در گفتگوهای روزمره، اغلب از واژههای «جنس» (Sex) و «جنسیت» (Gender) به صورت مترادف استفاده میشود، اما این کاربرد نادرست است. جنس به تفاوتهای بیولوژیکی و فیزیکی افراد اشاره دارد، در حالی که جنسیت به چگونگی هویتیابی درونی و تجربه فرد از خود مربوط میشود. در گذشته، بسیاری از جوامع تمایل داشتند جنس و جنسیت را بر اساس ویژگیهای فیزیکی، به دوگانه «زن» و «مرد» محدود کنند، اما این تفکر با واقعیتهای موجود در زمینه هویتیابی افراد تطابق ندارد.
بسیاری از تحقیقات و منابع پزشکی برای دستهبندی افراد از اصطلاحات دوگانه «مرد» و «زن» استفاده میکنند، اما باید توجه داشت که هویت جنسیتی افراد بسیار گستردهتر از این دستهبندیهای دوتایی است. درک تفاوت میان این دو مفهوم، از اساس برای مباحث حقوقی، اجتماعی و مراقبتهای بهداشتی، ضروری و بنیادین است.
تعریف «جنس» (Sex)
جنس به تفاوتهای فیزیکی میان افرادی که مرد (Male)، زن (Female) یا بیناجنسی (Intersex) هستند، اشاره دارد. تعیین جنسیت فرد معمولاً در زمان تولد و بر اساس ویژگیهای فیزیولوژیکی صورت میگیرد، که این ویژگیها شامل اندام تناسلی و آرایش کروموزومی فرد هستند. جنسی که در بدو تولد به فرد اختصاص داده میشود، به عنوان «جنس بدو تولد» (Natal Sex) نامیده میشود.
اختصاص جنس در بدو تولد بر پایه نشانگرهای کالبدشناختی و فیزیولوژیکی صورت میگیرد. اندامهای تناسلی درونی و بیرونی مردان و زنان متفاوت است و همچنین بدن آنها دارای ترکیب هورمونی و کروموزومی متمایزی است. این عوامل توسط پزشکان برای تخصیص جنس بدو تولد مورد استفاده قرار میگیرند. نوزادانی که در بدو تولد جنسیت زنانه به آنها اختصاص داده میشود، معمولاً سطح بالاتری از استروژن و پروژسترون دارند و دارای دو کروموزوم X هستند. در مقابل، نوزادانی که جنسیت مردانه به آنها اختصاص داده میشود، معمولاً سطح بالاتری از تستوسترون داشته و دارای یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y هستند.
ابهامات در دوگانگی زیستی
اگرچه جامعه اغلب جنسیت را به صورت یک دوگانه بیولوژیکی سفت و سخت (مردانگی و زنانگی) میبیند، اما در این تمایز ابهاماتی وجود دارد. برای نمونه، نشانگرهای کروموزومی همیشه کاملاً واضح و مشخص نیستند؛ برخی نوزادان پسر با دو یا سه کروموزوم X متولد میشوند و برخی نوزادان دختر با کروموزوم Y به دنیا میآیند. همچنین، برخی نوزادان به دلیل تفاوت در نمو جنسی (DSD)، با اندام تناسلی نامتعارف متولد میشوند.
برخی متخصصان پزشکی این وضعیت را به عنوان اختلال، تفاوت یا ناهنجاری در تمایز جنسی مطرح میکنند، اما این اصطلاحات بحثبرانگیز هستند. در مقابل این اصطلاحات، برخی از افراد به عنوان بیناجنسی (Intersex) هویتیابی میکنند، اگرچه این اصطلاح نیز ممکن است برای همه افراد تداعیهای مثبتی نداشته باشد. بیناجنسی بودن میتواند معانی مختلفی داشته باشد، از جمله داشتن اندامهای تناسلی یا اندامهای جنسی داخلی که در خارج از دستهبندیهای دوتایی معمول قرار میگیرند، یا داشتن ترکیبی متفاوت از کروموزومها. برخی از افراد تا زمانی که به سن بلوغ نرسند، از بیناجنسی بودن خود آگاه نمیشوند.
تعریف «جنسیت» (Gender)
جنسیت در مقابل جنس، شامل نحوه هویتیابی و تجربه درونی فرد از خود است. برخلاف جنس بدو تولد، جنسیت از اشکال دوتایی تشکیل نشده است و در عوض، یک طیف گسترده را در بر میگیرد. یک فرد میتواند خود را در هر نقطهای از این طیف یا حتی کاملاً خارج از آن تعریف کند.
افراد ممکن است با جنسیتهایی هویتیابی کنند که با جنس بدو تولدشان متفاوت است یا اصلاً با هیچ جنسیتی هویتیابی نکنند. این هویتها میتوانند شامل تراجنسیتی (Transgender)، غیردوتایی (Nonbinary) یا بیجنسیت (Gender-neutral) باشند. راههای بسیار دیگری نیز وجود دارد که فرد میتواند جنسیت خود را تعریف کند.
جنسیت و ساختار اجتماعی
جنسیت همچنین به عنوان یک ساختار اجتماعی وجود دارد که به صورت «نقشها» یا «هنجارهای جنسیتی» تعریف میشود. اینها عبارتند از نقشهای ایجاد شده توسط جامعه، رفتارها و ویژگیهایی که یک جامعه برای زنان و مردان مناسب میداند⁴. هویت جنسیتی به تجربه فردی و درونی یک شخص از خود اشاره دارد⁵. این تجربه ممکن است با جنس تعیین شده در بدو تولد مطابقت نداشته باشد و یا با مفهوم دوتایی مرد/زن مطابقت نداشته باشد.
