اگر دیابت دارید و به فکر روزهداری برای کاهش وزن، کنترل قند خون یا هر دلیل دیگری هستید، باید بدانید که روزهداری هم فواید و هم خطراتی دارد. روزه میتواند حساسیت به انسولین را بهبود دهد، التهاب را کاهش دهد و به تلاشهای کاهش وزن کمک کند، اما در افراد مبتلا به دیابت ممکن است خطر افت قند خون (هیپوگلیسمی) را افزایش دهد، بهویژه اگر از انسولین استفاده میکنید. جالب است بدانید که حذف وعدههای غذایی میتواند در برخی مواقع موجب افزایش قند خون نیز شود.
در حالی که برخی از افراد مبتلا به دیابت به سبک زندگی شامل روزهداری پایبند هستند، دلایلی برای احتیاط نیز وجود دارد.
«من بیماران زیادی دارم که با وجود دیابت، برای اهداف شخصی یا مذهبی با موفقیت روزه میگیرند، اما باید این کار را با ایمنی انجام دهیم.» دکتر نها السید، رئیس موقت علمی و پزشکی انجمن دیابت آمریکا (ADA) چنین میگوید.
انواع روزهداری
محبوبترین برنامههای روزهداری از روشی به نام روزهداری متناوب (Intermittent Fasting) یا تغذیه در زمان محدود استفاده میکنند. در این روش، بازه زمانی خاصی برای خوردن غذا مشخص میشود. از جمله برنامههای رایج روزهداری عبارتند از:
- 16:8: در این برنامه، فرد هر روز تنها در بازهای ۸ ساعته غذا میخورد و ۱۶ ساعت را روزه میماند (شامل ساعات خواب نیز میشود). بسیاری از افراد بازه ۱۰ صبح تا ۶ عصر را انتخاب میکنند، اما هر بازه ۸ ساعتهای که برای شما مناسب است، قابل استفاده است. کسانی که تازهکار هستند یا انعطاف بیشتری نیاز دارند میتوانند برنامه 14:10 را امتحان کنند.
- روزهداری یکروزدرمیان (Alternate-Day Fasting – ADF): در این روش، روزهای روزهداری (با مصرف صفر یا مقدار بسیار کم کالری) با روزهای تغذیه معمولی بهصورت تناوبی تغییر میکند. بسیاری از طرفداران این روش در روزهای روزه حدود ۵۰۰ کالری مصرف میکنند.
- روش 5:2: در این روش، فرد در پنج روز هفته بهصورت معمول غذا میخورد و در دو روز دیگر کالری مصرفی خود را به حدود ۵۰۰ کالری محدود میکند. شما میتوانید روزهای روزه و غیرروزه را انتخاب کنید، به شرطی که حداقل یک روز فاصله بین دو روز روزه وجود داشته باشد.
- یک وعده در روز (One-Meal-A-Day – OMAD): همانطور که از نامش پیداست، در این روش تمام کالری روزانه در یک وعده غذایی مصرف میشود و بقیه روز در حالت روزه سپری میگردد.
البته همه روزهها با اهداف سلامتی انجام نمیشوند؛ برخی آیینها و مناسبتهای مذهبی مانند رمضان، یومکیپور و روزهگیری در دوران لنت نیز شامل روزه با مدتزمانهای مختلف هستند.
در نهایت، اگر در خود توانایی پرهیز کامل از غذا را نمیبینید اما به فواید سلامتی روزه علاقهمندید، رژیم تقلیدکننده روزه (Fasting Mimicking Diet – FMD) میتواند گزینهای باشد. این رژیم بسیار کمکالری، گیاهمحور و کتوژنیک، معمولاً در تحقیقات مربوط به چاقی و کاهش وزن استفاده میشود و مصرف کالری روزانه را به حدود ۷۲۵ تا ۱۰۹۰ کالری به مدت پنج روز در هر ماه محدود میکند.
فواید روزهداری
برنامههای ساختارمند روزهداری ممکن است برای افراد مبتلا به دیابت مزایایی از جمله بهبود حساسیت به انسولین، کاهش وزن و بهبود شاخص A1C داشته باشند. دکتر کریستا وارادی، استاد تغذیه دانشگاه ایلینوی شیکاگو، میگوید: «روزهداری نیاز بدن به انسولین را کاهش داده و همزمان حساسیت سلولها به انسولین را افزایش میدهد.»
دکتر ایان لیک، پزشک عمومی در بریتانیا، میگوید: «وقتی روزه هستید، سلولها به جای گلوکز غذایی، از گلیکوژن (قند ذخیرهشده در کبد و عضلات) و چربی بدن برای انرژی استفاده میکنند.» این تغییر، میتواند حساسیت به انسولین را بهبود دهد و به مرور زمان موجب بهبود کنترل کلی قند خون شود. همچنین، روش ADF میتواند مقاومت به انسولین را کاهش دهد، التهاب را کم کند، به کاهش وزن در افراد چاق کمک کند و سلامت متابولیکی را ارتقا دهد.
