سوراخشدگی دستگاه گوارش (GI perforation) به ایجاد یک سوراخ یا پارگی در اندامهایی گفته میشود که وظیفه انتقال و هضم غذا و مایعات را بر عهده دارند، مانند مری، معده، روده کوچک یا روده بزرگ (کولون).
بسته به محل این پارگی، ممکن است محتوای اسیدی معده یا مدفوع به بیرون از دستگاه گوارش نشت کرده و موجب درد و عفونت شود.
این یک وضعیت پزشکی جدی است که معمولاً برای بهبودی کامل نیاز به آنتیبیوتیک و جراحی دارد.
انواع سوراخشدگی دستگاه گوارش
این نوع سوراخشدگیها معمولاً بر اساس محل وقوعشان طبقهبندی میشوند: معده، روده کوچک یا روده بزرگ.
همچنین از نظر نوع نشت به دو دسته تقسیم میشوند:
- سوراخشدگی محصور (Contained perforation): در این حالت، اندامهای اطراف سوراخ را مهار میکنند و مانع انتشار وسیع مایع یا مدفوع میشوند.
- سوراخشدگی آزاد (Free perforation): در این نوع، مایع گوارشی یا مدفوع آزادانه وارد حفره شکمی میشود و خطر التهاب شدید را افزایش میدهد.
iStock; Everyday Health
علائم سوراخشدگی دستگاه گوارش
وقتی مایع از دستگاه گوارش نشت میکند، میتواند بافتهای شکم را تحریک کرده و باعث التهاب شدیدی به نام «پریتونیت» شود.
شایعترین علامت سوراخشدگی دستگاه گوارش، درد شکمی شدید است. با این حال، گاهی علائم به آهستگی بروز میکنند و تشخیص را به تأخیر میاندازند، بهویژه در موارد سوراخشدگی کولون (روده بزرگ).
علائم احتمالی:
- درد و گرفتگی شدید شکم
- حساسیت شکم به لمس
- تورم شکم
- تب و لرز
- تهوع و استفراغ
علل و عوامل خطر
سوراخشدگی دستگاه گوارش میتواند در اثر آسیب، ضربه یا بیماریهای مختلف ایجاد شود. عواملی مانند بلع مواد شیمیایی مضر، باتری یا اجسام تیز، خطر سوراخشدگی را بالا میبرند. همچنین تصادف رانندگی یا جراحتهای چاقویی میتوانند باعث پارگی در معده یا روده شوند.
سایر علل:
- یبوست شدید (باعث تجمع و فشار بیش از حد مدفوع)
- استفراغ بسیار شدید
- سوراخشدگی حین اعمال پزشکی مثل کولونوسکوپی یا جراحی (نادر)
بیماریهای افزایشدهنده خطر:
- آپاندیسیت
- بیماری کرون
- کولیت اولسراتیو
- دیورتیکولیت
- فتق
- سنگ صفرا
- سرطانهای دستگاه گوارش
- زخم معده یا دوازدهه
عوامل دیگر: سن بالا، دیابت، مصرف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن، و داروهای کورتونی مانند پردنیزون.
زخم دوازدهه (ابتدای روده باریک) تا سه برابر بیشتر از زخم معده باعث سوراخشدگی میشود. دیورتیکولیت عامل ۱۵٪ سوراخشدگیهای کولون است، و در سالمندان آپاندیس سوراخشده شایعترین علت است.
چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک با معاینه فیزیکی، پرسش درباره علائم، بررسی علائم حیاتی (فشار خون، دما، ضربان قلب) و در صورت نیاز آزمایشهای تکمیلی، اقدام به تشخیص میکند.
تستهای رایج:
- آزمایش خون: بررسی وجود عفونت، التهاب، عملکرد کلیه و کبد
- عکسبرداری اشعه ایکس: برای یافتن هوای آزاد در شکم که نشانه سوراخشدگی است
- سیتیاسکن: بررسی دقیق محل پارگی
- کولونوسکوپی: دیدن داخل روده بزرگ با دوربین
- آندوسکوپی: بررسی داخل مری، معده و روده باریک با دوربین
درمان سوراخشدگی دستگاه گوارش
درمان از طریق مایعات وریدی، کنترل علائم عفونت (مانند سپسیس یا شوک) و گاهی جراحی صورت میگیرد. شما نباید چیزی بخورید یا بنوشید و ممکن است لولهای از بینی به معده وارد شود تا محتویات معده تخلیه شود.
دارو:
آنتیبیوتیکها بهصورت وریدی برای مقابله با عفونت استفاده میشوند و حتی پس از جراحی هم ممکن است نیاز به مصرف آنها برای چند هفته ادامه یابد.
در موارد خاص، اگر عفونت محدود باشد، آنتیبیوتیک بهتنهایی کافی است.
جراحی:
اغلب موارد نیاز به جراحی دارند. اگر فرد وضعیت پایداری داشته باشد، ممکن است جراحی کمتهاجمی مانند لاپاروسکوپی یا آندوسکوپی انجام شود.
- آندوسکوپی: بدون برش پوستی، از داخل دستگاه گوارش سوراخ را ترمیم میکند.
- لاپاروسکوپی: با چند برش کوچک، ابزارها به شکم وارد میشوند.
- لاپاراتومی (جراحی باز): در موارد اورژانسی یا سپسیس انجام میشود.