یک فرد ممکن است به طور کامل یا جزئی با نقشهای جنسیتی موجود هویتیابی کند و یا اصلاً با هیچ نقشی هویتیابی نکند. افرادی که با دوگانههای جنسیتی موجود هویتیابی نمیکنند، ممکن است به عنوان غیردوتایی (Nonbinary) شناخته شوند. این اصطلاح یک چترواژه است که طیفی از هویتها، از جمله جنسیت سیال (Genderfluid)، دوجنسیتی (Bigender) و بیجنسیت را پوشش میدهد. کسی که با جنسیتی که در بدو تولد به او اختصاص داده شده، هویتیابی میکند، «همسوجنسیتی» (Cisgender) نامیده میشود.
هویت و بیان جنسیتی
یک فرد ممکن است جنسیت خود را به روشهای متفاوتی هویتیابی و بیان کند. هویت جنسیتی به حس درونی و شخصی فرد از خود اشاره دارد، در حالی که بیان جنسیتی به چگونگی نمایش دادن خود به دنیای بیرون مربوط میشود. به عنوان مثال، یک فرد ممکن است هویت خود را غیردوتایی بداند، اما خود را به عنوان یک مرد به دنیای بیرون معرفی کند.
بیان جنسیتی میتواند شامل نمودهای بیرونی جنسیت فرد باشد که شامل موارد زیر است:
- نام انتخابی
- ضمایر ترجیحی (مانند او، آنها، وی)
- پوشش و لباس
- مدل مو
- رفتار
- صدا
جنسیت و تأثیر آن بر سلامت
یک رابطه پیچیده میان جنسیت و سلامت جسمی و روانی افراد وجود دارد. بسیاری از سیستمهای بهداشتی، سیستمهایی خنثی از نظر جنسیتی نیستند و این امر میتواند بر کیفیت مراقبتهای دریافتی تأثیر بگذارد. سازمان جهانی بهداشت تأکید میکند که کلیشهها و انگهای جنسیتی بر تجربه فرد از مراقبتهای بهداشتی تأثیر میگذارند⁶. کلیشههای جنسیتی میتوانند بر پوشش بیمه سلامت، مسیرهای درمانی و پاسخگویی در سیستمهای بهداشتی در سراسر جهان اثر بگذارند.
مطالعات موردی نشان میدهند که سیستمهای بهداشتی با عدم توجه به نابرابریهای مبتنی بر جنسیت، میتوانند دوگانههای جنسیتی محدودکننده و انحصاری را تقویت کنند⁷. محققان همچنین تأکید کردهاند که این نابرابریها در مراقبت میتوانند با سایر نابرابریهای اجتماعی تلاقی کرده و آنها را تشدید نمایند. نتیجهگیری این بررسیها این است که سیستمهای بهداشتی باید برای رسیدگی به نابرابریهای جنسیتی و هنجارهای جنسیتی محدودکننده، پاسخگو باشند.
جمعبندی نهایی
برای قرنها، بسیاری از جوامع این ایده را تقویت کردهاند که یک فرد یا مرد است یا زن، و این تقسیمبندی را بر اساس ویژگیهای فیزیکی بنا نهادهاند. این تفکر جنس و جنسیت را با هم مخلوط میکند، که اشتباه است. جنس (Sex) و جنسیت (Gender) یکسان نیستند و تفاوتهای بنیادینی دارند. به طور خلاصه:
- جنس (Sex): به ویژگیهای فیزیکی و بیولوژیکی فرد در بدو تولد اشاره دارد.
- جنسیت (Gender): شامل هویتهای فردی، بیانها و نقشهای اجتماعی فرد است.
یک فرد ممکن است با جنسیتی هویتیابی کند که با جنس بدو تولدش متفاوت است یا اصلاً با هیچ جنسیتی هویتیابی نکند. هویت اخیر اغلب به عنوان غیردوتایی (Nonbinary) شناخته میشود، اما این اصطلاح یک چترواژه است که هویتهای گوناگونی را در بر میگیرد.
- Acién P, et al. (2020). Disorders of sex development: Classification, review, and impact on fertility.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7694247/ - Eagly AH, et al. (2020). Gender stereotypes have changed: A cross-temporal meta-analysis of U.S. public opinion polls From 1946 to 2018.
https://doi.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Famp0000494 - Gender and health. (n.d.).
https://www.who.int/health-topics/gender# - Hay K, et al. (2019). Disrupting gender norms in health systems: Making the case for change.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7233290/ - How many chromosomes do people have? (2021).
https://medlineplus.gov/genetics/understanding/basics/howmanychromosomes/ - Mehmood KT, et al. (2023). Ambiguous genitalia and disorders of sexual differentiation.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557435/ - Majumder A, et al. (2020). An observational study of the quality of life among gender incongruent individuals from the Hijra community of India.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7540832/ - Manandhar M, et al. (2018). Gender, health, and the 2030 agenda for sustainable development.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6154065/ - Transgender. (n.d.).
https://www.glaad.org/reference/transgender - https://www.medicalnewstoday.com/articles/232363#summary
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشنضمیر بازبینی علمی میشوند.
اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