روزهداری ممکن است به افراد کمک کند کالری کمتری مصرف کنند و بدون نیاز به شمارش کالری، کاهش وزن تدریجی و پایداری داشته باشند. اگر روزه باعث کاهش ۳۰۰ تا ۵۰۰ کالری در روز شود، این مقدار در طول هفته به کاهش وزنی قابل توجه منجر میشود. حتی کاهش اندک وزن میتواند باعث بهبود حساسیت انسولین، کاهش کلسترول و فشار خون گردد. روش 5:2 بهویژه ممکن است سطح قند خون را بهبود دهد و به اهداف کاهش وزن در مبتلایان به دیابت کمک کند.
روزهداری همچنین میتواند سلامت قلب را با کاهش التهاب، بهبود سطح کلسترول و تریگلیسیرید، کاهش فشار خون و کمک به کاهش وزن بهبود بخشد. همه این عوامل خطر ابتلا به حمله قلبی و سکته را کاهش میدهند.
در نهایت، اگر از انسولین استفاده میکنید، هر وعده غذایی نیاز به محاسبه کربوهیدرات و تنظیم دوز دارد. روزهداری بار کاری ناشی از تزریق انسولین و آمادهسازی غذا را کاهش میدهد و تصمیمگیری روزانه درباره غذا را آسانتر میکند.
دکتر لیک، که بیش از ۳۰ سال مبتلا به دیابت نوع ۱ است، میگوید: «یادگیری نحوه روزهداری با دیابت نوع ۱ میتواند زندگی را سادهتر کند.» او توضیح میدهد که در سفرهایی که غذاهای مناسب پیدا نمیکند، ترجیح میدهد وعدهای را حذف کند تا اینکه غذایی بخورد که ممکن است کنترل قند خونش را دشوار کند.
خطرات روزهداری
روزهداری بدون خطر نیست، بهویژه برای کسانی که داروهای پایینآورنده قند خون مصرف میکنند.
اگر از انسولین یا سولفونیلاورهها برای کاهش قند خون استفاده میکنید، با حذف وعدههای غذایی یا کاهش کالری ممکن است خطر افت قند خون افزایش یابد. مهم است بدانید کدام انسولین برای وعدههای غذایی است و کدام برای نیاز پایه بدن، تا مثلاً بدانید در روزی که صبحانه نمیخورید، کدام را نباید تزریق کنید. هرچند کاهش نیاز به انسولین اتفاق خوبی است، اما افت مکرر قند خون خطرناک است.
انجمن دیابت آمریکا توصیه میکند برای جلوگیری از افت قند خون هنگام روزهداری، با پزشک خود درباره تنظیم داروها مشورت کنید و در طول روزه علائم افت قند را تحت نظر داشته باشید.
اگرچه ممکن است عجیب به نظر برسد، اما حذف وعدهها، بهویژه صبحانه، میتواند باعث افزایش ناگهانی قند خون شود، زیرا کبد برای جبران کمبود غذا قند ذخیرهشده را آزاد میکند. اگر این اتفاق برایتان جدید است، حتماً با تیم درمانی خود مشورت کنید تا در صورت نیاز، دوز انسولین تنظیم شود.
سوختوساز چربی در دوره روزه ممکن است برای کاهش وزن مفید باشد، اما در دیابت نوع ۱ خطر کتواسیدوز دیابتی (DKA) را افزایش میدهد. هنگام روزهداری، بدن شروع به تولید کتونها میکند که منبع انرژی جایگزین هستند، اما در نبود کافی انسولین یا در شرایط بیماری، سطح آنها میتواند خطرناک شود. همچنین افرادی که از داروهای SGLT2 استفاده میکنند، هنگام رژیمهای سخت، بیشتر در معرض DKA هستند.
پیش از شروع هر برنامه روزهداری ساختارمند، باید تأثیر آن بر رابطهتان با غذا را در نظر بگیرید، زیرا روزهداری ممکن است در برخی افراد موجب الگوهای تغذیهای ناسالم مانند پرخوری شود.
تنظیم داروها در زمان روزهداری
پیش از شروع هر نوع روزهداری، باید با تیم درمانی خود درباره تنظیم داروهای دیابت و سایر بیماریها مشورت کنید. بهویژه انسولین، که بسته به تغییرات در رژیم غذایی و سبک زندگی ممکن است نیاز به تنظیم داشته باشد.
دکتر وارادی میگوید: «داروهایی که باید هنگام روزهداری با دقت بیشتری تنظیم شوند، انسولین و سولفونیلاورهها هستند.» پزشک میتواند دوز و زمان مصرف انسولین را متناسب با روزه تنظیم کند.
برخی داروهای دیگر نیز ممکن است نیاز به تغییر داشته باشند، بهویژه اگر مصرفشان با غذا الزامی باشد. دکتر وارادی اضافه میکند: «هر فرد مبتلا به دیابت که قصد دارد رژیم روزهداری را دنبال کند، باید تحت نظر متخصص غدد خود باشد. اگر داروها بهدرستی تنظیم نشوند، خطر هیپوگلیسمی یا هیپرگلیسمی بسیار بالا خواهد بود.»
