بهترین روش‌های پیشگیری از بارداری با کمترین عوارض؛ راهنمای انتخاب روش مناسب

انتخاب روش پیشگیری از بارداری فقط به میزان اثربخشی آن بستگی ندارد؛ عوارض جانبی، وضعیت سلامت، الگوی قاعدگی، سهولت استفاده و نیاز به محافظت در برابر عفونت‌های آمیزشی نیز اهمیت دارند. بعضی روش‌ها فاقد هورمون هستند و معمولاً عوارض سیستمیک کمتری ایجاد می‌کنند، درحالی‌که روش‌های هورمونی می‌توانند علاوه بر پیشگیری از بارداری، خون‌ریزی قاعدگی را نیز کاهش دهند.

هیچ روش واحدی برای همه افراد بهترین گزینه نیست. انتخاب مناسب باید با توجه به شرایط فردی و ترجیح شخصی انجام شود. در این مقاله، روش‌های پیشگیری از بارداری را از نظر اثربخشی، عوارض احتمالی و نکات مهم مصرف بررسی می‌کنیم.

روش‌های غیرهورمونی پیشگیری از بارداری

روش‌های غیرهورمونی از هورمون‌های مصنوعی برای جلوگیری از بارداری استفاده نمی‌کنند. بعضی از این روش‌ها، مانند کاندوم، علاوه بر پیشگیری از بارداری در کاهش خطر انتقال عفونت‌های آمیزشی نیز نقش دارند.

یک. آی‌یودی مسی؛ پیشگیری طولانی‌مدت بدون هورمون

آی‌یودی مسی یا وسیله داخل رحمی مسی، یکی از مؤثرترین روش‌های غیرهورمونی پیشگیری از بارداری است. این وسیله به شکل کوچک و معمولاً Tمانند، توسط پزشک یا فرد آموزش‌دیده در رحم قرار داده می‌شود و بسته به نوع محصول می‌تواند چندین سال از بارداری جلوگیری کند.

اثربخشی آن بیش از ۹۹ درصد است و در صورت استفاده مناسب، احتمال بارداری بسیار پایین خواهد بود. آی‌یودی مسی همچنین می‌تواند در شرایط مشخص به‌عنوان روش پیشگیری اورژانسی از بارداری استفاده شود.

مزایا

• بدون هورمون است.
• اثربخشی بسیار بالایی دارد.
• پس از جای‌گذاری، به یادآوری روزانه نیاز ندارد.
• باروری معمولاً پس از خارج کردن آن به‌سرعت بازمی‌گردد.

عوارض احتمالی

• افزایش خون‌ریزی قاعدگی
• طولانی‌تر شدن دوره قاعدگی
• تشدید درد و گرفتگی‌های قاعدگی
• خطر اندک عفونت در دوره کوتاهی پس از جای‌گذاری
• احتمال نادر سوراخ شدن دیواره رحم هنگام جای‌گذاری

این روش ممکن است برای افرادی که قاعدگی‌های بسیار سنگین یا دردناک دارند، انتخاب مناسبی نباشد. ارزیابی پزشک پیش از جای‌گذاری اهمیت دارد.

دو. دیافراگم، کلاهک دهانه رحم و اسفنج واژینال

این وسایل با قرار گرفتن در واژن و پوشاندن دهانه رحم، مانع رسیدن اسپرم به رحم می‌شوند. برخی از آن‌ها باید همراه با ماده اسپرم‌کش استفاده شوند.

دیافراگم و کلاهک دهانه رحم معمولاً پیش از رابطه جنسی در محل مناسب قرار می‌گیرند. اسفنج واژینال نیز پیش از رابطه استفاده می‌شود و باید مطابق دستورالعمل محصول، برای مدت مشخصی پس از رابطه در محل باقی بماند.

مزایا

• فاقد هورمون هستند.
• فقط هنگام نیاز استفاده می‌شوند.
• اثر دائمی بر باروری ندارند.

عوارض و محدودیت‌ها

• اثربخشی آن‌ها در استفاده معمول، کمتر از آی‌یودی است.
• ممکن است موجب تحریک واژن یا حساسیت شوند.
• استفاده از برخی وسایل یا اسپرم‌کش‌ها ممکن است خطر عفونت ادراری را افزایش دهد.
• برای استفاده صحیح به آموزش و رعایت دستورالعمل نیاز دارند.

