ملانوما چیست؟ علائم، علل، تشخیص، درمان و پیشگیری

ملانوما خطرناک‌ترین نوع سرطان پوست است. این بیماری پنجمین سرطان شایع کلی در جهان، پس از سرطان‌های سینه، ریه، پروستات و روده بزرگ، محسوب می‌شود [۱]. در صورت تشخیص زودهنگام، ملانوما تقریباً همیشه قابل درمان است.

ملانوما و علل آن

ملانوما اغلب به دلیل قرار گرفتن بیش از حد در معرض اشعه ماوراء بنفش (UV) ایجاد می‌شود. این اشعه که از خورشید، چراغ‌های خورشیدی یا تخت‌های برنزه‌کننده ساطع می‌شود، به DNA ژن‌هایی که رشد سلول‌های پوست را کنترل می‌کنند، آسیب می‌زند. این ژن‌های آسیب‌دیده (جهش‌ها) به سلول‌ها دستور می‌دهند که به سرعت تکثیر شده و تومورهای بدخیم تشکیل دهند.

ملانوما اغلب شبیه یک خال به نظر می‌رسد. معمولاً سیاه یا قهوه‌ای است، اما می‌تواند به رنگ‌های پوست، بنفش، آبی، قرمز، صورتی یا سفید نیز ظاهر شود. تشخیص سریع و مراجعه به پزشک به محض مشاهده هرگونه مورد مشکوک، بسیار حیاتی است.

اهمیت تشخیص زودهنگام

هنگامی که ملانوما زود تشخیص داده شود، که در چهار مورد از هر پنج مورد اتفاق می‌افتد، تقریباً همیشه قابل درمان است. نرخ بقای پنج‌ساله برای ملانومایی که متاستاز نداده باشد، بیش از ۹۸ درصد است [۱]. اما زمانی که ملانوما تشخیص داده نشود، می‌تواند به سایر قسمت‌های بدن سرایت کند و درمان آن دشوارتر و خطر مرگ و میر آن بالاتر خواهد بود [۲].

شناخت ساختار پوست

لایه بالایی پوست که به آن اپیدرم گفته می‌شود، از سه دسته اصلی سلول تشکیل شده است:

• سلول‌های سنگفرشی (Squamous cells): سلول‌های مسطح در سطح پوست هستند که با فرسوده شدن، می‌ریزند و بدن جایگزینشان می‌کند.¹
• سلول‌های پایه (Basal cells): درست زیر سلول‌های سنگفرشی قرار دارند و به طور مداوم تقسیم می‌شوند تا سلول‌های سنگفرشی جدید ایجاد کنند.²
• ملانوسیت‌ها (Melanocytes): در پایین اپیدرم قرار دارند و رنگدانه‌ای به نام ملانین تولید می‌کنند که لایه‌های عمیق‌تر پوست را در برابر خورشید محافظت می‌کند.³ این سلول‌ها خال‌ها را ایجاد می‌کنند که معمولاً بی‌ضرر هستند، اما ممکن است گاهی سرطانی شوند.

ملانوما در برابر سایر سرطان‌های پوست

سرطان سلول سنگفرشی و سرطان سلول پایه بسیار شایع‌تر از ملانوما هستند؛ در واقع، آن‌ها از هر نوع سرطان دیگری در بدن شایع‌ترند. با این حال، ملانوما خطرناک‌تر از سایر انواع سرطان پوست است، زیرا احتمال گسترش آن بیشتر بوده و متاستاز ملانوما می‌تواند کشنده باشد [۳].

شیوع و آمار ملانوما

بیش از ۱.۲ میلیون آمریکایی با ملانوما زندگی می‌کنند و سالانه حدود ۱۰۰ هزار مورد جدید تشخیص داده می‌شود. ملانوما در افراد با پوست روشن شایع‌تر است؛ به عنوان مثال، خطر ابتلای مادام‌العمر برای سفیدپوستان آمریکایی ۲.۶ درصد است، در حالی که این میزان برای سیاه‌پوستان آمریکایی ۰.۱ درصد است [۱].

نرخ ملانوما در ۳۰ سال گذشته رو به افزایش بوده و حتی در دهه گذشته نیز تعداد موارد جدید با افزایش سالانه حدود ۱.۵ درصد، بالا رفته است. اگرچه جوانان نیز می‌توانند به ملانوما مبتلا شوند و این یکی از شایع‌ترین سرطان‌ها در بزرگسالان جوان، به ویژه زنان است، اما میانگین سن تشخیص این بیماری ۶۳ سال است. سالانه بیش از ۷ هزار آمریکایی بر اثر ملانوما جان خود را از دست می‌دهند [۴].

ملانومایی که روی پوست نیست

ملانوما می‌تواند در هر قسمتی از بدن که دارای ملانوسیت است، توسعه یابد. این بدان معناست که ملانوما می‌تواند در چشم نیز ایجاد شود و سالانه حدود ۲ هزار مورد جدید ملانومای چشمی در ایالات متحده تشخیص داده می‌شود.

ملانومای مخاطی که نوع نادری است، می‌تواند در هر غشای مخاطی، از جمله مجاری بینی، گلو، واژن، مقعد یا دهان رخ دهد [۵].

پیشگیری و علائم ملانوما

برای جلوگیری از ملانوما، هوشمندانه‌ترین کار، پرهیز از قرار گرفتن بیش از حد در معرض اشعه UV است. اگر در فضای باز هستید، با پوشیدن کلاه لبه پهن، عینک محافظ UV و لباس‌هایی که تا حد امکان پوست را می‌پوشانند، از آفتاب دوری کنید.

