تعریف آنهدونیا
آنهدونیا حالتی روانی است که در آن فرد علاقه یا لذت خود را نسبت به فعالیت‌هایی که قبلاً برایش لذت‌بخش بوده‌اند، از دست می‌دهد. این حالت می‌تواند در اختلالات روانی مانند افسردگی، اختلال دوقطبی و اسکیزوفرنی شایع باشد و همچنین در دوران‌های پرتنش یا خستگی عاطفی مزمن نیز پدیدار شود.
با اینکه آنهدونیا می‌تواند احساس نگران‌کننده‌ای ایجاد کند، اما خوشبختانه روش‌های درمانی و حمایتی مختلفی برای مدیریت و کاهش این وضعیت وجود دارند. آگاهی از ماهیت این پدیده و مراجعه زودهنگام به متخصص می‌تواند روند بهبود را تسریع کند.[1]
Getty Images
آنهدونیا دقیقاً به چه معناست؟
آنهدونیا به معنای ناتوانی در احساس لذت یا از بین رفتن علاقه نسبت به فعالیت‌هایی است که در گذشته باعث شادی و انگیزه می‌شدند.[2] این پدیده فراتر از یک تغییر ساده در علایق فردی است و در واقع نشانه‌ای از اختلال در سیستم پاداش‌دهی مغز به شمار می‌رود.[1]
دکتر “سانم حفیظ”، روان‌شناس عصب‌شناس در نیویورک، توضیح می‌دهد که آنهدونیا صرفاً احساس ناراحتی یا بی‌انگیزگی نیست، بلکه ناشی از اختلال در عملکرد سیستم پاداش مغز و کاهش سطح دوپامین، یعنی ماده شیمیایی مرتبط با لذت، انگیزه و ارتباط اجتماعی است.[2]
علائم آنهدونیا
علائم اصلی آنهدونیا می‌توانند شامل موارد زیر باشند:[1]
- احساس پوچی یا نبود احساسات
- بی‌تفاوتی یا بی‌احساسی
- کرختی ذهنی یا روانی
- احساس کسالت مداوم
- افکار منفی و بدبینانه
- ناتوانی در داشتن انگیزه یا انرژی
- کاهش میل جنسی
- مشکلات خواب
- گوشه‌گیری و انزوای اجتماعی
این نشانه‌ها معمولاً به‌تدریج بروز می‌کنند و ممکن است فرد حتی متوجه آغاز تغییرات در وضعیت احساسی خود نشود. اما ادامه‌دار شدن این وضعیت می‌تواند منجر به کاهش عملکرد اجتماعی، شغلی یا حتی اختلال در روابط خانوادگی گردد.
علت‌های آنهدونیا چیست؟
اگرچه متخصصان هنوز به‌طور دقیق نمی‌دانند که علت اصلی آنهدونیا چیست، اما باور دارند که این وضعیت احتمالاً ناشی از اختلال در عملکرد مرکز لذت مغز است.[2] این ناحیه از مغز معمولاً مسئول تولید و ترشح دوپامین است، که احساس خوب و رضایت را در بدن ایجاد می‌کند.[1]
آنهدونیا می‌تواند یکی از علائم رایج شرایط زیر باشد:[1]
- افسردگی
- اسکیزوفرنی
- اختلال دوقطبی
- بیماری پارکینسون
- اختلال مصرف مواد مخدر
- اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
- آسیب مغزی تروماتیک
اما شرایط مزمن تنها عامل بروز آنهدونیا نیستند. به گفته دکتر “ریتو گوئل”، روان‌پزشک در لانگ بیچ کالیفرنیا، فرسودگی عاطفی طولانی‌مدت، استرس مزمن و التهاب پایدار نیز می‌توانند بر سیستم پاداش مغز اثر منفی بگذارند و منجر به بروز آنهدونیا شوند.[2]
چگونه با آنهدونیا مقابله کنیم
در حال حاضر درمان خاص و اختصاصی‌ای برای آنهدونیا وجود ندارد، اما روش‌های درمانی مختلفی برای مقابله با علائم آن در دسترس هستند. با توجه به تاریخچه سلامت فرد، پزشک ممکن است داروهایی مانند ضدافسردگی‌ها یا داروهای ضدروان‌پریشی را تجویز کند یا جلسات روان‌درمانی مانند درمان شناختی‌رفتاری را توصیه کند تا فرد به‌تدریج دوباره توانایی لذت‌بردن را به دست آورد.[1]
دکتر “حفیظ” می‌گوید: درمان آنهدونیا نیازمند اراده صرف نیست، بلکه باید گام‌های تدریجی و ملایمی برداشته شود تا سیستم پاداش مغز مجدداً فعال گردد.
