خستگی بعد از یک روز کاری شلوغ طبیعی است، اما اگر احساس خستگی، بی‌انگیزگی و فشار روانی برای مدت طولانی ادامه داشته باشد، ممکن است با فرسودگی شغلی مواجه شده باشید. فرسودگی کاری در نتیجه قرارگرفتن طولانی‌مدت در معرض فشارهای شغلی بروز می‌کند و می‌تواند انرژی، تمرکز، انگیزه و حتی سلامت روان مبتلایان را تحت تاثیر قرار دهد. با شناخت نشانه‌های فرسودگی شغلی قادر خواهید شد پیش از آنکه این وضعیت به مشکلات جدی‌تر تبدیل شود، برای اصلاح شرایط و دریافت کمک تخصصی اقدام کنید.
فرسودگی شغلی چیست و چرا اتفاق می‌افتد؟
فرسودگی شغلی یا Burnout نوعی حالت جسمی و روانی ناشی از استرس مزمن و مدیریت‌نشده در محیط کار است. فردی که دچار فرسودگی شغلی شده باشد، احساس می‌کند انرژی و توان سابق را برای انجام وظایف خود ندارد و حتی کارهایی که پیش‌تر برایش رضایت‌بخش بوده‌اند، برایش خسته‌کننده و بی‌معنا به نظر می‌رسند.
از عوامل زمینه‌ساز فرسودگی شغلی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- فشار کاری مداوم
- ساعات کاری طولانی
- حجم بالای مسئولیت
- نداشتن کنترل کافی بر شرایط شغلی
- تعارض با همکاران یا مدیران
- احساس نادیده‌گرفته‌شدن
تفاوت استرس کاری و فرسودگی شغلی چیست؟
استرس کاری با افزایش فشار و نگرانی همراه است، اما در این شرایط امکان دارد فرد درگیر، همچنان انرژی و انگیزه لازم برای انجام کارها را داشته باشد.
در مقابل، فرسودگی شغلی عمیق‌تر و طولانی‌تر است. افراد درگیر با فرسودگی شغلی احساس خستگی عاطفی و جسمی دارند، نسبت به کار و محیط شغلی بدبین یا بی‌تفاوت می‌شوند و احساس می‌کنند عملکردشان کاهش پیدا کرده است.
چه افرادی بیشتر در معرض فرسودگی شغلی هستند؟
فرسودگی شغلی می‌تواند برای هر فردی اتفاق بیفتد، اما بعضی شرایط احتمال آن را افزایش می‌دهند. افرادی که ساعات طولانی کار می‌کنند، مسئولیت‌های زیادی دارند یا فرصت کافی برای استراحت و بازیابی انرژی پیدا نمی‌کنند، بیشتر در معرض این وضعیت قرار دارند.
همچنین افرادی که در محیط کاری پرتنش فعالیت می‌کنند، کنترل کمی بر وظایف خود دارند یا احساس می‌کنند تلاش‌هایشان دیده و قدردانی نمی‌شود، بیشتر در معرض این عارضه قرار دارند. کمال‌گرایی، دشواری در نه گفتن، پذیرفتن مسئولیت‌های بیش از ظرفیت و ناتوانی در ایجاد مرز میان زندگی شخصی و کاری نیز می‌تواند موجب افزایش فشار شغلی شود.
علائم فرسودگی شغلی چیست؟
فرسودگی شغلی فقط به معنای خسته بودن از کار نیست. این وضعیت می‌تواند موجب بروز مجموعه‌ای از تغییرات روانی، جسمی و رفتاری شود. علائم زیر از مهم‌ترین نشانه‌هایی‌اند که می‌گویند احتمالا درگیر فرسودگی در شغل و حرفه خود شده‌اید:
- خستگی مداوم و احساس نداشتن انرژی
- کاهش انگیزه برای انجام وظایف کاری
- بدبینی یا احساس منفی نسبت به شغل
- احساس بی‌تفاوتی نسبت به کار و همکاران
- کاهش تمرکز و عملکرد کاری
- تحریک‌پذیری و زودرنجی
- اختلال در خواب
- سردرد و گرفتگی عضلانی
- تغییر در اشتها یا عادات غذایی
- احساس ناتوانی، شکست یا بی‌ارزش‌بودن تلاش‌ها
نشانه‌های ذهنی و روانی فرسودگی کاری
خستگی عاطفی یکی از مهم‌ترین نشانه‌های فرسودگی شغلی است. افراد درگیر این مشکل حتی پیش از شروع روز کاری احساس می‌کنند انرژی لازم را برای انجام وظایف را ندارد. علاوه‌بر این، امکان دارد حتی علائمی مانند بی‌حوصلگی، کاهش انگیزه، احساس درماندگی و دشواری در تمرکز را هم تجربه کنند.
افرادی که با فرسودگی کاری درگیرند، علامت مهم دیگری را هم تجربه می‌کنند؛ تغییر نگرش نسبت به شغل نشانه مهمی است که خبر می‌دهد احتمالا درگیر این عارضه شده‌اید. در این حالت نسبت به کار، مدیر یا همکاران خود بدبین می‌شوید و این احساس را خواهید داشت که هیچ چیز ارزش تلاش کردن ندارد.
علائم جسمی فرسودگی شغلی
فرسودگی شغلی می‌تواند خود را در شکل علائم جسمی نیز نشان دهد که از جمله آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- خستگی مداوم
- سردرد
- گرفتگی عضلات
- اختلال خواب
- تغییر اشتها
همچنین ممکن است متوجه شوید که بیش از گذشته بیمار می‌شوید یا مقاومت بدنتان در برابر فشارهای روزمره کاهش یافته است.
