پارگی طحال چیست؟ علائم، علل، تشخیص و درمان

پارگی طحال یک وضعیت اورژانسی است که معمولاً پس از ضربه به شکم ایجاد می‌شود و می‌تواند باعث خونریزی قابل‌توجه داخل حفره شکم شود. از آنجا که طحال خون‌رسانی زیادی دارد، خونریزی ناشی از پارگی آن ممکن است به‌سرعت شدید شود و در صورت درمان‌نشدن، به افت حجم خون و شوک منجر شود.

شناخت علائم، به‌ویژه پس از تصادف، سقوط یا ضربه شدید به شکم، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا خونریزی داخلی همیشه از ابتدا با علائم بسیار واضح همراه نیست.

طحال چه نقشی در بدن دارد؟

طحال در قسمت بالایی و سمت چپ شکم، زیر دنده‌ها قرار دارد. این اندام بخشی از سیستم ایمنی بدن است و در تصفیه خون نیز نقش دارد.

بخش بزرگی از بافت طحال که به آن پالپ قرمز گفته می‌شود، در حذف گلبول‌های قرمز قدیمی یا آسیب‌دیده و ذخیره برخی سلول‌های خونی از جمله پلاکت‌ها نقش دارد.

بخش دیگر، یعنی پالپ سفید، با سیستم لنفاوی ارتباط دارد و در پاسخ‌های ایمنی و تولید آنتی‌بادی‌ها مشارکت می‌کند.

طحال اگرچه برای زندگی ضروری نیست، اما نقش مهمی در عملکرد سیستم ایمنی و خون دارد.

هنگام پارگی طحال چه اتفاقی می‌افتد؟

پارگی طحال معمولاً باعث ورود خون به حفره شکم می‌شود.

شایع‌ترین علامت، درد و حساسیت در قسمت بالایی و سمت چپ شکم است. با تجمع خون در شکم، درد ممکن است به ناحیه دیگری منتقل شود.

یکی از علائم نسبتاً شناخته‌شده، درد در شانه چپ است که به آن درد ارجاعی گفته می‌شود. ممکن است درد در سمت چپ قفسه سینه نیز احساس شود.

از آنجا که طحال خون‌رسانی زیادی دارد، خونریزی شدید می‌تواند باعث کاهش حجم خون در گردش شود. در ادامه، خون‌رسانی کافی به اندام‌های حیاتی، به‌خصوص مغز، ممکن است مختل شود.

علائم ناشی از خونریزی و شوک می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• سرگیجه یا احساس سبکی سر
• تعریق
• ضعف و خستگی شدید
• گیجی یا اختلال هوشیاری
• افت فشار خون
• افزایش ضربان قلب
• غش یا از دست دادن هوشیاری

پس از یک ضربه قابل‌توجه به شکم، درد سمت چپ بالای شکم همراه با سرگیجه، ضعف، تعریق، افت فشار یا اختلال هوشیاری باید به‌عنوان یک وضعیت اورژانسی در نظر گرفته شود.

شایع‌ترین علت پارگی طحال چیست؟

شایع‌ترین علت، ضربه غیرنافذ به شکم است؛ یعنی ضربه‌ای که پوست را سوراخ نمی‌کند اما نیروی قابل‌توجهی به اندام‌های داخل شکم وارد می‌کند.

از جمله نمونه‌های آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تصادف‌های وسایل نقلیه
• سقوط از ارتفاع
• ضربه شدید هنگام ورزش
• برخورد مستقیم به شکم

آسیب نافذ، مانند زخم‌های ناشی از ورود جسم به داخل شکم، نیز می‌تواند طحال را پاره کند، اما در مقایسه با ضربه‌های غیرنافذ علت کمتری محسوب می‌شود.

آیا طحال بدون ضربه هم ممکن است پاره شود؟

بله، اگرچه این حالت بسیار کمتر شایع است.

برخی بیماری‌ها می‌توانند باعث بزرگ‌شدن یا آسیب‌پذیرتر شدن طحال شوند و احتمال پارگی آن را حتی بدون ضربه قابل‌توجه افزایش دهند.

از جمله بیماری‌های مرتبط می‌توان به:

• مونونوکلئوز عفونی
• مالاریا
• برخی سرطان‌ها
• عفونت‌ها و بیماری‌هایی که باعث بزرگ‌شدن طحال می‌شوند

اشاره کرد.

برای مثال، پارگی طحال یکی از عوارض شناخته‌شده مونونوکلئوز است، اما بسیار نادر است و در حدود ۰٫۱ تا ۰٫۵ درصد موارد مونونوکلئوز گزارش شده است.

بنابراین فردی که دچار بزرگی طحال است، ممکن است حتی پس از ضربه‌ای نسبتاً خفیف در معرض خطر بیشتری قرار داشته باشد.

پارگی طحال چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک ابتدا وضعیت عمومی فرد، سابقه آسیب و علائم را بررسی می‌کند و معاینه فیزیکی انجام می‌دهد.

آزمایش‌ها و بررسی‌های مورد استفاده می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

آزمایش خون

بررسی شمارش سلول‌های خونی، پلاکت‌ها و شاخص‌های مربوط به انعقاد می‌تواند به ارزیابی وضعیت بیمار و پیامدهای احتمالی خونریزی کمک کند.

