چرا هورمونها ممکن است عامل افزایش وزن شما باشند—و چه کاری میتوانید انجام دهید
هورمونها نقش کلیدی در فرآیندهای حیاتی بدن از جمله مصرف و ذخیرهسازی انرژی، سوختوساز (متابولیسم)، رشد و توزیع چربی ایفا میکنند. هنگامیکه تعادل این هورمونها دچار اختلال میشود، ممکن است بدن به طور غیرمنتظرهای دچار افزایش وزن شود.¹
افزایش وزن بیش از حد نه تنها میتواند به کاهش کیفیت زندگی منجر شود، بلکه خطر ابتلا به بیماریهای مرتبط با چاقی، مانند دیابت نوع ۲، بیماریهای قلبی، و سندرم متابولیک را نیز بالا میبرد.² بنابراین، توجه به هرگونه تغییر وزنی که بهنظر غیرعادی میرسد و بررسی آن با کمک یک پزشک متخصص امری ضروری است.
هورمونهای کلیدی دخیل در تنظیم وزن بدن
علاوه بر رژیم غذایی و فعالیت بدنی، مجموعهای از هورمونها در تعیین وزن بدن نقش مهمی دارند. در ادامه به معرفی و عملکرد برخی از مهمترین این هورمونها میپردازیم.
استروژن
استروژن یکی از هورمونهای جنسی زنانه است که عمدتاً توسط تخمدانها تولید میشود. این هورمون علاوه بر نقش در تنظیم قاعدگی، در متابولیسم، تنظیم چربی بدن و نحوه توزیع آن نیز مؤثر است.
کاهش سطح استروژن، بهویژه در دوران پیشیائسگی و یائسگی، میتواند منجر به افزایش وزن شود، بهویژه در ناحیه شکمی که با افزایش خطر بیماریهای قلبی و سندرم متابولیک مرتبط است.¹
انسولین
انسولین توسط پانکراس تولید میشود و وظیفه آن تنظیم سطح قند خون در محدوده سالم است. در برخی افراد، بدن نسبت به انسولین پاسخ مناسبی نمیدهد که این حالت «مقاومت به انسولین» نام دارد.³
در نتیجه، بدن برای جبران این مقاومت، انسولین بیشتری تولید میکند که میتواند منجر به افزایش وزن شود.³ در صورت ادامه این روند، فرد ممکن است به دیابت نوع ۲ مبتلا شود، یا اگر بدن بهطور کامل انسولین تولید نکند، به دیابت نوع ۱ دچار شود.³
لپتین
لپتین هورمونی است که پس از غذا خوردن به مغز پیام میفرستد که بدن سیر شده است. این هورمون توسط سلولهای چربی بهنام آدیپوسیتها ترشح میشود.⁴
افرادی که دچار اضافهوزن یا چاقی هستند، معمولاً سطح بالاتری از لپتین دارند، اما بدن آنها ممکن است به این سیگنالهای لپتین پاسخ مناسبی ندهد؛ این وضعیت «مقاومت به لپتین» نام دارد.⁴ این مقاومت میتواند باعث پرخوری و ادامه روند افزایش وزن شود.
کورتیزول
کورتیزول با نام «هورمون استرس» شناخته میشود و توسط غدد فوق کلیوی که در نزدیکی کلیهها قرار دارند، ترشح میشود. افزایش سطح کورتیزول در پاسخ به استرس کوتاهمدت طبیعی است، اما بالا بودن مزمن آن میتواند عوارض زیادی ایجاد کند.
سطوح بالای کورتیزول در طولانیمدت باعث بروز التهابات، تغییرات متابولیکی، ضعف عضلانی و در نهایت افزایش وزن میشود.⁵ این نوع افزایش وزن معمولاً در ناحیه شکمی رخ میدهد و خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و دیابت را افزایش میدهد.
گرلین
گرلین عمدتاً توسط معده تولید میشود و وظیفه آن ارسال پیام گرسنگی به مغز پیش از وعدههای غذایی است. این هورمون مصرف غذا را تحریک کرده و در تنظیم ذخیره چربی نقش دارد.
بهطور معمول، افزایش وزن با کاهش سطح گرلین همراه است، اما این رابطه میتواند پیچیده باشد و به عوامل دیگری مانند اختلال در پاسخدهی گیرندههای مغزی نیز بستگی داشته باشد.⁶
Fiordaliso / Getty Images
شرایط مرتبط با افزایش وزن ناشی از اختلالات هورمونی
افزایش وزن هورمونی ممکن است ناشی از چندین وضعیت یا اختلال در عملکرد سیستم غدد درونریز باشد. در ادامه، مهمترین آنها را بررسی میکنیم.
