هموسیستینوری: علل، علائم و آزمایش‌ها

هموسیستینوری یک اختلال ژنتیکی است که در آن بدن قادر به تجزیه صحیح یک اسید آمینه خاص به نام متیونین نیست. علائم این بیماری ممکن است بسته به نوع آن متفاوت باشد. علائم شایع‌تر می‌تواند شامل نزدیک‌بینی شدید، جابه‌جایی لنز چشم و شکنندگی استخوان‌ها باشد.

درمان هموسیستینوری نیز ممکن است بر اساس نوع بیماری فرد متفاوت باشد. این درمان‌ها می‌توانند شامل مکمل‌های ویتامین B6 یا ایجاد تغییرات عمده در رژیم غذایی باشند. این اختلال به صورت اتوزومال مغلوب از والدین به فرزندان منتقل می‌شود. این بدان معناست که برای بروز بیماری، دو نسخه از ژن نامنظم باید در فرد وجود داشته باشد. متخصصان مراقبت‌های بهداشتی می‌توانند برخی از انواع هموسیستینوری را از طریق غربالگری نوزادان تشخیص دهند. این تشخیص زودهنگام می‌تواند به شروع سریع درمان و بهبود چشم‌انداز سلامتی فرد کمک کند.

هموسیستینوری چیست؟

در افراد مبتلا به هموسیستینوری، بدن قادر به تجزیه صحیح پروتئین‌های خاصی نیست. به طور مشخص، این بیماری بر متابولیسم یک اسید آمینه به نام متیونین تأثیر می‌گذارد.

اسیدهای آمینه بلوک‌های ساختمانی ضروری برای بدن انسان هستند. متیونین یک پروتئین طبیعی است که در فرآیندهای سلولی خاصی مانند تنظیم نیتروژن در بدن نقش دارد. همه اسیدهای آمینه حاوی نیتروژن هستند که آن را به بخش مهمی از DNA انسان تبدیل می‌کند. هموسیستینوری دارای اشکال مختلفی است که از نظر علائم و شدت با یکدیگر متفاوت هستند.

شیوع

در ایالات متحده، پزشکان هموسیستینوری را در بدو تولد غربالگری می‌کنند. با این حال، ممکن است غربالگری نتواند همه اشکال این بیماری را تشخیص دهد. بنابراین، فرد مبتلا به این عارضه ممکن است تا سال‌ها پس از تولد، تشخیص داده نشود.

بر اساس یک بررسی در سال ۲۰۲۲، غربالگری نوزادان، هموسیستینوری کلاسیک را تقریباً در ۱ نفر از هر ۲۰۰,۰۰۰ تا ۳۳۵,۰۰۰ نوزاد در سراسر جهان شناسایی می‌کند. این مقاله نشان می‌دهد که این بیماری ممکن است در مناطق خاصی از جهان شایع‌تر باشد. این مناطق شامل ایرلند (۱ در ۶۵,۰۰۰)، آلمان (۱ در ۱۷,۸۰۰) و قطر (۱ در ۱,۸۰۰) است.

علل و عوامل خطر

هموسیستینوری به دلیل تغییرات در ژن‌های متعددی که در مسیر متابولیک دخیل هستند، رخ می‌دهد. این ژن‌ها شامل سیستاتیونین بتا-سنتاز (CBS)، متیلن تتراهیدروفولات ردوکتاز (MTHFR) و چندین ژن مرتبط با متابولیسم کوبالامین (ویتامین B12) هستند.

از آنجایی که هموسیستینوری از نظر ژنتیکی اتوزومال مغلوب است، کودک برای ابتلا به این بیماری باید یک نسخه از ژن جهش‌یافته را از هر یک از والدین خود به ارث ببرد. والدینی که تنها یک ژن جهش‌یافته را حمل می‌کنند، ممکن است هیچ علامتی از هموسیستینوری نداشته باشند و صرفاً ناقل باشند.

بر اساس تحقیقات، فرزندی که والدین او هر دو حامل این ژن باشند، ۲۵٪ شانس ابتلا به هموسیستینوری را دارد. همچنین، ۲۵٪ شانس دارد که کاملاً سالم باشد و ژن جهش‌یافته را حمل نکند. این کودک ۵۰٪ شانس دارد که تنها حامل ژن بدون علامت باشد.

علائم هموسیستینوری

اگرچه برخی از افراد ممکن است علائم هموسیستینوری را در نوزادی یا اوایل زندگی نشان دهند، برخی دیگر ممکن است تا بزرگسالی هیچ علامتی نداشته باشند. علائم این بیماری می‌تواند به نوع هموسیستینوری بستگی داشته باشد و در افراد مختلف متفاوت است.