این وسایل از عفونت‌های آمیزشی محافظت نمی‌کنند؛ بنابراین، در صورت نیاز به محافظت در برابر این عفونت‌ها، کاندوم اهمیت دارد.

سه. اسپرم‌کش‌ها

اسپرم‌کش‌ها موادی هستند که با غیرفعال کردن یا آسیب رساندن به اسپرم، احتمال بارداری را کاهش می‌دهند. این محصولات ممکن است به شکل ژل، کرم، کف، قرص واژینال یا شیاف عرضه شوند.

اسپرم‌کش‌ها را می‌توان به‌تنهایی یا همراه با بعضی وسایل پیشگیری واژینال استفاده کرد، اما استفاده از آن‌ها به‌تنهایی معمولاً اثربخشی کمتری نسبت به بسیاری از روش‌های دیگر دارد.

عوارض احتمالی

• سوزش یا تحریک واژن
• ناراحتی ناحیه تناسلی
• افزایش تحریک مخاط در صورت استفاده مکرر

برخی اسپرم‌کش‌های حاوی نونوکسینول‌ـ‌۹، به‌ویژه در صورت استفاده مکرر، ممکن است باعث آسیب یا تحریک مخاط تناسلی شوند. این تحریک می‌تواند احتمال انتقال اچ‌آی‌وی را در شرایط مواجهه افزایش دهد. اسپرم‌کش‌ها از عفونت‌های آمیزشی جلوگیری نمی‌کنند.

چهار. ژل پیشگیری از بارداری پِه‌کسی

پِه‌کسی (Phexxi) ژل واژینالی است که با تغییر شرایط اسیدی واژن، حرکت و عملکرد طبیعی اسپرم را دشوار می‌کند. این محصول در ایالات متحده برای پیشگیری از بارداری تأیید شده و پیش از رابطه جنسی استفاده می‌شود.

این روش غیرهورمونی است، اما نباید آن را بدون عارضه در نظر گرفت.

عوارض احتمالی

• سوزش یا ناراحتی واژن
• احساس سوزش در آلت تناسلی شریک جنسی
• عفونت ادراری
• واژینوز باکتریایی یا عفونت قارچی واژن

در موارد نادر، عفونت‌های جدی‌تر دستگاه ادراری نیز گزارش شده‌اند. افرادی که سابقه عفونت‌های مکرر ادراری دارند، بهتر است پیش از انتخاب این روش با پزشک مشورت کنند. پِه‌کسی نباید هم‌زمان با حلقه واژینال پیشگیری از بارداری استفاده شود.

پنج. کاندوم مردانه و زنانه

کاندوم یکی از روش‌های غیرهورمونی و در دسترس پیشگیری از بارداری است. کاندوم مردانه روی آلت تناسلی قرار می‌گیرد و کاندوم داخلی درون واژن جای‌گذاری می‌شود.

مزایا

• بدون هورمون است.
• عوارض سیستمیک بسیار کمی دارد.
• در صورت استفاده صحیح، خطر بارداری را کاهش می‌دهد.
• کاندوم‌های لاتکس و برخی انواع مصنوعی، خطر انتقال بسیاری از عفونت‌های آمیزشی را نیز کاهش می‌دهند.

محدودیت‌ها و عوارض

• ممکن است پاره شود یا بلغزد.
• استفاده نادرست اثربخشی را کاهش می‌دهد.
• در برخی افراد حساسیت به لاتکس یا مواد روان‌کننده وجود دارد.

کاندوم‌های ساخته‌شده از پوست بره ممکن است برای پیشگیری از بارداری کاربرد داشته باشند، اما محافظت قابل‌اعتمادی در برابر بسیاری از عفونت‌های آمیزشی فراهم نمی‌کنند. برای این منظور، کاندوم لاتکس یا انواع مصنوعی مناسب اهمیت دارند.

کاندوم تنها یکی از روش‌های رایج پیشگیری از بارداری است که هم‌زمان می‌تواند از انتقال بسیاری از عفونت‌های آمیزشی نیز محافظت کند.

