رابطه جنسی مقعدی محافظت نشده (دخول به رکتوم) خطر بسیار بالایی برای انتقال ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) که یک عفونت مقاربتی (STI) است، به همراه دارد. خطر ابتلا به HIV از طریق رابطه جنسی مقعدی به طور قابل توجهی بالاتر از رابطه جنسی واژینال است¹؛ این ریسک، به ویژه برای شریک مفعول (Receptive/Bottom) که آلت تناسلی در مقعد او قرار می‌گیرد، بیشتر از شریک فاعل (Insertive/Top) است. در این مقاله، دلایل افزایش این خطر و استراتژی‌های متعددی که برای کاهش احتمال انتقال HIV در طول رابطه جنسی مقعدی وجود دارد، مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرند.
۱. دلایل افزایش خطر انتقال اچ‌آی‌وی در رابطه جنسی مقعدی
دلایل مستندی برای افزایش خطر ابتلا به HIV در رابطه جنسی مقعدی وجود دارد که به طور خاص بر روی شریک مفعول متمرکز هستند². این دلایل مرتبط با ویژگی‌های بافت مقعد و وجود ویروس در مایعات جنسی می‌باشند.
آسیب‌پذیری بافت‌های رکتال
بافت‌های رکتال (راست روده) بسیار شکننده و ظریف هستند که این ویژگی به ویروس اجازه می‌دهد از طریق پارگی‌ها یا خراش‌های کوچک به طور مستقیم وارد جریان خون شود. علاوه بر شکنندگی، متخلخل بودن بافت‌های رکتال نیز باعث می‌شود که ویروس حتی در صورت عدم آسیب ظاهری به بافت‌ها، به راحتی نفوذ کند². حضور ویروس در مایع منی و مایع پیش‌منی شریک فاعل، خطر آلودگی شریک مفعول را به دلیل وجود بار ویروسی (Viral Load) بالا (میزان ویروس قابل تشخیص) افزایش می‌دهد. برخی مطالعات نشان داده‌اند که مسیر کسب HIV و نقش جنسی می‌توانند بر میزان بار ویروسی تعیین‌شده تأثیر بگذارند³.
خطر برای شریک فاعل (Top)
خطر ابتلا به HIV برای شریک فاعل نیز می‌تواند افزایش یابد، به خصوص از طریق قرار گرفتن در معرض خون ناشی از بافت‌های آسیب دیده رکتال در طول رابطه جنسی محافظت نشده⁴. این امر مسیری برای انتقال ویروس از طریق مجرای ادرار و بافت‌هایی که سر آلت تناسلی را پوشانده‌اند (به ویژه زیر پوست ختنه‌گاه) فراهم می‌کند؛ بنابراین، اگرچه ریسک شریک مفعول بالاتر است، اما شریک فاعل نیز باید اقدامات پیشگیرانه لازم را انجام دهد.
۲. ارزیابی ریسک انتقال اچ‌آی‌وی در هر فعالیت جنسی
ریسک انتقال HIV در هر فعالیت جنسی (Per-Act Risk) بر اساس هر بار رابطه جنسی محاسبه می‌شود. رابطه جنسی مقعدی مفعولی خطر بسیار بیشتری نسبت به سایر برخوردهای جنسی از جمله رابطه جنسی دهانی دارد و هر عمل جنسی (از هر نوع) در طول زمان به این ریسک می‌افزاید. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری (CDC) داده‌هایی در مورد خطر HIV در هر فعالیت جنسی ارائه می‌دهد که در انواع مختلف رابطه جنسی متفاوت است⁵:
- رابطه جنسی مقعدی مفعولی: ۱۳۸ مورد در هر ۱۰,۰۰۰ مواجهه (۱.۳۸٪).
- رابطه جنسی مقعدی فاعلی: ۱۱ مورد در هر ۱۰,۰۰۰ مواجهه (۰.۱۱٪).
- رابطه جنسی واژینال مفعولی (برای فرد دارای واژن): ۸ مورد در هر ۱۰,۰۰۰ مواجهه (۰.۰۸٪).
