در ماه‌های اخیر، ویدئوهای زیادی در شبکه‌های اجتماعی ادعا کرده‌اند که تنها با چند ثانیه حرکت دادن انگشت کوچک دست در هر روز می‌توان از آلزایمر پیشگیری کرد یا خطر زوال شناختی را کاهش داد. این ادعا توجه بسیاری از افراد را جلب کرده، اما آیا واقعاً پشتوانه علمی دارد؟

متخصصان علوم اعصاب معتقدند این ادعا بخشی از واقعیت علمی را با برداشت‌های نادرست ترکیب کرده است. اگرچه حرکات انگشتان مغز را فعال می‌کنند، اما تاکنون هیچ مدرک معتبری نشان نداده است که تنها تکان دادن انگشت کوچک بتواند از بیماری آلزایمر پیشگیری کند.

آیا حرکت دادن انگشت کوچک واقعاً از زوال عقل جلوگیری می‌کند؟

برخی افراد در فضای مجازی ادعا می‌کنند اگر انگشت اشاره و میانی را روی هم قرار دهید، شست و انگشت حلقه را به هم بچسبانید و سپس انگشت کوچک را حرکت دهید، ارتباطات عصبی مغز تقویت شده و خطر آلزایمر کاهش می‌یابد.

همچنین گفته می‌شود اگر انجام این حرکت برای شما دشوار باشد، ممکن است نشانه‌ای از کاهش سلامت مغز باشد. اما متخصصان علوم اعصاب تأکید می‌کنند که چنین نتیجه‌گیری‌هایی بر اساس شواهد علمی معتبر نیست.

چرا این ادعا تا حدی علمی به نظر می‌رسد؟

بخش زیادی از قشر حرکتی و حسی مغز به کنترل حرکات دست‌ها و دریافت حس از آن‌ها اختصاص یافته است. به همین دلیل، یادگیری یک حرکت جدید و نسبتاً دشوار با انگشتان واقعاً بخش‌های گسترده‌ای از مغز را فعال می‌کند.

هنگام یادگیری یک مهارت حرکتی جدید، مغز ارتباطات عصبی تازه‌ای ایجاد کرده و برخی مسیرهای عصبی را بازسازی می‌کند. این ویژگی که «انعطاف‌پذیری عصبی» نام دارد، یکی از توانایی‌های مهم مغز برای یادگیری و سازگاری با شرایط جدید است.

فعال شدن مغز با محافظت در برابر آلزایمر تفاوت دارد

فعال شدن یک ناحیه از مغز به معنای محافظت از آن در برابر بیماری نیست. تقریباً هر فعالیت روزمره، از راه رفتن گرفته تا صحبت کردن و حتی مسواک زدن، بخش‌هایی از مغز را فعال می‌کند.

آنچه در پیشگیری از زوال شناختی اهمیت دارد، ایجاد تغییرات پایدار و طولانی‌مدت در عملکرد مغز است. چند ثانیه تکرار یک حرکت ساده نمی‌تواند چنین اثری ایجاد کند.

آیا ناتوانی در حرکت دادن انگشت کوچک نشانه آلزایمر است؟

خیر. توانایی انجام این حرکت به عوامل بسیار زیادی بستگی دارد و نمی‌توان آن را معیار سلامت مغز دانست.

مواردی که می‌توانند بر انجام این حرکت تأثیر بگذارند عبارت‌اند از:

• انعطاف‌پذیری مفاصل
• سابقه آسیب‌دیدگی دست
• قدرت عضلات
• میزان تمرین قبلی
• تفاوت‌های طبیعی میان افراد

به همین دلیل، ممکن است یک فرد کاملاً سالم نتواند این حرکت را به‌خوبی انجام دهد، در حالی که فردی با مراحل اولیه اختلال شناختی آن را بدون مشکل انجام دهد.

استفاده از این حرکت به‌عنوان آزمون خانگی سلامت مغز می‌تواند باعث نگرانی بی‌مورد یا ایجاد احساس امنیت کاذب شود.

چرا یادگیری مهارت‌های جدید برای مغز مفیدتر است؟

مزیت واقعی تمرین‌های حرکتی زمانی ایجاد می‌شود که مغز با یک چالش جدید روبه‌رو شود. وقتی انجام یک حرکت برای مغز دشوار است، شبکه‌های عصبی تازه‌ای شکل می‌گیرند.

اما پس از چند روز تمرین، همان حرکت به فعالیتی خودکار تبدیل می‌شود و دیگر فشار شناختی قابل توجهی به مغز وارد نمی‌کند. بنابراین تکرار بی‌پایان یک حرکت ساده، ارزش اولیه خود را از دست می‌دهد.

پژوهش‌ها درباره تمرین‌های انگشتان چه می‌گویند؟

برخی مطالعات کوچک نشان داده‌اند که تمرین‌های حرکتی انگشتان ممکن است تا حدی عملکرد شناختی را بهبود دهند. حتی در یک مرور پژوهشی نیز اثرات مثبتی برای این تمرین‌ها گزارش شده است.