شش. روش‌های طبیعی پیشگیری از بارداری

در روش‌های آگاهی از باروری، زمان‌های احتمالی باروری با توجه به چرخه قاعدگی و نشانه‌هایی مانند تغییرات ترشحات دهانه رحم یا دمای پایه بدن شناسایی می‌شوند. در روزهای باروری، افراد از رابطه جنسی واژینال بدون محافظت پرهیز می‌کنند یا از روش دیگری استفاده می‌کنند.

روش آمنوره شیردهی نیز در شرایط خاص می‌تواند به پیشگیری از بارداری کمک کند؛ اما فقط زمانی قابل اتکاست که هر سه شرط زیر برقرار باشند:

• قاعدگی پس از زایمان بازنگشته باشد.
• نوزاد کمتر از شش ماه داشته باشد.
• تغذیه نوزاد به‌طور کامل یا تقریباً کامل با شیر مادر انجام شود.

این روش‌ها فاقد عوارض دارویی هستند، اما اثربخشی آن‌ها به اجرای دقیق و رعایت شرایط لازم بستگی دارد. روش‌های طبیعی از عفونت‌های آمیزشی نیز محافظت نمی‌کنند.

روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری

روش‌های هورمونی با تغییر فرایند تخمک‌گذاری، غلیظ کردن مخاط دهانه رحم یا ایجاد تغییراتی در پوشش داخلی رحم از بارداری جلوگیری می‌کنند.

دو گروه اصلی قرص‌های هورمونی عبارت‌اند از:

• قرص‌های حاوی پروژستین به‌تنهایی
• قرص‌های ترکیبی حاوی استروژن و پروژستین

این دو گروه از نظر عوارض، محدودیت‌های پزشکی و مناسب بودن برای افراد مختلف تفاوت دارند.

هفت. قرص‌های پروژستینی؛ بدون استروژن

قرص‌های پروژستینی که گاهی مینی‌پیل نامیده می‌شوند، فقط حاوی پروژستین هستند و استروژن ندارند. این داروها در بعضی افراد می‌توانند جایگزین مناسبی برای قرص‌های ترکیبی باشند؛ به‌ویژه زمانی که استفاده از استروژن مناسب نیست.

نمونه‌هایی از این داروها حاوی نورتیندرون، نورژسترل یا دروسپیرنون هستند. نوع پروژستین و شیوه اثر آن بر الگوی خون‌ریزی، عوارض و محدودیت‌های مصرف تأثیر می‌گذارد.

مزایا

• فاقد استروژن هستند.
• برای برخی افرادی که نباید استروژن مصرف کنند، گزینه مناسبی به شمار می‌روند.
• در برخی افراد خون‌ریزی قاعدگی را کاهش می‌دهند.
• در صورت قطع مصرف، باروری معمولاً بازمی‌گردد.

عوارض احتمالی

• لکه‌بینی یا نامنظم شدن قاعدگی
• حساسیت پستان
• تهوع یا ناراحتی گوارشی
• سردرد
• آکنه یا تغییرات پوستی
• تغییر وزن در برخی افراد
• تغییرات خلقی در بعضی مصرف‌کنندگان

بعضی انواع قرص پروژستینی باید هر روز در ساعت تقریباً ثابتی مصرف شوند؛ میزان انعطاف زمانی به نوع دارو بستگی دارد. در صورت فراموش کردن قرص، دستورالعمل همان محصول باید رعایت شود.

این قرص‌ها در همه افراد به یک اندازه تخمک‌گذاری را مهار نمی‌کنند؛ بنابراین، نحوه مصرف دقیق برای اثربخشی آن‌ها اهمیت دارد.

هشت. قرص‌های ترکیبی استروژن و پروژستین

قرص‌های ترکیبی از یک استروژن مصنوعی، معمولاً اتینیل‌استرادیول، و یک پروژستین تشکیل شده‌اند. این داروها عمدتاً با جلوگیری از تخمک‌گذاری عمل می‌کنند و می‌توانند به منظم‌تر شدن چرخه قاعدگی و کاهش خون‌ریزی و درد در برخی افراد کمک کنند.