- رابطه جنسی واژینال فاعلی (برای فرد دخول‌کننده): ۴ مورد در هر ۱۰,۰۰۰ مواجهه (۰.۰۴٪).
- رابطه جنسی دهانی: ریسک پایین تا ناچیز است.
ریسک در هر شریک (Per-Partner Risk) روش دیگری برای ارزیابی انتقال HIV است⁶. تحقیقات جدیدتر نشان می‌دهد که استفاده مداوم از کاندوم برای رابطه جنسی مقعدی مفعولی با شریک HIV مثبت، احتمال ابتلا به HIV از آن شریک را ۹۱٪ کاهش می‌دهد. برای مثال، ریسک ابتلا به HIV با هر شریک HIV مثبت در صورت داشتن رابطه جنسی محافظت نشده ۸۳٪ افزایش می‌یابد، در حالی که در صورت استفاده همیشگی از کاندوم، تنها ۷٪ افزایش می‌یابد.
۳. استراتژی‌های ترکیبی برای کاهش حداکثری خطر
همانند سایر روش‌های انتقال HIV، پیشگیری نیازمند ترکیبی از استراتژی‌ها برای دستیابی به اثربخشی بیشتر است. این استراتژی‌ها با هدف کاهش قابلیت عفونت‌زایی شریک HIV مثبت و کاهش آسیب‌پذیری شریک HIV منفی انجام می‌شوند.
اهمیت استفاده مداوم از کاندوم
این هدف با استفاده مداوم از کاندوم برای رابطه جنسی محافظت شده به دست می‌آید. مطالعات پیوسته نشان داده‌اند که استفاده از کاندوم یک اقدام مؤثر برای محافظت در برابر انتقال HIV است⁶؛ کاندوم‌ها حتی زمانی که افراد خطر انتقال HIV را از طریق دارو کاهش داده‌اند، همچنان یک استراتژی مهم باقی می‌مانند. طبق گزارش CDC، تنها ۵۹.۸٪ از آمریکایی‌های مبتلا به HIV توانسته‌اند بار ویروسی غیرقابل تشخیص را در شریک آلوده به دست آورند⁷. به این ترتیب، استفاده مداوم از کاندوم می‌تواند از انتقال ۷ مورد از هر ۱۰ انتقال از طریق رابطه جنسی مقعدی جلوگیری کند⁸. کاندوم‌ها همچنین در کنار سایر شیوه‌های جنسی ایمن‌تر، لایه دیگری از محافظت را فراهم می‌کنند؛ حتی اگر درمان ضدویروسی (ART) و درمان به عنوان پیشگیری (TasP) انجام شود، تا زمانی که سرکوب کامل ویروسی حاصل نشود، شریک آلوده نشده همچنان در معرض خطر باقی می‌ماند.
داروهای پیشگیری کننده و درمانی
درمان به عنوان پیشگیری (TasP) استراتژی است که برای محدود کردن انتشار HIV با درمان شریک آلوده استفاده می‌شود. این درمان، بار ویروسی فرد را کاهش داده و می‌تواند به سطوح غیرقابل تشخیص برساند؛ یک مطالعه روی ۱۷۷۰ زوج با وضعیت‌های مختلف (مختلط) نشان داد که با وجود انجام رابطه جنسی مقعدی یا واژینال بدون کاندوم، در صورت استفاده از درمان ضدویروسی (ART)، حتی یک مورد انتقال HIV رخ نداده است⁹. در حال حاضر بیش از ۴۰ داروی ART در شش دسته دارویی مختلف در دسترس هستند¹⁰؛ این داروها می‌توانند به صورت قرص‌های ترکیبی روزانه مصرف شوند.
- پیشگیری قبل از مواجهه (PrEP): در این استراتژی، شریک آلوده نشده برای کاهش خطر ابتلا به HIV دارو مصرف می‌کند. این درمان به صورت قرص روزانه (Truvada یا Descovy) یا تزریقی (مانند Apretude هر دو ماه یا Yeztugo هر شش ماه) در دسترس است.