راهکارهایی برای مقابله با آنهدونیا:
1. فعال‌سازی رفتاری (Behavioral Activation)
فعال‌سازی رفتاری به معنای انجام فعالیت‌هایی است که قبلاً لذت‌بخش بوده‌اند، حتی اگر دیگر به نظر نرسند که لذت‌بخش باشند.[3] دکتر “حفیظ” توضیح می‌دهد: «اگر حتی تمایلی به قدم‌زدن، شنیدن موسیقی یا دیدار با یک دوست ندارید، باز هم آن را انجام دهید. ممکن است لذت بلافاصله برنگردد، اما این اقدامات کوچک به‌مرور باعث تغییر شیمی مغز می‌شوند.»
تحقیقات نیز نشان داده‌اند که تکرار منظم فعالیت‌های مثبت حتی بدون لذت فوری، می‌تواند مغز را به سمت پاسخ‌دهی مثبت و تولید دوپامین سوق دهد.
2. به‌تدریج و با هدف به فعالیت‌های محبوب گذشته برگردید
نیازی نیست که فوراً به تمام فعالیت‌هایی که قبلاً دوست داشتید بازگردید. در واقع، بهتر است این روند به‌آرامی و مرحله‌به‌مرحله انجام شود. دکتر گوئل می‌گوید: «افراد معمولاً از بازگشت تدریجی به فعالیت‌هایی که زمانی لذت‌بخش بودند، حتی اگر ابتدا بی‌فایده به نظر برسند، سود می‌برند.»
برای مثال، اگر قبلاً به پیاده‌روی‌های طولانی علاقه داشتید، می‌توانید با قدم‌زدنی ۵ تا ۱۰ دقیقه‌ای در محله شروع کنید و به‌تدریج زمان آن را افزایش دهید.
3. از انزوا دوری کنید
در شرایط آنهدونیا، فرد ممکن است تمایل پیدا کند که از دیگران دوری کند و فکر کند چیزی برای ارائه ندارد. اما انزوای بیش از حد می‌تواند به انزوای اجتماعی یا اختلال اضطراب اجتماعی تبدیل شود.[1]
دکتر گوئل توضیح می‌دهد: «حتی تعاملات اجتماعی کوچک می‌توانند مسیر بهبود را هموار کنند. ارتباط انسانی، حتی در حد کم، می‌تواند مسیرهای احساسی مغز را بازسازی کند و احساس تنهایی را کاهش دهد.» برای مثال، اگر شرکت در جشن تولد دوستی دشوار است، می‌توانید او را به یک گپ کوتاه در کافه دعوت کنید. حتی یک تماس تلفنی ۱۵ دقیقه‌ای نیز می‌تواند از انزوای شدید جلوگیری کند.
4. با خودتان مهربان باشید
تجربه آنهدونیا به‌هیچ‌وجه نشان‌دهنده تنبلی یا نقص شخصیتی نیست. دکتر “حفیظ” می‌گوید: «وقتی شادی کمرنگ می‌شود، افراد اغلب خودشان را قضاوت می‌کنند یا بیشتر عقب‌نشینی می‌کنند. اجازه‌دادن به خود برای تجربه بی‌حسی بدون سرزنش، بخشی از روند بهبود است.»
نباید به خودتان فشار بیاورید که حتماً باید از یک فعالیت لذت ببرید. چنین افکاری می‌توانند احساس شرم ایجاد کرده و نشانه‌های آنهدونیا را تشدید کنند.