فرمولاسیون این قرص‌ها از نظر نوع پروژستین، مقدار استروژن و برنامه مصرف متفاوت است. به همین دلیل، عوارض یک محصول الزاماً با محصول دیگر یکسان نیست.

عوارض احتمالی

• تهوع
• حساسیت یا تورم پستان
• لکه‌بینی یا تغییر الگوی خون‌ریزی
• سردرد
• نفخ یا ناراحتی شکمی
• تغییرات خلقی
• تغییرات پوستی یا آکنه در بعضی افراد

یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های قرص‌های ترکیبی، افزایش خطر لخته خون در برخی افراد است. خطر مطلق در بسیاری از افراد پایین است، اما در افراد دارای عوامل خطر خاص می‌تواند قابل‌توجه باشد.

برای مثال، سابقه لخته خون، برخی انواع میگرن همراه با اورا، فشار خون کنترل‌نشده و بعضی بیماری‌های قلبی‌عروقی ممکن است استفاده از روش‌های حاوی استروژن را نامناسب کند. سیگار کشیدن در سن ۳۵ سالگی و بالاتر نیز می‌تواند خطر عوارض قلبی‌عروقی را افزایش دهد.

بنابراین، انتخاب قرص نباید فقط بر اساس ادعای کمتر بودن عوارض انجام شود؛ ارزیابی سابقه پزشکی و عوامل خطر ضروری است.

آیا بعضی قرص‌های ضدبارداری عوارض کمتری دارند؟

میزان استروژن و نوع پروژستین می‌توانند بر احتمال بروز عوارض تأثیر بگذارند، اما نمی‌توان یک قرص را برای همه افراد کم‌عارضه‌ترین گزینه دانست. برای مثال، کاهش مقدار استروژن ممکن است برخی عوارض وابسته به استروژن را کمتر کند، اما لزوماً همه عوارض را از بین نمی‌برد.

اگر با یک قرص دچار تهوع، لکه‌بینی، سردرد یا حساسیت پستان می‌شوید، پزشک ممکن است با توجه به علائم و وضعیت سلامت شما نوع یا دوز دارو را تغییر دهد. تغییر خودسرانه یا مصرف هم‌زمان چند نوع قرص توصیه نمی‌شود.

نه. آی‌یودی هورمونی

آی‌یودی هورمونی وسیله‌ای داخل رحمی است که مقدار کمی پروژستین، معمولاً لوونورژسترل، آزاد می‌کند. این روش اثربخشی بسیار بالایی دارد و بسته به نوع محصول، می‌تواند چندین سال از بارداری جلوگیری کند.

برخلاف قرص‌های ترکیبی، آی‌یودی هورمونی استروژن ندارد و اثر آن تا حد زیادی در دستگاه تناسلی متمرکز است؛ بااین‌حال، مقداری از هورمون می‌تواند وارد جریان خون شود.

مزایا

• اثربخشی بیش از ۹۹ درصد
• نیاز نداشتن به مصرف روزانه
• کاهش خون‌ریزی قاعدگی در بسیاری از افراد
• احتمال قطع قاعدگی در برخی مصرف‌کنندگان
• بازگشت معمولاً سریع باروری پس از خارج کردن وسیله

عوارض احتمالی

• لکه‌بینی و نامنظمی خون‌ریزی در ماه‌های نخست
• گرفتگی یا درد هنگام جای‌گذاری
• سردرد، آکنه یا حساسیت پستان در بعضی افراد
• خطر اندک عفونت در دوره کوتاهی پس از جای‌گذاری
• احتمال نادر سوراخ شدن رحم یا خارج شدن وسیله از محل مناسب

در بسیاری از افراد، نامنظمی خون‌ریزی در چند ماه اول کمتر می‌شود. مدت استفاده مجاز به نوع آی‌یودی بستگی دارد و باید بر اساس دستورالعمل همان محصول مشخص شود.

ده. ایمپلنت هورمونی

ایمپلنت پیشگیری از بارداری، میله کوچک و انعطاف‌پذیری است که زیر پوست بازو قرار داده می‌شود و به‌تدریج پروژستین آزاد می‌کند. این روش از مؤثرترین گزینه‌های پیشگیری از بارداری است و برای استفاده روزمره به یادآوری نیاز ندارد.