- پیشگیری پس از مواجهه (PEP): اگر فکر می‌کنید ممکن است در معرض HIV قرار گرفته باشید (مثلاً در صورت پارگی کاندوم یا رابطه جنسی مقعدی بدون کاندوم)، داروهایی برای کاهش خطر عفونت وجود دارد که به عنوان پیشگیری پس از مواجهه (PEP) شناخته می‌شوند. PEP شامل یک دوره ۲۸ روزه داروهای ضدویروسی است که باید به طور کامل و بدون وقفه مصرف شود⁸؛ برای به حداقل رساندن خطر عفونت، PEP باید در اسرع وقت، ترجیحاً ظرف یک تا ۳۶ ساعت پس از مواجهه، شروع شود.
خلاصه
رابطه جنسی مقعدی به خودی خود باعث HIV نمی‌شود، اما افرادی که رابطه جنسی مقعدی مفعولی دارند، در صورت عدم استفاده از کاندوم هنگام رابطه با شریک آلوده، در معرض خطر بالاتری قرار دارند. شریک فاعل نیز در خطر است و استفاده از کاندوم همچنان یک استراتژی مهم و موفق برای جلوگیری از انتقال HIV در طول رابطه جنسی مقعدی باقی می‌ماند.
داروها نیز یک درمان حیاتی هستند؛ با استفاده از داروهای ART، بار ویروسی شریک آلوده می‌تواند کاهش یابد یا به سطوح غیرقابل تشخیص برسد و خطر برای شریک آلوده نشده محدود شود. PrEP می‌تواند به حفظ سلامت شریک غیر آلوده کمک کند، در حالی که PEP ممکن است در صورت شروع به موقع، پس از مواجهه از عفونت HIV جلوگیری کند. حتماً در مورد پیشگیری از HIV و خطرات انتقال در رابطه جنسی مقعدی با پزشک خود صحبت کنید تا ایشان بتوانند در مورد استراتژی‌های پیشگیری، تشخیص یا درمان مورد نیاز به شما کمک کنند.
آیا تمایل دارید در مورد شیوه‌های صحیح استفاده از کاندوم در رابطه جنسی مقعدی برای اطمینان از حداکثر اثربخشی آن بیشتر بدانید؟
- Centers for Disease Control and Prevention. How HIV spreads.
- Bosinger S, Ackerley CG, Murray PM, Amara RR, Amancha PK, Arthur RA, et al. HIV, asymptomatic STI, and the rectal mucosal immune environment among young men who have sex with men. PLoS Pathog. 2023 May 30;19(5):e1011219. doi:10.1371/journal.ppat.1011219.
- Stansfield SE, Mittler JE, Gottlieb GS, Murphy JT, Hamilton DT, Detels R, et al. Sexual role and HIV-1 set point viral load among men who have sex with men. Epidemics. 2019 Mar;26:68-76. doi:10.1016/j.epidem.2018.08.006.
- Prodger JL, Galiwango RM, Tobian AAR, Park D, Liu CM, Kaul R. How Does Voluntary Medical Male Circumcision Reduce HIV Risk? Curr HIV/AIDS Rep. 2022 Dec;19(6):484-490. doi:10.1007/s11904-022-00634-w.
- Centers for Disease Control and Prevention. HIV risk behaviors.
- Johnson WD, O'Leary A, Flores SA. Per-partner condom effectiveness against HIV for men who have sex with men. AIDS. 2018 Jul 17;32(11):1499-1505. doi:10.1097/QAD.0000000000001832.
- Centers for Disease Control and Prevention. Understanding the HIV Care Continuum.
- Centers for Disease Control and Prevention. Anal sex and HIV risk.
- Rodger A, Cambiano V, Bruun T, et al. Risk of HIV transmission through condomless sex in serodifferent gay couples with the HIV-positive partner taking suppressive antiretroviral therapy (PARTNER): final results of a multicentre, prospective, observational study. Lancet. 2019;393(10189):2428-2438. doi:10.1016/S0140-6736(19)30418-0
- HIVinfo.NIH.gov. FDA-approved HIV medications.
- https://www.verywellhealth.com/what-is-the-risk-of-hiv-from-anal-sex-49605
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشن‌ضمیر بازبینی علمی می‌شوند.
اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