یائسگی
یائسگی زمانی تعریف میشود که یک سال کامل بدون قاعدگی سپری شود، اما دوره پیش از آن، یعنی پیشیائسگی، میتواند سالها ادامه داشته باشد. در این دوران، سطح استروژن در بدن بهطور قابلتوجهی کاهش مییابد.⁷
این تغییرات ممکن است با علائمی مانند نامنظم شدن چرخه قاعدگی، نوسانات خلقی، اختلال در خواب، گرگرفتگی یا تعریق شبانه همراه باشد، و در بسیاری از موارد با افزایش وزن و کاهش متابولیسم نیز همراه است.⁷
تستوسترون پایین
افرادی که در بدو تولد با جنسیت مردانه مشخص شدهاند، ممکن است از دهه ۳۰ یا ۴۰ زندگی خود بهتدریج کاهش سطح تستوسترون را تجربه کنند. این کاهش گاهی بهدلیل داروها، آسیب به بیضهها، سرطان بیضه یا کمکاری تیروئید رخ میدهد.⁸
تستوسترون پایین با کاهش نرخ متابولیسم همراه است و همین موضوع میتواند به افزایش وزن کمک کند، بهویژه اگر با کاهش توده عضلانی نیز همراه باشد.¹
سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS)
سندرم تخمدان پلیکیستیک یا PCOS یکی از اختلالات هورمونی رایج در افرادی است که در بدو تولد با جنسیت زنانه تعیین شدهاند. این بیماری با افزایش هورمونهای مردانه (آندروژنها) و اختلال در تخمکگذاری مشخص میشود.¹
علائم آن شامل رشد بیشازحد موهای صورت، نامنظم بودن پریود و افزایش وزن ناخواسته است، که اغلب با مقاومت به انسولین و اختلالات متابولیکی همراه میشود.¹
کمکاری تیروئید
کمکاری تیروئید زمانی رخ میدهد که غده تیروئید به اندازه کافی هورمون تولید نمیکند. این وضعیت ممکن است علائمی مانند خستگی، ضعف، درد مفاصل، نازک شدن موها، افسردگی، نامنظم شدن قاعدگی و افزایش وزن ایجاد کند.⁹¹
از آنجا که هورمونهای تیروئیدی نقش مهمی در تنظیم متابولیسم دارند، کاهش آنها میتواند موجب کند شدن سوختوساز و در نتیجه افزایش وزن شود.
مقاومت به انسولین
در این وضعیت، بدن بهدرستی به انسولین پاسخ نمیدهد، بنابراین قند موجود در خون بهجای استفاده توسط سلولها، تجمع پیدا میکند.³ این شرایط باعث میشود پانکراس انسولین بیشتری ترشح کند.
مقاومت به انسولین معمولاً با چاقی شکمی همراه است، کاهش وزن را دشوارتر میکند و میتواند منجر به افزایش وزن ناخواسته شود.³ در صورت عدم درمان، این وضعیت میتواند به دیابت نوع ۲ منجر شود.³
بیخوابی
مشکلات در بهخواب رفتن یا ماندن در خواب ممکن است با افزایش وزن همراه باشد. دانشمندان هنوز در حال بررسی این ارتباط هستند، اما یکی از نظریهها بیان میکند که کمخوابی باعث اختلال در سیگنالهای شیمیایی مرتبط با اشتها و سیستم پاداش مغز میشود.¹⁰
اختلال در خواب ممکن است بر عملکرد هورمونهایی مانند گرلین، لپتین و کورتیزول اثر بگذارد و باعث افزایش اشتها و میل به غذاهای پرکالری شود.
علائم افزایش وزن ناشی از اختلالات هورمونی
علائم افزایش وزن ناشی از هورمونها بسته به نوع هورمون درگیر و بیماری زمینهای متفاوت است.¹
برای مثال، اگر پیشیائسگی یا یائسگی عامل افزایش وزن باشد، علائمی مانند گرگرفتگی و بینظمی قاعدگی نیز ممکن است دیده شوند.⁷ اگر کمکاری تیروئید عامل اصلی باشد، خستگی، افسردگی، ضعف عضلانی و درد مفاصل نیز ممکن است وجود داشته باشند.¹
یکی از نشانههای بارز افزایش وزن هورمونی، تجمع چربی در ناحیه شکم بهجای سایر نواحی بدن است.¹
چگونه افزایش وزن هورمونی تشخیص داده میشود
اگر افزایش وزنی را تجربه میکنید که تصور میکنید ممکن است مرتبط با هورمونها باشد، بهتر است به پزشک مراجعه کنید.