5. داشتن یک روتین منظم
انجام کارهای روزمره و برنامه‌ریزی‌شده می‌تواند به شما حس موفقیت بدهد، که این خود منجر به احساس رضایت خواهد شد. برای خود چک‌لیستی تهیه کنید و وظایفی مانند مسواک‌زدن، پیاده‌روی یا خوردن صبحانه را علامت بزنید.[4]
دکتر گوئل می‌گوید: «روتین‌های روزانه و برنامه‌ریزی‌های ثابت می‌توانند به مقابله با بی‌انگیزگی و بی‌حسی عاطفی ناشی از آنهدونیا کمک کنند. انجام کارهای ساده و قابل پیش‌بینی می‌تواند احساس ریتم و ثبات را به زندگی بازگرداند.»[2]
6. تمرین ذهن‌آگاهی (Mindfulness)
ذهن‌آگاهی که در تکنیک‌هایی مانند مدیتیشن، اسکن بدن و تنفس عمیق کاربرد دارد، می‌تواند به مدیریت آنهدونیا کمک کند.[5] دکتر گوئل می‌گوید: «تمرین‌های ذهن‌آگاهی و جلسات کوتاه مدیتیشن به بیماران کمک می‌کند تا آگاهی و پذیرش احساسی خود را بازسازی کرده و تعامل خود با تجربیات را افزایش دهند.»
یک مطالعه کوچک نشان داد که کاهش استرس مبتنی بر ذهن‌آگاهی (Mindfulness-Based Stress Reduction) به‌ویژه در فعالیت‌های اجتماعی در کاهش آنهدونیا مؤثر بوده است.[6]
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر دیگر از چیزهایی که زمانی باعث شادی و لذت شما می‌شدند، هیچ احساسی نمی‌گیرید، لازم است که این مسئله را با پزشک خود در میان بگذارید.[1]
دکتر حفیظ تأکید می‌کند: «این موضوعی نیست که بتوانید آن را نادیده بگیرید یا منتظر بمانید تا خودبه‌خود برطرف شود. بسیاری از افراد فکر می‌کنند فقط با یک دوره استرس مواجه‌اند، اما زمانی که بی‌حسی احساسی به وضعیت عادی تبدیل می‌شود، باید آن را جدی گرفت.»
دکتر گوئل نیز اشاره می‌کند که هرچه زودتر آنهدونیا شناسایی شود، درمان آن آسان‌تر خواهد بود.
جمع‌بندی
آنهدونیا، یعنی از دست‌دادن حس لذت یا شادی نسبت به فعالیت‌هایی که زمانی مورد علاقه‌تان بوده‌اند، معمولاً در اختلالاتی مانند افسردگی و اسکیزوفرنی بروز می‌کند، اما می‌تواند ناشی از استرس مزمن یا آسیب مغزی نیز باشد.
برخی از روش‌های مقابله با آن شامل ایجاد روتین روزانه برای کسب حس موفقیت، تعامل با اطرافیان، بازگشت تدریجی به فعالیت‌های لذت‌بخش قبلی، و تمرین ذهن‌آگاهی هستند.
اگر علائم آنهدونیا ادامه داشت، حتماً با یک متخصص سلامت روان مشورت کنید تا علت آن مشخص شده و یک برنامه درمانی اختصاصی برای شما طراحی شود.
آردایت برای اطمینان از صحت محتوای خود، که در سیاست ویراستاری ما ذکر شده است، از دستورالعملهای سختگیرانهای در زمینه منبعیابی پیروی می‌کند . ما فقط از منابع معتبر، از جمله مطالعات بررسیشده توسط همتایان، متخصصان پزشکی دارای مجوز، بیماران با تجربه عملی و اطلاعات از مؤسسات برتر، استفاده میکنیم.
- Anhedonia. Cleveland Clinic. July 26, 2023.
- Mao J et al. Anhedonia and Its Intervention in Depressive Adults: New Developments Based on Research Domain Criteria (Rdoc) in Mental Illnesses. Stress and Brain. September 2021.
- Wang X et al. A Narrative Review of Empirical Literature of Behavioral Activation Treatment for Depression. Frontiers in Psychiatry. April 2022.
- Treadway MT. Treating Motivational and Consummatory Aspects of Anhedonia. Focus. June 2023.
- Mindfulness Exercises. Mayo Clinic. October 11, 2022.
- Carlton CN et al. Mindfulness-Based Stress Reduction Specifically Improves Social Anhedonia Among Adults with Chronic Stress. Affective Science. November 2021.
- https://www.everydayhealth.com/mental-health-conditions/anhedonia/
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشن‌ضمیر بازبینی علمی می‌شوند.
اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