اگر التهاب یا آسیب وسیع باشد، ممکن است بخشی از روده برداشته شود (کولکتومی). گاهی هم نیاز به ایجاد استوما (کولوستومی یا ایلوستومی) است که مدفوع از طریق آن به کیسه مخصوص منتقل میشود. این وضعیت معمولاً موقت است.
پیشگیری
اگرچه همیشه نمیتوان از این وضعیت جلوگیری کرد، اما با رعایت نکات زیر میتوان خطر را کاهش داد:
- ترک سیگار و محصولات تنباکو
- پرهیز از مصرف بیش از حد NSAIDs
- مصرف کافی فیبر برای جلوگیری از یبوست
- بررسیهای پزشکی منظم، بهویژه در افراد با سابقه بیماریهای گوارشی
- مراجعه سریع در صورت بروز درد شکمی جدید
تغییر سبک زندگی
تغییرات سبک زندگی مشابه موارد پیشگیری هستند:
- ترک سیگار
- پرهیز از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی
- افزایش فیبر در رژیم غذایی
چشمانداز و پیشآگهی
اگرچه سوراخشدگی دستگاه گوارش وضعیتی خطرناک و تهدیدکننده حیات است، اما با درمان سریع، اغلب بیماران طی چند هفته بهبودی کامل مییابند. مطالعات نشان دادهاند که نرخ بقاء حدود ۹۰٪ است.
اما مدتزمان باقیماندن سوراخ بدون درمان، نقش تعیینکنندهای در نتیجه نهایی دارد. عوارضی مثل سپسیس میتوانند احتمال بهبودی را کاهش دهند. بنابراین در صورت مشاهده علائم، فوراً به پزشک مراجعه کنید.
عوارض احتمالی
- خونریزی داخلی
- التهاب صفاق (پریتونیت)
- عفونت شدید
- سپسیس (عفونت گسترده)
- نارسایی اندامها
- انسداد روده پس از جراحی
- فیستول
- فتق
- اختلال در جریان خون اندامها
- تأخیر در ترمیم زخم
آمار و شیوع
سوراخشدگی دستگاه گوارش نادر است و تنها در ۱ تا ۳ درصد از افراد رخ میدهد.
مطالعهای روی ۱۴۰ بیمار نشان داد که سن شایع برای این بیماری ۴۱ تا ۶۰ سال است و مردان بیش از زنان دچار آن میشوند.
در مطالعهای روی ۸۳۸ مورد، علت عمده سوراخشدگی، ضربه بلانت (کوبشی) ناشی از تصادف رانندگی بود، بهویژه در افرادی که از کمربند ایمنی استفاده کرده بودند.
بیماریهای مشابه
برخی بیماریها علائمی مشابه سوراخشدگی دارند:
- بیماریهای التهابی روده (IBD)
- التهاب کیسه صفرا (کولهسیستیت)
- التهاب معده (گاستریت)
- پانکراتیت
- آپاندیسیت
- یبوست
- اندومتریوز
- بیماریهای مرتبط با لوله فالوپ
جمعبندی
سوراخشدگی دستگاه گوارش، پارگی یا سوراخ در مری، معده، روده کوچک یا بزرگ است. این بیماری معمولاً در اثر آسیب، یبوست شدید، استفراغ شدید یا بیماریهای زمینهای گوارشی ایجاد میشود.
علامت اصلی آن درد شکمی شدید است. درمان سریع با آنتیبیوتیک و جراحی، کلید بهبودی است. در صورت مشاهده علائم، فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنید.
آردایت برای اطمینان از صحت محتوای خود، که در سیاست ویراستاری ما ذکر شده است، از دستورالعملهای سختگیرانهای در زمینه منبعیابی پیروی میکند . ما فقط از منابع معتبر، از جمله مطالعات بررسیشده توسط همتایان، متخصصان پزشکی دارای مجوز، بیماران با تجربه عملی و اطلاعات از مؤسسات برتر، استفاده میکنیم.
- Gastrointestinal Perforation. Cleveland Clinic. July 11, 2022.
- Jones MW et al. Bowel Perforation. StatPearls. April 24, 2023.
- Amini A et al. Duodenal Perforation. StatPearls. March 13, 2023.
- Yuan W et al. Risk Factors of Gastrointestinal Perforation with a Poor Prognosis. International Journal of General Medicine. October 2023.
- Gastrointestinal Perforation. Mount Sinai.
- Bowel Resection. Alberta Health Services. October 19, 2023.
- Yan Y et al. Predictors of Mortality in Patients With Isolated Gastrointestinal Perforation. Experimental and Therapeutic Medicine. October 2023.
- Nadia El-Diaz N et al. Importance of High Suspicion of Intestinal Perforation in Blunt Abdominal Injury in Patients With Inflammatory Bowel Disease. Journal of Surgical Case Reports. October 2024.
- Hota PK et al. A Study of Non-traumatic Gastrointestinal Perforations in a Tropical Country. International Surgery Journal. August 2021.
- Aljehaiman F et al. Prevalence, Pattern, Mortality, and Morbidity of Traumatic Small Bowel Perforation at King Abdulaziz Medical City: A Retrospective Cohort Study. Cureus. January 15, 2024.
- https://www.everydayhealth.com/digestive-health/gastrointestinal-perforation/
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشنضمیر بازبینی علمی میشوند.
اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