پزشک احتمالاً یک معاینه فیزیکی انجام داده و سابقه پزشکی، رژیم غذایی، سبک زندگی و دیگر علائم شما را بررسی خواهد کرد. همچنین ممکن است در مورد داروهایی که مصرف میکنید نیز سؤال کند، زیرا برخی داروها میتوانند موجب افزایش وزن شوند.¹¹
برای تشخیص دقیقتر، ممکن است آزمایش خون تجویز شود تا مشخص شود آیا اختلال هورمونی زمینهساز افزایش وزن شماست یا خیر.¹¹
چگونه از افزایش وزن هورمونی جلوگیری یا آن را متوقف کنیم
برای مقابله با افزایش وزن ناشی از اختلالات هورمونی، چند راهکار مؤثر وجود دارد:²¹
- درمان علت زمینهای: گاهی تنها راه کاهش وزن، درمان ریشه اصلی آن است. برای مثال، در صورت ابتلا به کمکاری تیروئید، مصرف داروهای تیروئیدی میتواند موجب تعادل هورمونها و کاهش وزن شود. درمان جایگزینی هورمونی برای یائسگی یا کاهش تستوسترون نیز ممکن است مؤثر باشد.¹
- اصلاح سبک زندگی: تغذیه متعادل، افزایش فعالیت بدنی، خواب کافی و کنترل استرس از جمله عواملی هستند که به تعادل هورمونها و کنترل وزن کمک میکنند. پزشک میتواند در مورد رژیم غذایی مناسب با وضعیت هورمونی شما و راهکارهای سبک زندگی خاص راهنمایی کند.²
- استفاده از دارو یا جراحی: در برخی موارد، پزشک ممکن است داروهایی مانند داروهای کاهش وزن GLP-1 را برای افراد مبتلا به دیابت یا مقاومت به انسولین تجویز کند. در موارد خاص، جراحیهایی مانند بایپس معده نیز ممکن است مناسب باشد.²
جمعبندی
افزایش وزن میتواند دلایل متعددی داشته باشد، اما تغییرات و اختلالات هورمونی ناشی از شرایطی مانند پیشیائسگی، PCOS، کمکاری تیروئید یا مقاومت به انسولین از علل مهم آن هستند.
اگر احساس میکنید افزایش وزن شما ممکن است منشأ هورمونی داشته باشد، با یک پزشک مشورت کنید. پزشک میتواند از طریق معاینه، بررسی سابقه و آزمایشهای لازم، علت دقیق را مشخص کرده و راهکارهای درمانی متناسب را پیشنهاد دهد.
آردایت برای اطمینان از صحت محتوای خود، که در سیاست ویراستاری ما ذکر شده است، از دستورالعملهای سختگیرانهای در زمینه منبعیابی پیروی میکند . ما فقط از منابع معتبر، از جمله مطالعات بررسیشده توسط همتایان، متخصصان پزشکی دارای مجوز، بیماران با تجربه عملی و اطلاعات از مؤسسات برتر، استفاده میکنیم.
- Ylli D, Sidhu S, Parikh T, et al. Endocrine changes in obesity. In: Feingold KR, Anawalt B, Blackman MR, et al., eds. Endotext. Endotext; 2022.
- Alhabeeb H, AlFaiz A, Kutbi E, et al. Gut Hormones in Health and Obesity: The Upcoming Role of Short Chain Fatty Acids. Nutrients. 2021;13(2):481. doi:10.3390/nu13020481
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Insulin resistance & prediabetes.
- Society for Endocrinology. Leptin.
- MedlinePlus. Cortisol test.
- Society for Endocrinology. Ghrelin.
- Vigil P, Meléndez J, Petkovic G, Del Río JP. The importance of estradiol for body weight regulation in women. Front Endocrinol (Lausanne). 2022;13:951186. doi:10.3389/fendo.2022.951186
- MedlinePlus. Could you have low testosterone?.
- MedlinePlus. Hypothyroidism.
- National Institutes of Health. Molecular ties between lack of sleep and weight gain.
- van der Valk ES, van den Akker ELT, Savas M, et al. A comprehensive diagnostic approach to detect underlying causes of obesity in adults. Obes Rev. 2019;20(6):795-804. doi:10.1111/obr.12836
- https://www.health.com/hormonal-weight-gain-8771074
دکتر روشن ضمیر هستم، متخصص تغذیه و رژیم درمانی (PhD). اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با من داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
