اگزما یک بیماری التهابی مزمن و عودکننده پوست است که با اختلال در سد پوستی و تغییرات سیستم ایمنی همراه است. علائم آن می‌توانند از خشکی و خارش خفیف تا التهاب شدید، تاول، ترک‌خوردگی و ترشح از پوست متغیر باشند.

ظاهر اگزما به نوع بیماری، مرحله التهاب، سن فرد و محل درگیری پوست بستگی دارد. به همین دلیل، اگزما همیشه یک شکل مشخص ندارد و ممکن است در دوره‌های مختلف زندگی یا حتی در یک فرد، ظاهر متفاوتی پیدا کند.

شایع‌ترین علائم اگزما

یکی از نخستین علائم اگزما معمولاً خارش است. این خارش می‌تواند در اثر محرک‌های محیطی، آلرژن‌ها یا استرس تشدید شود. خاراندن مکرر نیز به پوست آسیب می‌زند و باعث ایجاد یا تشدید ضایعات پوستی می‌شود.

علائم شایع عبارت‌اند از:

• قرمزی و خارش پوست
• خشکی، زبری یا پوسته‌ریزی
• تاول‌های کوچک حاوی مایع
• ترک‌خوردگی یا باز شدن پوست
• ترشح، خیس‌شدن یا ایجاد دلمه روی ضایعات

اگزما معمولاً دوره‌ای است؛ یعنی ممکن است علائم برای مدتی تشدید شوند و سپس وارد دوره‌ای از فروکش یا بهبود شوند.

از طرفی، بسیاری از بیماری‌های پوستی دیگر، از جمله پسوریازیس، می‌توانند ظاهری مشابه ایجاد کنند. بنابراین تشخیص صرفاً بر اساس ظاهر ضایعه همیشه قابل اعتماد نیست.

علائم اگزما در مراحل مختلف

ظاهر اگزما با گذشت زمان تغییر می‌کند و معمولاً می‌توان سه مرحله اصلی را در آن در نظر گرفت.

مرحله حاد

در مرحله حاد، پوست معمولاً به‌شدت ملتهب، قرمز و خارش‌دار است. ممکن است برجستگی‌ها و تاول‌های کوچک پر از مایع ایجاد شوند.

این تاول‌ها در اثر خاراندن ممکن است پاره شوند و پوست حالت ترشح‌دار یا پوسته‌پوسته پیدا کند.

مرحله تحت‌حاد

با فروکش کردن التهاب، ظاهر ضایعه تغییر می‌کند. تاول‌ها کمتر می‌شوند و پوست بیشتر حالت:

• خشک
• پوسته‌پوسته
• فلس‌مانند

پیدا می‌کند.

خارش نیز ممکن است نسبت به مرحله حاد کاهش پیدا کند.

مرحله مزمن

اگر خارش و خاراندن برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، پوست به‌تدریج ضخیم و چرمی می‌شود. به این تغییر لیکنفیکاسیون گفته می‌شود.

تغییر رنگ پوست، از جمله تیره‌تر شدن ناحیه درگیر، نیز ممکن است رخ دهد. در این مرحله، عودهای بیماری می‌توانند مکرر باشند و هر بار آسیب بیشتری به پوست وارد کنند.

محل بروز اگزما در سنین مختلف

اگزما می‌تواند تقریباً در هر قسمت از بدن ظاهر شود، اما محل شایع ضایعات با سن فرد تفاوت دارد.

نوزادان و کودکان بسیار کم‌سن:
صورت، قفسه سینه و قسمت پشت پوست سر از نواحی شایع هستند. ناحیه پوشک معمولاً کمتر درگیر می‌شود.

کودکان بزرگ‌تر و بزرگسالان:
چین آرنج و پشت زانوها از محل‌های کلاسیک اگزما هستند. در بزرگسالان، صورت، پلک‌ها، دست‌ها و پاها نیز می‌توانند درگیر شوند.

انواع کمتر شایع اگزما و علائم آن‌ها

همه انواع اگزما یک شکل ندارند. بعضی انواع می‌توانند علائم شدیدتر یا الگوی متفاوتی ایجاد کنند.

اگزمای نومولار

این نوع که به آن اگزمای دیسکوئید نیز گفته می‌شود، با ایجاد ضایعات گرد و سکه‌ای‌شکل مشخص می‌شود.