مزایا

• اثربخشی بسیار بالا
• نیاز نداشتن به مصرف روزانه
• نداشتن استروژن
• بازگشت معمولاً سریع باروری پس از خارج کردن ایمپلنت

عوارض احتمالی

• نامنظم شدن قاعدگی
• لکه‌بینی یا قطع قاعدگی
• سردرد
• آکنه
• حساسیت پستان
• تغییرات خلقی در برخی افراد

تغییر الگوی خون‌ریزی از عوارض شایع این روش است و ممکن است برای بعضی افراد آزاردهنده باشد. مدت استفاده به نوع محصول و دستورالعمل آن بستگی دارد.

یازده. آمپول پیشگیری از بارداری

برخی آمپول‌های پیشگیری از بارداری حاوی مدروکسی‌پروژسترون هستند و معمولاً در فواصل حدود سه‌ماهه تزریق می‌شوند. این روش با مهار تخمک‌گذاری از بارداری جلوگیری می‌کند.

مزایا

• نیاز نداشتن به مصرف روزانه قرص
• اثربخشی بالا در صورت تزریق به‌موقع
• نداشتن استروژن

عوارض احتمالی

• خون‌ریزی نامنظم یا قطع قاعدگی
• افزایش وزن در برخی افراد
• کاهش تراکم مواد معدنی استخوان، به‌ویژه در مصرف طولانی‌مدت
• تأخیر در بازگشت باروری پس از آخرین تزریق در مقایسه با بسیاری از روش‌های دیگر

کاهش تراکم استخوان در همه افراد به یک اندازه رخ نمی‌دهد و باید در کنار مزایای روش و عوامل خطر فردی ارزیابی شود. همچنین، بازگشت تخمک‌گذاری ممکن است چند ماه یا بیشتر پس از آخرین تزریق طول بکشد؛ بنابراین، این روش برای افرادی که قصد بارداری در آینده نزدیک دارند، ممکن است انتخاب ایده‌آلی نباشد.

دوازده. حلقه واژینال

حلقه واژینال یکی از روش‌های هورمونی است که از راه واژن هورمون‌ها را آزاد می‌کند. بسیاری از انواع آن حاوی استروژن و پروژستین هستند و از نظر عوارض احتمالی، شباهت‌هایی با قرص‌های ترکیبی دارند.

عوارض احتمالی

• لکه‌بینی یا تغییر الگوی خون‌ریزی
• حساسیت پستان
• سردرد
• افزایش ترشحات واژن
• تحریک یا ناراحتی واژینال

برخی افراد استفاده از حلقه را به مصرف روزانه قرص ترجیح می‌دهند، اما روش‌های حاوی استروژن همچنان محدودیت‌های پزشکی مربوط به استروژن را دارند.

سیزده. چسب پیشگیری از بارداری

چسب‌های هورمونی از راه پوست هورمون‌ها را وارد جریان خون می‌کنند. بسیاری از انواع آن‌ها حاوی استروژن و پروژستین هستند و معمولاً باید طبق برنامه مشخص تعویض شوند.

عوارض احتمالی شامل حساسیت پستان، لکه‌بینی، سردرد و تحریک پوست در محل چسب است.

افرادی که سیگار می‌کشند و ۳۵ سال یا بیشتر دارند، یا دارای برخی عوامل خطر قلبی‌عروقی هستند، ممکن است نتوانند از چسب‌های حاوی استروژن استفاده کنند. محدودیت‌های مربوط به وزن و شاخص توده بدنی نیز به محصول مشخص بستگی دارد؛ بنابراین، باید دستورالعمل به‌روز همان محصول و نظر پزشک ملاک قرار گیرد.

آیا روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری خطر سرطان را افزایش می‌دهند؟

ارتباط روش‌های هورمونی با سرطان پیچیده است و به نوع روش، مدت استفاده، سن و عوامل خطر فردی بستگی دارد. برخی پژوهش‌ها افزایش اندک خطر سرطان پستان را در ارتباط با بعضی روش‌های هورمونی گزارش کرده‌اند، اما این ارتباط به معنای ابتلای قطعی مصرف‌کنندگان به سرطان نیست.