آیا روزهداری طولانیمدت در دیابت ایمن است؟
تمام روشهای ذکرشده تاکنون، شامل مصرف مقداری غذا در هر روز هستند. با این حال، برخی افراد ترجیح میدهند روزههای طولانیتر بگیرند و بیش از ۲۴ ساعت غذا نخورند. چنین روزههایی نباید بدون نظارت پزشک انجام شوند، زیرا نیازمند تنظیم دقیقتر داروها و کنترل مداوم قند خون هستند.
دکتر لیک یکی از حامیان روزههای طولانی است. او برای اثبات اینکه بیماران دیابتی نیز میتوانند با ایمنی روزه بگیرند، در مطالعهای افراطی شرکت کرد. «ما فقط به مدت پنج روز آب و نمک نوشیدیم. دو نفر از ما دیابت نوع ۱ داشتیم و بقیه سالم بودند.»
در پایان این آزمایش کوتاه، سطح کتونهای دکتر لیک با افراد غیردیابتی تفاوتی نداشت. او گفت: «در طول مطالعه دوز انسولین خود را به میزان زیادی کاهش دادم و فقط یک بار افت خفیف قند داشتم که با دو قرص گلوکز برطرف شد.»
با این حال، تجربه او استثناست. دکتر وارادی میگوید: «شخصاً به هیچ فرد مبتلا به دیابت توصیه نمیکنم روزهداری طولانی انجام دهد. هیچ شواهد قانعکنندهای از مطالعات طولانیمدت وجود ندارد که نشان دهد روزه آب طولانی برای افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ یا ۲ ایمن است.»
جمعبندی
روزهداری ممکن است برای مبتلایان به دیابت فوایدی مانند بهبود حساسیت به انسولین، کاهش التهاب و حمایت از کاهش وزن داشته باشد. با این حال، حذف غذا میتواند خطر هیپوگلیسمی، هیپرگلیسمی و کتواسیدوز دیابتی را افزایش دهد. بنابراین افراد مبتلا به دیابت که قصد روزهداری دارند، باید پیش از شروع، با پزشک خود مشورت کنند تا تنظیمات لازم در داروها، بهویژه انسولین و سولفونیلاورهها، انجام گیرد و خطر افت خطرناک قند خون کاهش یابد.
آردایت برای اطمینان از صحت محتوای خود، که در سیاست ویراستاری ما ذکر شده است، از دستورالعملهای سختگیرانهای در زمینه منبعیابی پیروی میکند . ما فقط از منابع معتبر، از جمله مطالعات بررسیشده توسط همتایان، متخصصان پزشکی دارای مجوز، بیماران با تجربه عملی و اطلاعات از مؤسسات برتر، استفاده میکنیم.
- Intermittent Fasting Explained: Benefits and How to Do It Safely. Cleveland Clinic. August 9, 2024.
- Meessen EC et al. Differential Effects of One Meal per Day in the Evening on Metabolic Health and Physical Performance in Lean Individuals. Frontiers in Physiology. January 11, 2022.
- Popa AD et al. Fasting Mimicking Diet for Metabolic Syndrome: A Narrative Review of Human Studies. Metabolites. February 23, 2025.
- Yuan X et al. Effect of Intermittent Fasting Diet on Glucose and Lipid Metabolism and Insulin Resistance in Patients with Impaired Glucose and Lipid Metabolism: A Systematic Review and Meta-Analysis. International Journal of Endocrinology. March 24, 2022.
- Zhang H et al. Alternate-Day Fasting Alleviates Diabetes-Induced Glycolipid Metabolism Disorders: Roles of FGF21 and Bile Acids. The Journal of Nutritional Biochemistry. September 2020.
- Guo L et al. A 5:2 Intermittent Fasting Meal Replacement Diet and Glycemic Control for Adults With Diabetes: The EARLY Randomized Clinical Trial. JAMA Network Open. June 2024.
- Standards of Care 2025: Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes—2025. Diabetes Care. December 2024.
- Rix I et al. Glucagon Physiology. Endotext. July 16, 2019.
- Diabetes and Fasting. International Diabetes Federation.
- Guirguis H et al. The Use of SGLT-2 Inhibitors Coupled With a Strict Low-Carbohydrate Diet: A Set-Up for Inducing Severe Diabetic Ketoacidosis. Clinical Medicine Insights: Case Reports. April 8, 2022.
- Blumberg J et al. Intermittent Fasting: Consider the Risks of Disordered Eating for Your Patient. Clinical Diabetes and Endocrinology. October 21, 2023.
- Diabetes Management: How Lifestyle, Daily Routine Affect Blood Sugar. Mayo Clinic. January 6, 2024.
- Lake I. Nutritional Ketosis is Well-Tolerated, Even in Type 1 Diabetes: The Zerofive100 Project; A Proof-of-Concept Study. Current Opinion in Endocrinology, Diabetes, and Obesity. October 1, 2021.
- https://www.everydayhealth.com/type-2-diabetes/long-can-diabetic/
دکتر روشن ضمیر هستم، متخصص تغذیه و رژیم درمانی (PhD). اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با من داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