این لکه‌ها معمولاً خارش‌دار هستند و ممکن است ترشح کنند یا دچار عفونت شوند. در صورت آسیب شدید به پوست، احتمال باقی ماندن اسکار نیز وجود دارد.

اگزمای وریدی

اگزمای وریدی یا درماتیت استاز معمولاً در اندام‌های تحتانی ایجاد می‌شود و با اختلال در گردش خون و افزایش فشار داخل وریدها ارتباط دارد.

در این حالت، تجمع مایع در بافت‌های اطراف رگ‌ها می‌تواند به التهاب و تغییرات پوستی منجر شود.

عفونت پوستی در این نوع اگزما اهمیت ویژه‌ای دارد و در موارد شدید ممکن است زخم‌هایی ایجاد شوند که به‌سختی بهبود پیدا می‌کنند.

اگزمای دیس‌هیدروتیک

در این نوع، تاول‌های بسیار کوچک و خارش‌دار روی:

• کناره انگشتان
• کف دست
• کف پا
• کناره انگشتان پا

ظاهر می‌شوند.

تاول‌ها ممکن است به یکدیگر متصل شوند و پس از آن، پوسته‌ریزی شدید، ترشح و ترک‌خوردگی ایجاد شود.

عوامل مختلفی از جمله تماس با برخی فلزات مانند نیکل و بعضی مواجهه‌های محیطی به‌عنوان عوامل احتمالی مطرح شده‌اند، اما علت دقیق این نوع اگزما همیشه مشخص نیست.

نورودرماتیت

نورودرماتیت با خارش شدید و مداوم مشخص می‌شود و معمولاً یک یا چند ناحیه محدود از پوست را درگیر می‌کند.

محل‌های شایع شامل پاها، مچ پا، دست‌ها، مچ دست، آرنج، شانه، گردن و پوست سر هستند.

یک چرخه معیوب ممکن است ایجاد شود: خارش باعث خاراندن می‌شود، خاراندن به پوست و پایانه‌های عصبی آسیب می‌زند و این وضعیت می‌تواند خارش را بیشتر کند.

عوارض اگزما؛ چرا عفونت پوستی اهمیت دارد؟

یکی از مهم‌ترین عوارض اگزما، عفونت پوست است.

در اگزما، سد طبیعی پوست می‌تواند آسیب ببیند. خشکی، پوسته‌ریزی و ترک‌های پوستی مسیر ورود باکتری‌ها، ویروس‌ها و قارچ‌ها را آسان‌تر می‌کنند. خاراندن نیز این آسیب را بیشتر می‌کند.

به همین دلیل، افراد مبتلا به درماتیت آتوپیک بیشتر در معرض برخی عفونت‌های پوستی قرار دارند.

عفونت‌های باکتریایی

باکتری‌هایی مانند استافیلوکوکوس اورئوس می‌توانند پوست مبتلا به اگزما را عفونی کنند و حتی باعث بیماری‌هایی مانند زردزخم شوند.

عفونت باکتریایی می‌تواند باعث تشدید قرمزی، تورم، خارش، تغییر رنگ، تاول یا ترشح از پوست شود.

بنابراین، هر تشدید اگزما لزوماً فقط یک تشدید ساده التهاب نیست؛ گاهی عفونت نیز در ایجاد یا طولانی شدن علائم نقش دارد.

عفونت‌های قارچی

عفونت‌هایی مانند قارچ پوستی بدن یا عفونت قارچی پوست سر نیز ممکن است در افراد مبتلا به اگزما دیده شوند.

استفاده از کورتیکواستروئیدهای موضعی به‌طور موقت پاسخ ایمنی پوست را کاهش می‌دهد و اگر ضایعه در واقع عفونت قارچی باشد، مصرف نادرست این داروها می‌تواند شرایط را برای گسترش عفونت فراهم کند.

به همین دلیل، تشخیص صحیح نوع ضایعه پیش از مصرف خودسرانه دارو اهمیت دارد.

عفونت‌های ویروسی؛ عارضه‌ای که نباید نادیده گرفته شود

برخی ویروس‌ها نیز می‌توانند پوست مبتلا به اگزما را درگیر کنند.

یکی از عوارض نادر اما جدی، اگزما هرپتیکوم (Eczema herpeticum) است که در اثر انتشار ویروس هرپس روی پوست آسیب‌دیده ایجاد می‌شود.