تاثیر فرسودگی شغلی بر سلامت روان
ادامه‌دارشدن فرسودگی شغلی می‌تواند سلامت روان را تحت تاثیر قرار دهد. به این شکل که مبتلایان کم‌کم احساس رضایت خود از زندگی را از دست می‌دهند و حتی زمانی که از محیط کار فاصله گرفته‌اند، نتوانند ذهن خود را از مسائل شغلی جدا کنند.
فرسودگی کاری در صورت ادامه حتی می‌تواند موجب کاهش اعتمادبه‌نفس، تحریک‌پذیری، احساس ناکارآمدی و کاهش علاقه به فعالیت‌های اجتماعی یا تفریحی شود. به همین دلیل متخصصین توصیه می‌کنند این عارضه را تنها مشکلی مربوط به محیط کار فرض نکنید.
ارتباط فرسودگی شغلی با اضطراب و افسردگی
فرسودگی شغلی با اختلالات روانی مانند اضطراب و افسردگی یکسان نیست، اما می‌تواند با آنها ارتباط داشته باشد. فشار کاری طولانی‌مدت احساس نگرانی و تنش را افزایش می‌دهد و در بعضی از افراد زمینه بروز یا تشدید علائم اضطرابی را فراهم خواهد کرد.
چرا بعد از کار همیشه احساس خستگی داریم؟
خستگی بعد از کار لزوما نشانه فرسودگی شغلی نیست. فعالیت ذهنی زیاد، ساعات کاری طولانی، خواب ناکافی یا نداشتن زمان کافی برای استراحت از دلایلی هستند که می‌توانند موجب شوند بعد از پایان کار احساس خستگی کنید.
اما اگر هر روز خسته می‌شوید، خستگی‌تان با استراحت برطرف نمی‌شود و با بی‌انگیزگی، تحریک‌پذیری، بدبینی یا کاهش عملکرد همراه است، باید به این شک کنید که احساس خستگی‌تان چیزی فراتر از خستگی معمولی است. روانپزشک با بررسی میزان فشار کاری، کیفیت خواب، شرایط روانی و همچنین بعضی علت‌های جسمی می‌تواند دقیق‌تر تشخیص دهد که آیا به فرسودگی شغلی مبتلا شده‌اید یا نه.
چگونه فرسودگی شغلی را درمان کنیم؟
تلاش برای افزایش تاب‌آوری در محیط کار، راهکار مناسبی برای مقابله با فرسودگی شغلی نیست. به این منظور لازم است عواملی که باعث ایجاد فشار شده‌اند را بشناسید و تا حد امکان آن را اصلاح کنید. بسته به شدت مشکل، تغییر شرایط کاری، اصلاح سبک زندگی و دریافت حمایت روان‌شناختی در بازگشت انرژی و تعادل کمک کمک‌کننده خواهد بود.
تغییر سبک زندگی برای کاهش فرسودگی کاری
خواب کافی و منظم یکی از پایه‌های مهم بازیابی انرژی برای محیط کار است. داشتن زمان مشخص برای استراحت، جدا کردن زمان کار از زندگی شخصی و محدود کردن ارتباطات کاری خارج از ساعات کاری نیز می‌تواند به کاهش فشار ذهنی و پیشگیری از فرسودگی در این محیط کمک کند.
همچنین لازم است فعالیت بدنی منظم و تغذیه متعادل داشته باشید و زمانی را به فعالیت‌هایی اختصاص دهید که از آنها لذت می‌برید. آموزش مهارت‌هایی مانند تعیین اولویت‌ها، نه گفتن به مسئولیت‌های غیرضروری و تعیین مرزهای مشخص در محیط کار هم از مهارت‌هایی است که از افزایش فشار به شما در این محیط پیشگیری خواهد کرد.
البته اگر عامل اصلی فرسودگی، حجم غیرمنطقی کار یا شرایط نامناسب محیط شغلی باشد، تغییر سبک زندگی به‌تنهایی کافی نیست. در چنین شرایطی، باید درباره حجم وظایف، ساعات کاری، مسئولیت‌ها یا امکان تغییر شرایط شغلی با مدیرتان صحبت کنید.
چه زمانی باید به روانشناس مراجعه کنیم؟
اگر احساس فرسودگی برای چند هفته ادامه داشته باشد، عملکرد شغلی یا روابط شخصی را مختل کند یا با اضطراب، علائم افسردگی، اختلال خواب و احساس ناامیدی همراه شود، بهتر است با یک روانشناس صحبت کنید. روانشناس می‌تواند به شناسایی عوامل ایجادکننده فرسودگی، اصلاح الگوهای فکری و رفتاری و یادگیری روش‌های مؤثرتر برای مدیریت فشار کمک کند.
به‌طور مثال با نگاهی به استرس شغلی در تهران می‌توان فهمید که کارمندان در این شهر بیش از سایر افراد در کشور در معرض فرسودگی شغلی قرار دارند. اگر شما هم در پایتخت زندگی می‌کنید و فکر می‌کنید در معرض این عارضه قرار گرفته‌اید، می‌توانید از طریق سامانه دکتردکتر با روانشناس یا روانپزشک مدنظرتان مشورت کنید تا در سریع‌ترین زمان ممکن در مسیر بهبودی و اصلاح مسیر گام بردارید.