با این حال، این مطالعات محدودیت‌های مهمی دارند. نوع تمرین‌ها، مدت انجام آن‌ها، تعداد شرکت‌کنندگان و ترکیب آن‌ها با سایر مداخلات بسیار متفاوت بوده است؛ بنابراین هنوز نمی‌توان نتیجه گرفت که حرکت دادن انگشتان به‌تنهایی از آلزایمر یا زوال عقل پیشگیری می‌کند.

برای محافظت از مغز چه کارهایی مؤثرتر هستند؟

متخصصان توصیه می‌کنند به‌جای تمرکز بر حرکات تکراری انگشتان، فعالیت‌هایی را انتخاب کنید که مغز را به‌طور واقعی به چالش بکشند.

نمونه‌هایی از این فعالیت‌ها عبارت‌اند از:

• یادگیری یک زبان جدید
• یادگیری نواختن ساز موسیقی
• بافتنی، قلاب‌بافی یا سایر مهارت‌های دستی
• رقص
• ورزش منظم
• تعاملات اجتماعی
• حل جدول، بازی‌های فکری و یادگیری مهارت‌های جدید

وجه مشترک همه این فعالیت‌ها آن است که مغز را برای مدت طولانی درگیر یادگیری و حل مسئله نگه می‌دارند.

خواب کافی؛ یکی از بهترین راه‌های محافظت از مغز

یکی از مهم‌ترین عواملی که اغلب نادیده گرفته می‌شود، کیفیت خواب است. خواب عمیق نقش بسیار مهمی در حفظ سلامت مغز دارد.

در طول خواب عمیق، سیستم پاکسازی مغز فعال‌تر می‌شود و بخشی از مواد زائد متابولیکی، از جمله پروتئین‌هایی که با بیماری آلزایمر ارتباط دارند، از بافت مغز حذف می‌شوند. به همین دلیل، خواب کافی و باکیفیت یکی از مؤثرترین راهکارهای شناخته‌شده برای حفظ سلامت مغز محسوب می‌شود.

نکته متخصص تغذیه

سلامت مغز تنها به یک تمرین یا مکمل وابسته نیست. رژیم غذایی مدیترانه‌ای یا الگوی غذایی سرشار از سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات، غلات کامل، مغزها، ماهی‌های چرب، فعالیت بدنی منظم، کنترل فشار خون و دیابت، خواب کافی و حفظ روابط اجتماعی همگی از عواملی هستند که شواهد علمی قوی‌تری در کاهش خطر زوال شناختی نسبت به تمرین‌های ساده انگشتان دارند.

جمع‌بندی

ادعای اینکه تکان دادن انگشت کوچک دست برای چند ثانیه در روز از آلزایمر پیشگیری می‌کند، توسط شواهد علمی تأیید نمی‌شود. اگرچه یادگیری حرکات جدید می‌تواند مغز را فعال کند، اما این فعالیت به‌تنهایی برای محافظت از مغز در برابر بیماری‌های تحلیل‌برنده عصبی کافی نیست.

برای حفظ سلامت مغز، بهتر است روی عادت‌هایی تمرکز کنید که اثربخشی آن‌ها در مطالعات متعدد ثابت شده است؛ از جمله خواب کافی، ورزش منظم، تغذیه سالم، یادگیری مداوم، فعالیت‌های ذهنی و ارتباطات اجتماعی.

پرسش‌های متداول

آیا حرکت دادن انگشت کوچک خطر آلزایمر را کاهش می‌دهد؟

خیر. تاکنون هیچ مطالعه معتبری نشان نداده است که این حرکت به‌تنهایی بتواند از بیماری آلزایمر یا زوال شناختی پیشگیری کند.

چرا حرکت انگشتان مغز را فعال می‌کند؟

زیرا بخش بزرگی از قشر حرکتی و حسی مغز مسئول کنترل انگشتان و دست‌ها است. بنابراین حرکات پیچیده انگشتان فعالیت عصبی قابل توجهی ایجاد می‌کنند.

آیا ناتوانی در انجام این حرکت نشانه زوال عقل است؟

خیر. انعطاف مفاصل، قدرت عضلات، آسیب‌های قبلی و میزان تمرین، همگی بر انجام این حرکت اثر می‌گذارند و نمی‌توان از آن برای تشخیص مشکلات مغزی استفاده کرد.

بهترین فعالیت برای حفظ سلامت مغز چیست؟

ترکیبی از ورزش منظم، یادگیری مهارت‌های جدید، خواب کافی، تغذیه سالم، فعالیت‌های اجتماعی و کنترل عوامل خطر مانند فشار خون و دیابت، بهترین شواهد علمی را برای حفظ سلامت مغز دارند.

آیا یادگیری ساز موسیقی بهتر از تمرین ساده انگشتان است؟

بله. یادگیری ساز، بافتنی یا هر مهارت جدیدی که به هماهنگی، تمرکز و یادگیری مداوم نیاز داشته باشد، چالش شناختی بیشتری ایجاد می‌کند و احتمالاً برای سلامت مغز بسیار مفیدتر از تکرار یک حرکت ساده و ثابت است.