این وضعیت می‌تواند به‌سرعت گسترش پیدا کند و در موارد شدید، عوارض جدی برای چشم‌ها یا اندام‌های داخلی ایجاد کند. بنابراین ضایعات پوستی جدید، دردناک و تاول‌دار که به‌سرعت روی نواحی مبتلا به اگزما ظاهر می‌شوند، نیازمند ارزیابی پزشکی هستند.

چه زمانی باید برای اگزما به پزشک مراجعه کرد؟

هر بثورات قرمز و خارش‌داری اگزما نیست. بیماری‌های مختلف پوستی می‌توانند ظاهری مشابه داشته باشند و در صورت تردید، متخصص پوست می‌تواند تشخیص دقیق‌تری ارائه دهد.

اگر قبلاً اگزما تشخیص داده شده است نیز در شرایط زیر بهتر است وضعیت بیماری مجدداً ارزیابی شود:

• علائم با وجود درمان در حال تشدید هستند.
• ضایعات به قسمت‌های جدید بدن گسترش پیدا کرده‌اند.
• دفعات یا شدت عودها افزایش یافته است.
• خارش خواب یا فعالیت‌های روزمره را مختل می‌کند.
• پوست به‌شدت ترک خورده یا ترشح‌دار شده است.

علائم احتمالی عفونت باکتریایی

در صورت مشاهده موارد زیر باید احتمال عفونت پوستی را جدی گرفت:

• افزایش قرمزی یا تغییر رنگ پوست
• تورم
• ایجاد ترشح و دلمه
• تغییر رنگ ترشحات به طیف نارنجی یا زرد
• افزایش درد یا حساسیت ناحیه

چه زمانی وضعیت اورژانسی است؟

اگر علائمی مانند موارد زیر ایجاد شود، مراجعه فوری به مراکز درمانی ضروری است:

• ناحیه‌ای از پوست که به‌سرعت داغ، قرمز و متورم می‌شود
• تب بالا یا لرز
• تهوع و استفراغ همراه با علائم پوستی شدید
• افزایش قابل‌توجه درد
• بی‌حسی در ناحیه متورم
• ایجاد تاول روی پوست متورم و ملتهب

این علائم می‌توانند با سلولیت، یعنی عفونت باکتریایی بافت‌های عمقی‌تر پوست، سازگار باشند. سلولیت در برخی موارد به درمان آنتی‌بیوتیکی و گاهی بستری در بیمارستان نیاز دارد.

مراقبت از پوست در اگزما

هدف اصلی مراقبت روزمره، کمک به حفظ سد پوستی و کاهش خشکی و خارش است.

چند اقدام ساده می‌تواند مفید باشد:

• استفاده منظم از مرطوب‌کننده، به‌ویژه بلافاصله پس از حمام
• پرهیز از آب بسیار داغ و شوینده‌های تحریک‌کننده
• کاهش تماس با محرک‌هایی که مشخصاً علائم فرد را تشدید می‌کنند
• کوتاه نگه داشتن ناخن‌ها برای کاهش آسیب ناشی از خاراندن
• استفاده از درمان‌های موضعی تجویزشده در زمان عود
• در موارد منتخب، استفاده از روش‌هایی مانند پانسمان مرطوب تحت نظر متخصص

مرطوب کردن پوست به‌تنهایی همیشه برای کنترل اگزمای متوسط یا شدید کافی نیست، اما بخش مهمی از مراقبت طولانی‌مدت پوست محسوب می‌شود.

جمع‌بندی

اگزما فقط به معنای «خشکی پوست» نیست. این بیماری می‌تواند از خارش و قرمزی ساده شروع شود و در صورت تداوم التهاب و خاراندن، به تاول، ترشح، ترک‌خوردگی، ضخیم شدن پوست و تغییر رنگ منجر شود.

نوع اگزما و مرحله بیماری، محل ضایعات و ظاهر آن‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. همچنین آسیب سد پوستی باعث می‌شود عفونت‌های باکتریایی، قارچی و در موارد نادر ویروسی اهمیت بیشتری پیدا کنند.

بنابراین، تغییر در الگوی علائم، گسترش ضایعات، افزایش خارش یا درد، ترشح، دلمه یا نشانه‌های عفونت نباید صرفاً به‌عنوان یک «عود معمول اگزما» در نظر گرفته شود. تشخیص دقیق نوع ضایعه و انتخاب درمان متناسب با آن، به‌ویژه در موارد مداوم یا شدید، اهمیت دارد.