در اکثر موارد هموسیستینوری، آنزیم سیستاتیونین بتا-سنتاز (CBS) به درستی عمل نمی‌کند. در نتیجه، بدن نمی‌تواند اسیدهای آمینه متیونین و هموسیستئین را تجزیه کند. علائم این نقص می‌تواند شامل نزدیک‌بینی، جابه‌جایی لنزهای چشم و استخوان‌های ضعیف و شکننده باشد. تأخیرهای رشدی و ناتوانی‌های یادگیری نیز از دیگر علائم شایع این نوع هستند.

علائمی که ممکن است به دلیل انواع کمتر شایع هموسیستینوری رخ دهند، شامل ناتوانی‌های یادگیری هستند. همچنین، این علائم می‌توانند شامل عدم رشد یا افزایش وزن نوزادان با نرخ مورد انتظار باشند.

کم‌خونی مگالوبلاستیک که در آن تعداد گلبول‌های قرمز کمتر از حد معمول و اندازه آن‌ها به طور غیرمعمولی بزرگ است، نیز مشاهده می‌شود. مشکلات حرکتی و راه رفتن غیرطبیعی، و همچنین تشنج نیز از دیگر عوارض این انواع نادر هستند.

عوارض

جدی‌ترین عارضه هموسیستینوری، تشکیل لخته‌های خونی است. این وضعیت می‌تواند تهدیدکننده زندگی باشد و خطر سکته مغزی را افزایش دهد.

سایر عوارض احتمالی ممکن است شامل نزدیک‌بینی شدید، استرابیسم یا انحراف چشم (وضعیتی که در آن چشم‌ها در یک جهت قرار نمی‌گیرند) باشند. همچنین، جداشدگی شبکیه، گلوکوم و آتروفی عصب بینایی (تخریب یا آسیب فیبرهای عصب بینایی) از عوارض جدی چشمی هستند.

تشخیص

علائمی که ممکن است پزشک را به آزمایش هموسیستینوری سوق دهد، شامل ناهنجاری‌های اسکلتی است. این موارد شامل کودکانی است که بیش از حد لاغر و بلندتر از سن خود هستند، یا برعکس، رشد آن‌ها طبق انتظار نیست.

پزشک همچنین ممکن است به دنبال علائم ناهنجاری‌های ساختاری قفسه سینه، انحنای ستون فقرات و جابه‌جایی لنز چشم باشد. معاینات چشمی ممکن است مشکلات بینایی را نشان دهند، در حالی که اشعه ایکس می‌تواند علائم استخوان‌های ضعیف را نمایش دهد.

آزمایش ژنتیک، غربالگری اسید آمینه، بیوپسی کبد و تست‌های آنزیم کبدی نیز می‌توانند به پزشک در تأیید تشخیص هموسیستینوری کمک کنند. متخصصان مراقبت‌های بهداشتی ممکن است آزمایش ژنتیک را برای هر کسی که سابقه خانوادگی هموسیستینوری دارد و قصد بارداری دارد، توصیه کنند. با این حال، از آنجایی که این وضعیت نتیجه یک جهش ژنتیکی است، پیشگیری از آن امکان‌پذیر نیست. تنها دلیل آزمایش ژنتیک این است که به افراد ایده‌ای در مورد خطر انتقال یک جهش ژنی را که می‌تواند منجر به هموسیستینوری شود، بدهد.

درمان و مدیریت

اگر پزشکان هموسیستینوری را از طریق غربالگری نوزادان شناسایی کنند، درمان زودهنگام می‌تواند به طور قابل توجهی چشم‌انداز زندگی فرد را بهبود بخشد. با این حال، هیچ درمانی برای هموسیستینوری وجود ندارد.

درمان‌ها ممکن است بسته به نوع هموسیستینوری که فرد به آن مبتلا است، متفاوت باشد. گزینه‌های درمانی می‌توانند شامل مکمل‌های ویتامین B6 باشند که برای نیمی از بیماران مؤثر است. همچنین، ممکن است شامل رژیم غذایی کم پروتئین همراه با مکمل اسید آمینه باشد.

تجویز بتائین، یک ماده مغذی که به حذف هموسیستئین از جریان خون کمک می‌کند، نیز رایج است. درمان همچنین ممکن است بر مدیریت علائم و عوارض تمرکز کند. افراد باید با یک متخصص مراقبت‌های بهداشتی صحبت کنند تا مناسب‌ترین درمان را برای خود درک و دریافت کنند.

خلاصه

هموسیستینوری به یک وضعیت ژنتیکی خاص اشاره دارد که می‌تواند بر بینایی، رشد و تکامل فرد تأثیر بگذارد. افراد مبتلا به هموسیستینوری می‌توانند زندگی فعالی داشته باشند، به شرطی که به موقع تشخیص داده شوند و مدیریت این اختلال موفقیت‌آمیز باشد. اگرچه هیچ درمانی برای هموسیستینوری وجود ندارد، اما درمان‌هایی برای کمک به مدیریت وضعیت در دسترس هستند.