از سوی دیگر، استفاده از بعضی روش‌های هورمونی با کاهش خطر سرطان تخمدان و سرطان آندومتر همراه بوده است. بنابراین، نمی‌توان تمام روش‌های هورمونی را از نظر خطر سرطان یکسان دانست یا بدون توجه به شرایط فردی درباره آن‌ها قضاوت کرد.

افرادی که سابقه شخصی سرطان پستان یا سایر بیماری‌های حساس به هورمون دارند، باید پیش از انتخاب روش هورمونی با پزشک مشورت کنند.

کدام روش پیشگیری از بارداری عوارض کمتری دارد؟

پاسخ به این سؤال به نوع عارضه‌ای بستگی دارد که می‌خواهید از آن اجتناب کنید.

• اگر می‌خواهید از هورمون‌ها دوری کنید: کاندوم یا آی‌یودی مسی می‌تواند گزینه مناسبی باشد؛ البته آی‌یودی مسی ممکن است خون‌ریزی و درد قاعدگی را افزایش دهد.
• اگر قاعدگی سنگین دارید: آی‌یودی هورمونی ممکن است با کاهش خون‌ریزی به شما کمک کند.
• اگر مصرف روزانه قرص برایتان دشوار است: آی‌یودی یا ایمپلنت می‌تواند انتخاب مناسبی باشد.
• اگر به استروژن حساسیت پزشکی دارید یا نباید آن را مصرف کنید: بعضی روش‌های پروژستینی ممکن است مناسب‌تر باشند، اما انتخاب آن‌ها به شرایط پزشکی بستگی دارد.
• اگر محافظت در برابر عفونت‌های آمیزشی نیز اهمیت دارد: کاندوم انتخاب مهمی است؛ حتی اگر در کنار آن از روش دیگری برای پیشگیری از بارداری استفاده کنید.
• اگر قصد بارداری در آینده نزدیک دارید: روش‌هایی با بازگشت سریع باروری ممکن است مناسب‌تر باشند؛ آمپول مدروکسی‌پروژسترون می‌تواند بازگشت باروری را به تأخیر بیندازد.

چه علائمی هنگام استفاده از روش‌های هورمونی نیازمند رسیدگی فوری هستند؟

اگر از روش هورمونی استفاده می‌کنید و دچار علائم زیر می‌شوید، به‌ویژه در روش‌های حاوی استروژن، باید فوراً ارزیابی پزشکی شوید:

• درد قفسه سینه یا تنگی نفس ناگهانی
• سردرد بسیار شدید یا سردرد جدید همراه با تغییرات بینایی
• ضعف یا بی‌حسی ناگهانی یک سمت بدن
• اختلال ناگهانی در صحبت کردن
• درد یا تورم ناگهانی یک پا

این علائم ممکن است نشانه مشکلات جدی مانند لخته خون یا اختلالات عروقی باشند و نباید نادیده گرفته شوند.

جمع‌بندی

روش‌های پیشگیری از بارداری از نظر اثربخشی، عوارض و تناسب با وضعیت سلامت افراد تفاوت زیادی دارند. کاندوم معمولاً عوارض سیستمیک بسیار کمی دارد و در کاهش خطر بسیاری از عفونت‌های آمیزشی نیز مؤثر است. آی‌یودی مسی روشی بسیار مؤثر و بدون هورمون است، اما ممکن است خون‌ریزی قاعدگی را افزایش دهد. در مقابل، آی‌یودی هورمونی اغلب خون‌ریزی را کاهش می‌دهد و ایمپلنت و برخی روش‌های دیگر، بدون نیاز به مصرف روزانه، اثربخشی بالایی دارند.

قرص‌های پروژستینی برای بعضی افراد جایگزین مناسبی برای قرص‌های ترکیبی هستند، اما آن‌ها نیز ممکن است عوارضی مانند لکه‌بینی، سردرد یا تغییرات پوستی ایجاد کنند. در نهایت، بهترین روش، روشی است که با وضعیت پزشکی و ترجیحات فرد سازگار باشد، اثربخشی قابل‌قبولی داشته باشد و بتوان آن را به‌درستی و به‌طور مداوم استفاده کرد. مشورت با پزشک یا ماما به انتخاب آگاهانه‌تر کمک می‌کند.