سونوگرافی

سونوگرافی می‌تواند برای بررسی وجود مایع یا خون آزاد در حفره شکم، به‌ویژه در شرایط اورژانسی، استفاده شود.

سی‌تی‌اسکن

در بیمارانی که از نظر همودینامیک وضعیت پایداری دارند، سی‌تی‌اسکن شکم یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای ارزیابی آسیب طحال است.

این روش می‌تواند محل و شدت آسیب و وجود خونریزی داخل شکم را مشخص کند.

درمان پارگی طحال چگونه انجام می‌شود؟

درمان به شدت آسیب و وضعیت همودینامیک بیمار بستگی دارد.

درمان غیرجراحی

اگر فشار خون و وضعیت گردش خون بیمار پایدار باشد و خونریزی شدید وجود نداشته باشد، در بسیاری از موارد می‌توان از درمان غیرجراحی استفاده کرد.

این روش معمولاً شامل:

• بستری و پایش دقیق
• استراحت
• کنترل علائم و وضعیت گردش خون
• بررسی‌های تصویربرداری و آزمایشگاهی متوالی

است تا مشخص شود خونریزی متوقف شده و طحال فرصت ترمیم پیدا می‌کند.

در برخی مراکز، رادیولوژی مداخله‌ای نیز ممکن است برای کنترل خونریزی به کار رود. این روش بسته به امکانات مرکز درمانی و شرایط بیمار در دسترس است.

چه زمانی جراحی لازم می‌شود؟

اگر خونریزی شدید باشد، فشار خون بیمار ناپایدار شود یا آسیب طحال به شکلی باشد که درمان غیرجراحی مناسب نباشد، ممکن است جراحی ضروری شود.

در صورت امکان، جراح تلاش می‌کند طحال را حفظ و ترمیم کند. اما در برخی موارد لازم است بخشی از طحال یا تمام آن برداشته شود. برداشتن کامل طحال را اسپلنکتومی یا طحال‌برداری می‌نامند.

در صورت از دست رفتن مقدار قابل‌توجهی خون، ممکن است انتقال خون نیز ضروری باشد.

اگر طحال برداشته شود چه اتفاقی می‌افتد؟

افراد می‌توانند بدون طحال زندگی کنند، اما حذف طحال باعث افزایش خطر برخی عفونت‌ها می‌شود؛ زیرا این اندام در دفاع ایمنی بدن نقش دارد.

به همین دلیل، پس از طحال‌برداری معمولاً برنامه واکسیناسیون و اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خطر عفونت اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

نوع و زمان‌بندی واکسن‌ها باید بر اساس شرایط فرد و نظر پزشک تعیین شود.

آیا پارگی طحال همیشه کشنده است؟

خیر.

شدت آسیب، میزان خونریزی، سرعت تشخیص و درمان و وضعیت عمومی بیمار همگی بر پیامد بیماری اثر می‌گذارند.

در مقاله منبع، برای پارگی‌های شدید طحال، یعنی آسیب‌های درجه ۴ و ۵، بقای حدود ۹۰ درصد با درمان جراحی یا غیرجراحی گزارش شده است. پارگی‌های خفیف‌تر و متوسط نیز در صورت تشخیص و درمان سریع معمولاً پیامد بهتری دارند.

این اعداد را نباید به‌عنوان پیش‌بینی برای یک بیمار خاص در نظر گرفت؛ وضعیت همودینامیک و شدت واقعی آسیب نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.

چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟

اگر فردی پس از تصادف، سقوط یا ضربه شدید به شکم دچار هر یک از موارد زیر شود، باید فوراً تحت ارزیابی اورژانسی قرار گیرد:

• درد شدید یا رو به افزایش در قسمت بالایی و سمت چپ شکم
• درد شانه چپ پس از آسیب
• حساسیت شدید شکم
• سرگیجه یا ضعف شدید
• تعریق غیرعادی
• تپش قلب یا احساس ضعف ناگهانی
• گیجی
• غش یا کاهش سطح هوشیاری

پارگی طحال می‌تواند با خونریزی داخلی همراه باشد و نباید منتظر بروز علائم شدید یا از دست رفتن هوشیاری ماند.

جمع‌بندی

پارگی طحال بیشتر اوقات پیامد یک ضربه قابل‌توجه به شکم است و می‌تواند باعث خونریزی داخلی خطرناک شود. درد قسمت بالایی و چپ شکم، درد ارجاعی به شانه چپ و علائم ناشی از افت حجم خون از مهم‌ترین نشانه‌هایی هستند که باید به آنها توجه کرد.

تشخیص معمولاً با ارزیابی بالینی، آزمایش‌ها و تصویربرداری، به‌ویژه سونوگرافی و سی‌تی‌اسکن، انجام می‌شود. در بیماران پایدار ممکن است درمان غیرجراحی کافی باشد، در حالی که خونریزی شدید یا ناپایداری همودینامیک می‌تواند نیاز به مداخله جراحی یا روش‌های مداخله‌ای داشته باشد.

هرگونه شک به پارگی طحال پس از یک آسیب قابل‌توجه، یک وضعیت اورژانسی است و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد.