آنژیوادم چیست؟ علائم، علل، تشخیص و درمان تورم زیر پوست

آنژیوادم نوعی تورم ناگهانی یا تدریجی در لایه‌های عمقی پوست و بافت زیرپوستی است که معمولاً لب‌ها، اطراف چشم، دست‌ها، پاها، اندام تناسلی یا گاهی گلو را درگیر می‌کند. این وضعیت می‌تواند در اثر واکنش‌های آلرژیک، برخی داروها، اختلالات سیستم ایمنی یا عوامل ژنتیکی ایجاد شود.

بسیاری از موارد آنژیوادم خفیف و خودمحدودشونده هستند، اما اگر تورم به زبان، گلو یا حنجره برسد، می‌تواند راه هوایی را مسدود کند و به یک وضعیت اورژانسی تبدیل شود.

آنژیوادم چه علائمی دارد؟

علامت اصلی، تورم عمقی زیر پوست است. این تورم ممکن است در عرض چند دقیقه ایجاد شود یا طی چند ساعت به‌تدریج افزایش پیدا کند.

محل‌های شایع درگیری عبارت‌اند از:

• لب‌ها
• اطراف چشم‌ها
• دست‌ها
• پاها و ساق‌ها
• اندام تناسلی
• صورت
• گاهی زبان و گلو

علائم دیگری که ممکن است همراه آن دیده شوند عبارت‌اند از:

• کهیر یا برجستگی‌های پوستی
• قرمزی پوست
• سرگیجه
• ناراحتی یا درد معده
• خارش، گزگز، سوزش یا بی‌حسی
• دشواری در جویدن یا بلع
• اسهال

در موارد شدیدتر، تورم می‌تواند باعث خس‌خس سینه، تنگی نفس یا انسداد راه هوایی شود.

چه زمانی آنژیوادم خطرناک است؟

اگر تورم زبان، دهان، گلو یا حنجره ایجاد شود، وضعیت می‌تواند به‌سرعت جدی شود.

علائم هشدار شامل موارد زیر است:

• دشواری در تنفس
• احساس بسته شدن گلو
• مشکل شدید در بلع
• تورم سریع زبان یا گلو
• تغییر صدا یا گرفتگی صدا
• خس‌خس یا تنگی نفس

در چنین شرایطی باید فوراً کمک اورژانسی دریافت شود. در واکنش آلرژیک شدید، اپی‌نفرین ممکن است بخش مهمی از درمان فوری باشد.

آیا آنژیوادم همیشه طولانی‌مدت است؟

معمولاً نه. تورم می‌تواند از چند ساعت تا چند روز ادامه داشته باشد و پس از برطرف شدن، پوست معمولاً بدون پوسته‌ریزی، زخم، کبودی یا اسکار به حالت طبیعی بازمی‌گردد.

با این حال، طول مدت و شدت حمله به علت آنژیوادم بستگی دارد.

آنژیوادم چه تفاوتی با کهیر دارد؟

آنژیوادم و کهیر ممکن است هم‌زمان ایجاد شوند و حتی محرک‌های مشترکی داشته باشند، اما محل درگیری آنها متفاوت است.

کهیر بیشتر لایه‌های سطحی پوست را درگیر می‌کند و معمولاً به شکل برجستگی‌های مشخص، قرمز یا رنگ‌پریده و خارش‌دار ظاهر می‌شود.

در مقابل، آنژیوادم در لایه‌های عمقی‌تر، یعنی بافت زیرپوستی، ایجاد می‌شود و به همین دلیل تورم معمولاً عمیق‌تر و منتشرتر است و می‌تواند مدت بیشتری باقی بماند.

بنابراین ممکن است فرد هم‌زمان هم کهیر و هم آنژیوادم داشته باشد، اما وجود یکی لزوماً به معنای وجود دیگری نیست.

چه چیزی باعث آنژیوادم می‌شود؟

از نظر مکانیسم، آنژیوادم معمولاً نتیجه آزاد شدن موادی مانند هیستامین یا برادی‌کینین است.

