بسیاری از افراد ممکن است پس از یک دوره طولانی غذا نخوردن، دچار نوعی ناراحتی شوند که به آن سردرد ناشی از ناشتایی گفته میشود. این نوع سردرد معمولاً پس از گذشت هشت ساعت یا بیشتر از آخرین وعده غذایی رخ میدهد و از نظر حسی شباهت زیادی به سردردهای تنشی دارد.¹
این مشکل یک عارضه جانبی رایج است که اغلب با عواملی نظیر پایین آمدن قند خون یا کمآبی بدن مرتبط دانسته میشود و معمولاً بهمحض غذا خوردن مجدد فرد، این درد نیز فروکش میکند.²
علائم سردرد ناشی از فستینگ
سردردهای ناشی از ناشتایی معمولاً زمانی بروز میکنند که فرد برای هشت ساعت یا بیشتر غذا مصرف نکرده باشد. خبر خوب این است که در اغلب موارد، این سردرد پس از شروع مجدد غذا خوردن در عرض ۷۲ ساعت کاملاً از بین میرود.³
شدت این درد معمولاً خفیف تا متوسط است و اغلب در ناحیه پیشانی احساس میشود. برخلاف سردردهای میگرنی که با ضربان همراه هستند، سردرد ناشی از ناشتایی ویژگی ضربانی ندارد، هرچند ناشتایی همچنان میتواند در افرادی که مستعد میگرن هستند، حملات میگرنی را تحریک کند.⁴
فرد با نخوردن غذا ممکن است به سردرد ناشی از ناشتایی مبتلا شود یا اینکه این حالت بهعنوان محرکی برای شروع یک میگرن عمل کند. هرچه فرد مدت طولانیتری بدون غذا بماند، احتمال تجربه این نوع سردرد نیز بیشتر میشود. تحقیقات نشان میدهد افرادی که بهطور مکرر دچار سردرد میشوند، مستعدتر برای ابتلا به سردردهای ناشی از ناشتایی هستند.⁵
دلایل احتمالی سردرد ناشی از روزه
دلیل دقیق و قطعی بروز سردردهای ناشی از ناشتایی هنوز به طور کامل مشخص نیست، اما چندین نظریه در این زمینه وجود دارد که به بررسی آنها میپردازیم. این فرضیهها به ما کمک میکنند تا درک بهتری از سازوکارهای بدن در حالت گرسنگی پیدا کنیم.
هیپوگلیسمی (کاهش قند خون)
یکی از دلایل احتمالی مطرحشده، هیپوگلیسمی یا همان کاهش قند خون است. در برخی افراد، حتی تغییرات کوچک در سطوح قند خون ممکن است گیرندههای درد در مغز را فعال کند و در نهایت به سردرد منجر شود.⁶
با این حال، برخی از دانشمندان اعتقاد ندارند که تغییرات قند خون علت اصلی سردردهای ناشی از ناشتایی باشد، زیرا دلایل متعددی خلاف این موضوع را نشان میدهد. برای مثال، گلیکوژن شکل ذخیرهای گلوکز در بدن است و در افراد سالم، سطح گلیکوژن در کبد برای حفظ قند خون نرمال تا ۲۴ ساعت کفایت میکند. علاوه بر این، سردرد ناشی از ناشتایی حتی زمانی که سطوح قند خون نرمال است نیز ممکن است رخ دهد.
سردردهایی که به دلیل افت قند خون مرتبط با استفاده از انسولین در افراد میگرنی ایجاد میشوند، ضربانی هستند، در حالی که سردردهای ناشی از ناشتایی این ویژگی را ندارند و سردرد، علامتی نیست که افراد را به دلیل افت قند خون به اورژانس بکشاند.
ترک کافئین
ترک مصرف کافئین یکی دیگر از مظنونین بالقوه در ایجاد سردردهای ناشی از ناشتایی محسوب میشود، اما مانند ارتباط آن با قند خون، این نظریه نیز بحثبرانگیز باقی مانده است. سردرد ناشی از ترک کافئین معمولاً حدود ۱۸ ساعت پس از آخرین مصرف کافئین رخ میدهد و این الگو شبیه به الگوی مشاهدهشده در سردرد ناشی از ناشتایی است.
همچنین، سردرد مرتبط با کافئین علائمی مشابه میگرن و سردرد ناشی از ناشتایی دارد. با این وجود، افرادی که بهطور منظم کافئین مصرف نمیکنند نیز دچار سردردهای ناشی از ناشتایی میشوند که این امر نشان میدهد ترک کافئین لزوماً علت اصلی نیست.
در حقیقت، بسیاری از دانشمندان معتقدند که سردرد ناشی از ترک کافئین یک عارضه مجزا از سردرد ناشی از ناشتایی است. به همین دلیل، این دو نوع سردرد در سیستم طبقهبندی مورد استفاده توسط پژوهشگران پزشکی، بهطور جداگانه کدگذاری شدهاند.⁷
کمآبی بدن یا استرس
کمآبی بدن یا دهیدراتاسیون و همچنین استرس از دیگر عواملی هستند که بهعنوان دلایل احتمالی پیشنهاد شدهاند. استرس میتواند در برخی مواقع مانع از غذا خوردن فرد شود و کمآبی بدن نیز به تنهایی یک محرک شناختهشده برای سردرد است.
نکته مهم این است که دلیل دقیق سردردهای ناشی از ناشتایی هنوز بهطور کامل نامشخص باقی مانده است. احتمالاً ترکیبی از عوامل مختلف در این امر دخیل هستند و این دلایل ممکن است برای هر فرد نیز متفاوت باشند.
سردرد در روزهداری متناوب
روزهداری متناوب (Intermittent Fasting) یک برنامه غذایی است که شامل دورههای مشخصی از تغذیه عادی و دورههای برنامهریزیشدهای از روزهداری است و پروتکلهای متفاوتی برای انجام آن وجود دارد. بسته به نوع پروتکلی که فرد دنبال میکند، ممکن است سردرد را بهعنوان یکی از عوارض جانبی روزهداری تجربه نماید.
برخی از افرادی که رژیم روزهداری یک روز در میان را دنبال میکنند، در روزهای ابتدایی دچار سردرد میشوند که معمولاً خفیف بوده و بهمحض شروع مجدد غذا خوردن از بین میرود؛ در صورت تجربه سردرد، افزایش مصرف آب میتواند مفید باشد.⁸
مطالعات نشان دادهاند که سردرد شایعترین عارضه جانبی در میان افرادی است که از برنامههای روزهداری متناوب پیروی میکنند؛ بر این اساس، سردرد خفیف در ۳۶.۱ درصد، سردرد متوسط در ۱۷.۷ درصد و سردرد شدید در ۷.۵ درصد موارد گزارش شده است.⁹ تحقیقات هنوز مشخص نکردهاند که کدام پروتکلهای رژیم روزهداری متناوب بیشتر احتمال دارد که باعث سردرد شوند، اما بهطور کلی میتوان گفت هرچه دوره ناشتایی طولانیتر باشد، احتمال تجربه سردرد نیز بیشتر خواهد بود.¹⁰
راهکارهایی برای پیشگیری از سردرد هنگام ناشتایی
برای جلوگیری از بروز سردردهای ناشی از ناشتایی، بهترین اقدام این است که از حذف کردن وعدههای غذایی اجتناب شود. اگر قرار است یک جلسه کاری طولانی یا یک پرواز طولانیمدت داشته باشید، بهتر است برای دور نگه داشتن سردردها، یک میانوعده کوچک یا ماده غذایی شیرین مصرف کنید.
روزهداریهای مذهبی ممکن است شامل دورههای طولانیتری بدون غذا و آب باشند و اجازه مصرف میانوعدههای کوچک برای جلوگیری از سردرد را ندهند. سردردهایی که در طول روزهداریهای مذهبی رخ میدهند، ممکن است به کاهش قند خون، کمآبی یا ترک کافئین مرتبط باشند.
اگر بهطور منظم کافئین مصرف میکنید، سعی کنید مصرف آن را قبل از شروع روزه خود کاهش دهید. همچنین، حفظ آبرسانی مناسب به بدن قبل از دوره روزهداری نیز میتواند بسیار کمککننده باشد.
اگر سردردهای ناشی از ناشتایی برای شما نگرانکننده هستند، میتوانید با ارائهدهنده مراقبتهای بهداشتی خود در مورد داروهای پیشگیرانه، مانند یک داروی ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID) طولانیاثر صحبت کنید. البته، بهتر است از مصرف این داروها با معده خالی خودداری شود. از آنجا که سردردهای ناشی از ناشتایی در افرادی که سابقه میگرن دارند شایعتر است، مصرف یک داروی سقطکننده میگرن (abortive migraine medication) قبل از روزهداری میتواند مؤثر واقع شود.¹¹
سؤالات متداول
سردرد ناشی از گرسنگی چه احساسی دارد و چقدر طول میکشد؟
سردرد ناشی از گرسنگی یا ناشتایی معمولاً به صورت یک درد خفیف تا متوسط و بدون ضربان در ناحیه پیشانی احساس میشود. این سردرد معمولاً پس از حدود هشت ساعت غذا نخوردن شروع میشود و اغلب ظرف ۷۲ ساعت پس از شروع مجدد تغذیه از بین میرود.
آیا سردرد ناشی از ناشتایی میتواند خطرناک باشد؟
سردرد ناشی از ناشتایی به طور معمول خطرناک نیست و یک عارضه جانبی رایج و قابل کنترل محسوب میشود. با این حال، اگر سردرد بسیار شدید است، با علائم غیرعادی دیگری همراه است، یا اگر فرد سابقه میگرن دارد، توصیه میشود با پزشک مشورت کند تا از عدم وجود مشکلات جدیتر اطمینان حاصل شود.
آیا ترک کافئین یا کمآبی عوامل اصلی سردرد در زمان روزهداری هستند؟
در حالی که ترک کافئین و کمآبی بدن هر دو میتوانند محرک سردرد باشند، اما دانشمندان مطمئن نیستند که اینها دلایل اصلی سردرد ناشی از ناشتایی باشند. بسیاری از افراد حتی بدون مصرف کافئین یا با نوشیدن آب کافی نیز این نوع سردرد را تجربه میکنند، که این امر نشان میدهد احتمالاً چندین عامل دیگر از جمله تغییرات قند خون درگیر هستند.
نتیجهگیری و خلاصه
سردرد ناشی از ناشتایی یک ناراحتی رایج است که اغلب پس از سپری شدن یک دوره هشتساعته یا طولانیتر بدون غذا رخ میدهد. این نوع سردرد که شباهت زیادی به سردردهای تنشی دارد، معمولاً خفیف تا متوسط است و با شروع مجدد تغذیه رفع میشود. اگرچه علت دقیق این سردردها به طور قطع مشخص نیست، اما کاهش قند خون، کمآبی بدن و ترک کافئین بهعنوان عوامل احتمالی مطرح هستند. اتخاذ راهکارهایی مانند عدم حذف وعدههای غذایی، حفظ آبرسانی مناسب و کاهش تدریجی کافئین قبل از دورههای روزهداری، میتواند به پیشگیری از این سردرد کمک شایانی کند.
- Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition (beta version). Cephalalgia. 2013;33(9):629-808. doi:10.1177/0333102413485658
- Diamond S. The fasting headache. National Headache Foundation.
- Soares AA, de Vasconcelos CA, Silva-Néto RP. Headaches and food abstinence: a review. J Clin Case Stud. 2018;3(1).
- National Headache Foundation. The complete headache chart.
- Al-Hashel JY, Abokalawa F, Toma R, Algubari A, Ahmed SF. Worsening of migraine headache with fasting Ramadan. Clin Neurol Neurosurg. 2021 Oct;209:106899. doi:10.1016/j.clineuro.2021.106899
- Salim A, Ilyas MA, Rizvi M, et al. Fasting headache, a cross-sectional study. Int J Res. 2015;2(8):379.
- Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS). The International Classification of Headache Disorders, 3rd Edition. Cephalalgia. 2018;38(1):1-211. doi:10.1177/0333102417738202
- Cui Y, Cai T, Zhou Z, et al. Health effects of alternate-day fasting in adults: A systematic review and meta-analysis. Front Nutr. 2020;7:586036. doi:10.3389/fnut.2020.586036
- Morales-Suarez-Varela M, Collado Sánchez E, Peraita-Costa I, Llopis-Morales A, Soriano JM. Intermittent fasting and the possible benefits in obesity, diabetes, and multiple sclerosis: A systematic review of randomized clinical trials. Nutrients. 2021;13(9):3179. doi:10.3390/nu13093179
- Shalabi H, Hassan AS 4th, Al-Zahrani FA, et al. Intermittent fasting: Benefits, side effects, quality of life, and knowledge of the Saudi population. Cureus. 2023;15(2):e34722. doi:10.7759/cureus.34722
- https://www.verywellhealth.com/how-fasting-can-cause-a-headache-1719448
دکتر روشن ضمیر هستم، متخصص تغذیه و رژیم درمانی (PhD). اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با من داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
