافت فیبر را به‌تدریج افزایش دهید و در طول روز مایعات کافی بنوشید.

اگر درد با این اقدامات کاهش پیدا نمی‌کند، مرتب تکرار می‌شود یا شدت آن بیشتر می‌شود، لازم است علت آن بررسی شود. همچنین پیش از مصرف داروهای ضداسید، ملین‌ها یا هر داروی دیگری در دوران بارداری، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

راهکارهای کاهش ناراحتی ناشی از انقباض‌های براکستون هیکس

اگر انقباض‌ها نامنظم و خفیف هستند و نشانه‌ای از زایمان زودرس یا عارضه دیگر وجود ندارد، اقدامات زیر ممکن است کمک‌کننده باشند:

• وضعیت بدن را تغییر دهید؛ اگر مدت زیادی نشسته‌اید، کمی راه بروید و اگر در حال فعالیت هستید، استراحت کنید.
• در صورت نداشتن منع پزشکی، دوش یا حمام آب گرم بگیرید؛ از آب بسیار داغ پرهیز کنید.
• آب کافی بنوشید، زیرا کم‌آبی بدن می‌تواند انقباض‌ها را تشدید کند.
• در صورت تمایل، نوشیدنی گرم و مناسب دوران بارداری مصرف کنید.

اگر انقباض‌ها منظم، دردناک یا مکرر می‌شوند یا با خونریزی، خروج مایع از واژن، فشار لگنی یا کمردرد جدید همراه هستند، به‌جای ادامه خودمراقبتی، فوراً با مرکز درمانی تماس بگیرید.

چه زمانی برای درد شکم در بارداری باید به پزشک مراجعه کرد؟

درد خفیف و گذرای شکم در بسیاری از بارداری‌ها رخ می‌دهد، اما برخی علائم می‌توانند نشان‌دهنده عارضه‌ای باشند که نیاز به ارزیابی فوری دارد.

در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، فوراً به پزشک یا مرکز درمانی مراجعه کنید:

• درد شدید یا مداوم شکم
• هرگونه خونریزی یا لکه‌بینی واژینال
• تب یا لرز
• ترشح غیرمعمول واژینال یا خروج مایع از واژن
• سرگیجه شدید، احساس غش یا از دست‌دادن هوشیاری
• درد یا سوزش هنگام ادرار
• تهوع و استفراغ شدید یا مداوم
• درد قسمت بالای شکم، به‌ویژه زیر دنده سمت راست، همراه با سردرد شدید یا اختلال بینایی
• سفتی مداوم و دردناک شکم
• کاهش حرکات جنین در مرحله‌ای از بارداری که حرکات او به‌طور معمول احساس می‌شود

اگر درد شدید است، خونریزی قابل‌توجه دارید، غش کرده‌اید یا دچار تنگی نفس شده‌اید، منتظر نوبت معمول پزشک نمانید و فوراً از خدمات اورژانسی کمک بگیرید.

جمع‌بندی

درد شکم در دوران بارداری می‌تواند ناشی از تغییرات طبیعی بدن، کشیدگی رباط‌های رحم، نفخ، یبوست، سوزش سر دل یا انقباض‌های تمرینی باشد. بااین‌حال، درد شدید یا مداوم، خونریزی، تب، سرگیجه، سوزش ادرار یا سفتی طولانی‌مدت شکم ممکن است نشانه یک عارضه جدی باشد.

محل درد و علائم همراه می‌توانند سرنخ‌هایی درباره علت آن ارائه دهند، اما تشخیص قطعی تنها با ارزیابی پزشکی امکان‌پذیر است. در دوران بارداری، بهتر است درد جدید، غیرمعمول یا نگران‌کننده را نادیده نگیرید و در صورت وجود علائم هشداردهنده، برای دریافت مراقبت مناسب فوراً اقدام کنید.