این مواد می‌توانند باعث گشاد شدن عروق و افزایش خروج مایع به بافت‌ها شوند. تجمع این مایع در لایه‌های عمقی پوست و بافت زیرپوستی به شکل تورم ظاهر می‌شود.

از نظر بالینی، آنژیوادم را می‌توان بر اساس علت به گروه‌های مختلفی تقسیم کرد.

آنژیوادم آلرژیک

یکی از شناخته‌شده‌ترین انواع، آنژیوادمی است که در چارچوب واکنش آلرژیک ایجاد می‌شود.

مواد غذایی، داروها، نیش حشرات و سایر آلرژن‌ها می‌توانند در افراد حساس محرک باشند. در این شرایط، هیستامین نقش مهمی در ایجاد علائم دارد و ممکن است آنژیوادم همراه با کهیر، خارش و سایر علائم واکنش آلرژیک ظاهر شود.

آنژیوادم ناشی از دارو

برخی داروها نیز می‌توانند باعث آنژیوادم شوند. یکی از گروه‌های مهم، مهارکننده‌های ACE هستند که در درمان فشار خون و برخی بیماری‌های قلبی ـ عروقی استفاده می‌شوند.

این نوع آنژیوادم با مسیر برادی‌کینین ارتباط دارد و ممکن است حتی پس از مدت طولانی مصرف دارو ظاهر شود.

در صورت بروز تورم جدید پس از مصرف دارو، نباید دارو را خودسرانه قطع یا جایگزین کرد؛ بلکه باید علت و ارتباط دارویی آن توسط پزشک بررسی شود.

آنژیوادم ارثی چیست؟

آنژیوادم ارثی (HAE) یک بیماری ژنتیکی نادر است که در آن اختلال در مسیر تنظیم برادی‌کینین باعث حملات مکرر تورم می‌شود.

این بیماری معمولاً با الگوی اتوزومال غالب به ارث می‌رسد؛ یعنی وجود یک نسخه معیوب از ژن از یکی از والدین می‌تواند برای انتقال استعداد بیماری کافی باشد.

آنژیوادم ارثی می‌تواند بخش‌های مختلف بدن را درگیر کند، از جمله:

• پوست
• دستگاه گوارش
• راه‌های هوایی

حملات ممکن است بدون محرک مشخص ایجاد شوند، اما استرس و آسیب‌های جسمی می‌توانند در برخی افراد محرک باشند.

حملات معمولاً چند روز طول می‌کشند و ممکن است به‌طور مکرر تکرار شوند.

برخی عوامل نیز می‌توانند تعداد یا شدت حملات را افزایش دهند. برای مثال، مهارکننده‌های ACE و داروهای حاوی استروژن ممکن است در افراد مبتلا به HAE مشکل‌ساز باشند.

از آنجا که این نوع آنژیوادم با هیستامین ایجاد نمی‌شود، ممکن است به درمان‌های معمول ضدآلرژی مانند آنتی‌هیستامین‌ها یا کورتیکواستروئیدها پاسخ مناسبی ندهد.

آنژیوادم دستگاه گوارش

در برخی انواع آنژیوادم، به‌ویژه آنژیوادم ارثی، دیواره دستگاه گوارش نیز ممکن است دچار تورم شود.

در این حالت علائم می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• درد شدید شکم
• استفراغ شدید
• ناتوانی در نگه داشتن مایعات
• کم‌آبی بدن

این علائم گاهی ممکن است با بیماری‌های حاد شکمی اشتباه گرفته شوند و تشخیص علت اصلی اهمیت زیادی دارد.

آنژیوادم چگونه تشخیص داده می‌شود؟

در حمله حاد، تشخیص اولیه اغلب بر اساس علائم و معاینه انجام می‌شود. اما برای مشخص کردن علت، پزشک معمولاً درباره موارد زیر سؤال می‌کند:

• سن شروع اولین حمله
• سابقه خانوادگی
• داروهای مصرفی
• غذاها یا مواد حساسیت‌زا
• عفونت‌ها یا سایر محرک‌های احتمالی
• دفعات و مدت حملات

اگر احتمال آلرژی مطرح باشد، ممکن است آزمایش‌های پوستی یا خونی برای شناسایی آلرژن انجام شود.