استفاده از کرم ضدآفتاب با طیف وسیع و SPF ۱۵، ۳۰ یا بالاتر، محافظت خوبی ارائه می‌دهد، اما باید حدود یک اونس (به اندازه یک شات کوچک) نیم ساعت قبل از قرار گرفتن در معرض آفتاب استفاده شود و هر دو ساعت یا بلافاصله پس از شنا یا تعریق زیاد، تکرار گردد. مطالعات نشان می‌دهند که اغلب افراد تنها یک‌چهارم مقدار توصیه‌شده را استفاده می‌کنند، بنابراین محافظت بسیار کمتری نسبت به آنچه تصور می‌کنند، دریافت می‌کنند.

علائم و تشخیص زودهنگام

بهترین راه برای موفقیت در درمان ملانوما، تشخیص زودهنگام آن، قبل از گسترش یافتن است. یک خال یا لکه بدخیم ممکن است به سادگی متفاوت از سایر خال‌های اطراف خود به نظر برسد که متخصصان بهداشت عمومی آن را با اصطلاح “جوجه اردک زشت” (ugly duckling) توصیف می‌کنند.

به طور دقیق‌تر، یک خال اگر هر یک از ویژگی‌های راهنمای ABCDE را داشته باشد، ممکن است بدخیم باشد:

• A) Asymmetry (عدم تقارن): شکل آن نامتقارن است.⁴
• B) Border (مرز): مرز نامنظمی دارد.
• C) Color (رنگ): بیش از یک رنگ دارد یا رنگ غیرعادی دارد.
• D) Diameter (قطر): قطر آن به طور غیرمعمولی بزرگ است.⁵
• E) Evolving (در حال تغییر): در حال تغییر اندازه، رنگ، شکل یا سایر ویژگی‌ها است.⁶

انواع ملانوما

انواع مختلفی از ملانومای پوست وجود دارد که در ویژگی‌های کلیدی، از جمله میزان شیوع و تهاجمی بودن، متفاوت هستند [۲].

• ملانومای گسترش سطحی (Superficial spreading melanoma): شایع‌ترین نوع است که حدود ۷۰ درصد موارد را تشکیل می‌دهد. این نوع معمولاً به آرامی در سطح بالایی پوست رشد می‌کند و سپس به عمق نفوذ می‌کند.
• ملانومای ندولار (Nodular melanoma): تهاجمی‌ترین نوع است که در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد موارد رخ می‌دهد. این سرطان سریع‌الرشد معمولاً در زمان تشخیص، تهاجمی است.
• ملانومای لنتیگوی آکرال (Acral lentiginous): در حالی که نادر است، شایع‌ترین ملانوما در سیاه‌پوستان آمریکایی و سایر افراد رنگین‌پوست است. این نوع معمولاً به صورت یک علامت تیره در زیر ناخن‌های پا یا دست، کف پا یا کف دست ظاهر می‌شود.

مراحل و درمان ملانوما

تعیین مرحله (Staging) ملانوما فرآیندی پیچیده و حیاتی است که شدت سرطان و مناسب‌ترین درمان‌ها را نشان می‌دهد. پزشکان شدت بیماری را در یک پیوستار از مرحله ۰ تا مرحله ۴ تعریف می‌کنند؛ هرچه مرحله بالاتر باشد، سرطان پیشرفته‌تر است. سه معیار اساسی برای مرحله‌بندی وجود دارد:

• تومور اصلی: پزشکان ضخامت آن را اندازه‌گیری می‌کنند و تعیین می‌کنند که آیا پوست روی آن زخمی شده است یا خیر.
• غدد لنفاوی: بررسی غدد لنفاوی نزدیک به تومور برای یافتن سلول‌های سرطانی که به آنجا گسترش یافته‌اند.
• متاستاز: جستجوی سلول‌های سرطانی که به مکان‌های دورتر در بدن، مانند ریه، متاستاز داده‌اند. این موارد معمولاً کمترین میزان بقا را دارند.

گزینه‌های درمانی

ملانومایی که زود تشخیص داده شود، معمولاً با جراحی ساده قابل درمان است؛ پزشک تومور را به همراه ناحیه‌ای از بافت سالم اطراف آن (حاشیه) تحت بی‌حسی موضعی برمی‌دارد.

برای ملانومای متاستاتیک، زمانی که سلول‌های سرطانی به غدد لنفاوی یا سایر نقاط بدن سرایت کرده‌اند، جراحی به تنهایی کافی نیست و تیم پزشکی از چندین درمان به صورت ترکیبی استفاده می‌کند. ایمونوتراپی، که سیستم ایمنی بدن را برای از بین بردن سلول‌های سرطانی تحریک می‌کند، در سال‌های اخیر به عنوان یک درمان خط مقدم قدرتمند برای ملانومای متاستاتیک ظاهر شده است.

پیشرفت‌های چشمگیری نیز در زمینه درمان هدفمند رخ داده است؛ این درمان جهش‌ها (نقص‌های ژنتیکی) در ملانوم‌های خاص را شناسایی می‌کند و داروهایی ایجاد می‌شوند که می‌توانند نقاط آسیب‌پذیر خاص را هدف قرار دهند. به عنوان مثال، حدود نیمی از ملانوم‌ها دارای جهش‌هایی در ژن BRAF هستند و داروهای مهارکننده BRAF می‌توانند از رشد آن سلول‌های سرطانی جلوگیری کرده و به بیماران کمک کنند تا عمر طولانی‌تری داشته باشند [۸].⁷