اگر واکنش آلرژیک محتمل نباشد و الگوی بیماری به نفع آنژیوادم ارثی یا اکتسابی باشد، آزمایش‌های اختصاصی‌تری انجام می‌شوند.

آزمایش‌های مهم در آنژیوادم ارثی

برخی آزمایش‌هایی که ممکن است در ارزیابی HAE استفاده شوند عبارت‌اند از:

تفسیر این آزمایش‌ها باید در کنار علائم، سابقه خانوادگی و الگوی حملات انجام شود؛ یک آزمایش منفرد معمولاً برای تشخیص کافی نیست.

درمان آنژیوادم به علت آن بستگی دارد

هیچ درمان واحدی برای همه انواع آنژیوادم وجود ندارد. مهم‌ترین اصل، شناسایی مکانیسم و علت بیماری است.

آنژیوادم مرتبط با آلرژی

در آنژیوادم آلرژیک، شناسایی و حذف محرک اهمیت زیادی دارد.

بسته به شدت واکنش، ممکن است از موارد زیر استفاده شود:

• آنتی‌هیستامین‌ها
• کورتیکواستروئیدهای سیستمیک در شرایط انتخاب‌شده
• اپی‌نفرین در واکنش آلرژیک شدید

اگر واکنش شدید باشد یا راه هوایی درگیر شود، درمان اورژانسی اولویت دارد.

درمان آنژیوادم ارثی

در HAE، درمان بر مهار مسیر برادی‌کینین یا جایگزینی پروتئین‌های مورد نیاز متمرکز است.

برخی داروهای مورد استفاده برای حمله حاد شامل موارد زیر هستند:

• ایکاتیبانت
• اکالانتاید
• کنسانتره مهارکننده C1
• داروهای جایگزین یا نوترکیب مهارکننده C1
• سبترالستات

برای پیشگیری از حملات مکرر نیز داروهای مختلفی وجود دارند؛ از جمله برخی فرآورده‌های مهارکننده C1 و داروهایی که مسیر برادی‌کینین را هدف قرار می‌دهند.

انتخاب دارو به نوع HAE، شدت و دفعات حملات، شرایط فرد و دسترسی به درمان بستگی دارد.

حمله شدید حنجره یک اورژانس پزشکی است

تورم حنجره می‌تواند به انسداد راه هوایی منجر شود. بنابراین فردی که دچار تورم سریع زبان یا گلو، تغییر صدا، دشواری بلع یا مشکل تنفسی شده است، نباید منتظر برطرف شدن خودبه‌خودی علائم بماند.

در افراد مبتلا به HAE، پزشک ممکن است برای حملات شدید راه هوایی، درمان فوری با کنسانتره مهارکننده C1 مشتق از پلاسما یا سایر درمان‌های اختصاصی را در نظر بگیرد.

همچنین افرادی که سابقه حملات شدید یا تهدیدکننده راه هوایی دارند، ممکن است به برنامه پیشگیری طولانی‌مدت نیاز داشته باشند.

جمع‌بندی

آنژیوادم به معنای تورم در لایه‌های عمقی پوست و بافت زیرپوستی است و می‌تواند از واکنش آلرژیک تا اختلالات ژنتیکی مانند آنژیوادم ارثی علل متفاوتی داشته باشد.

تورم لب‌ها یا اطراف چشم‌ها معمولاً خطر فوری ایجاد نمی‌کند، اما تورم زبان، گلو یا حنجره همراه با مشکل تنفسی یا بلع یک وضعیت اورژانسی است.

از طرف دیگر، تشخیص علت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا آنژیوادم ناشی از هیستامین، آنژیوادم مرتبط با دارو و آنژیوادم ارثی مکانیسم‌ها و درمان‌های متفاوتی دارند. در حملات مکرر یا بدون علت مشخص، بررسی پزشکی می‌تواند به شناسایی نوع بیماری و انتخاب درمان مناسب کمک کند.