آیا اهدای خون می‌تواند کلسترول خون را کاهش دهد؟

اهدای خون علاوه بر کمک به بیمارانی که به فرآورده‌های خونی نیاز دارند، ممکن است با برخی تغییرات موقت در شاخص‌های بدن همراه باشد. اما آیا می‌توان از اهدای خون به‌عنوان راهی برای کاهش کلسترول و تری‌گلیسرید استفاده کرد؟

پاسخ فعلی روشن نیست.

برخی مطالعات نشان داده‌اند که اهدای منظم خون ممکن است با کاهش کلسترول تام، LDL و تری‌گلیسرید همراه باشد، اما مطالعات دیگری نتایج متفاوتی گزارش کرده‌اند. بنابراین در حال حاضر شواهد کافی برای اینکه اهدای خون را یک روش کاهش چربی خون یا پیشگیری از بیماری قلبی بدانیم، وجود ندارد.

اهدای خون چه تأثیری بر بدن دارد؟

اهدای خون می‌تواند به‌طور موقت باعث کاهش حجم خون و در نتیجه تغییراتی در برخی شاخص‌های فیزیولوژیک شود. برخی منابع نیز کاهش موقت فشار خون و ضربان قلب را پس از اهدای خون گزارش کرده‌اند.

از آنجا که کلسترول و سایر چربی‌ها در خون وجود دارند، این سؤال مطرح شده است که آیا خارج کردن مقداری خون می‌تواند سطح آنها را نیز کاهش دهد.

اما وجود یک ماده در خون به این معنا نیست که خارج کردن خون، الزاماً باعث کاهش پایدار آن ماده در بدن می‌شود. بدن پس از اهدای خون شروع به جبران حجم و سلول‌های خونی می‌کند و متابولیسم لیپیدها نیز فرایندی پیچیده است.

به همین دلیل، برای بررسی اثر واقعی اهدای خون بر چربی خون باید مطالعات دقیق و طولانی‌مدت انجام شود.

نتایج مطالعات درباره کلسترول یکسان نیست

یکی از مشکلات اصلی در این زمینه، تعداد محدود مطالعات و تفاوت نتایج آنهاست.

مطالعه سال ۲۰۱۷

در یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۱۷، اهداکنندگان مکرر خون در مقایسه با افرادی که برای نخستین بار خون اهدا می‌کردند، تری‌گلیسرید بالاتر و HDL پایین‌تری داشتند.

این یافته برخلاف این فرض است که اهدای منظم خون الزاماً باعث بهبود تمام شاخص‌های چربی خون می‌شود.

البته در همان مطالعه، این تفاوت‌ها با افزایش خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی ارتباط مشخصی نشان ندادند.

مطالعه سال ۲۰۲۲

در مقابل، مطالعه دیگری در سال ۲۰۲۲ روی ۱۰۴ نفر نتایج متفاوتی داشت.

افرادی که به‌طور منظم و هر سه ماه یک‌بار، دست‌کم به مدت دو سال خون اهدا کرده بودند، در مقایسه با اهداکنندگان نخستین بار، سطوح پایین‌تری از:

• کلسترول تام
• تری‌گلیسرید
• LDL یا کلسترول «بد»

داشتند.

این یافته‌ها نشان می‌دهند که احتمال وجود ارتباط میان اهدای منظم خون و برخی شاخص‌های بهتر چربی خون مطرح است، اما یک مطالعه به‌تنهایی نمی‌تواند ثابت کند که اهدای خون علت کاهش این شاخص‌ها بوده است.

مرور مطالعات چه می‌گوید؟

یک مرور نظام‌مند منتشرشده در سال ۲۰۲۲، مطالعات مربوط به اهدای خون و سلامت قلبی‌عروقی را بررسی کرد.

نتایج این بررسی متناقض و ناهماهنگ بود. برخی مطالعات ارتباط‌هایی میان اهدای خون و عوامل خطر قلبی‌عروقی، از جمله شاخص‌های چربی خون، گزارش کرده بودند، اما شواهد در مجموع برای نتیجه‌گیری قطعی کافی نبود.

پژوهشگران تأکید کردند که برای مشخص شدن اثر واقعی اهدای خون بر سلامت قلب، به مطالعات با کیفیت بالاتر، از جمله کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی‌شده و مطالعات کوهورت مناسب نیاز است.

چرا نمی‌توان گفت اهدای خون درمان کلسترول بالاست؟

حتی اگر در برخی مطالعات، اهداکنندگان منظم خون کلسترول یا تری‌گلیسرید پایین‌تری داشته باشند، این موضوع لزوماً به معنی اثر مستقیم اهدای خون نیست.

افرادی که به‌طور منظم خون اهدا می‌کنند ممکن است از نظر ویژگی‌های دیگری نیز با افراد غیر اهداکننده متفاوت باشند؛ برای مثال، ممکن است در سبک زندگی، رژیم غذایی، فعالیت بدنی یا وضعیت عمومی سلامت تفاوت‌هایی داشته باشند.

این موضوع یکی از دلایلی است که مطالعات مشاهده‌ای نمی‌توانند به‌تنهایی رابطه علت و معلولی را ثابت کنند.

از سوی دیگر، مقدار و فاصله زمانی اهدای خون نیز می‌تواند در نتایج مطالعات مختلف متفاوت باشد.

بنابراین حتی اگر اهدای خون برای برخی افراد با تغییر مطلوب در چربی خون همراه باشد، هنوز نمی‌توان بر اساس شواهد موجود یک برنامه مشخص برای اهدای خون با هدف کاهش LDL یا تری‌گلیسرید توصیه کرد.

اگر کلسترول بالا دارید، چه کاری مؤثرتر است؟

اگر LDL یا سایر چربی‌های خون شما بالاست، اهدای خون نباید جایگزین روش‌های شناخته‌شده کنترل چربی خون شود.

بسته به میزان خطر قلبی‌عروقی، عوامل خطر و وضعیت فرد، مدیریت چربی خون می‌تواند شامل مواردی مانند:

• اصلاح الگوی غذایی
• افزایش فعالیت بدنی
• کنترل وزن در صورت اضافه‌وزن
• ترک سیگار
• کنترل فشار خون و قند خون
• و در صورت نیاز، مصرف داروهای کاهنده چربی

باشد.

نوع درمان باید بر اساس سطح LDL، سابقه بیماری قلبی‌عروقی، دیابت، سایر عوامل خطر و ارزیابی پزشک تعیین شود.

پس آیا اهدای خون فایده‌ای برای سلامت ندارد؟

این نتیجه‌گیری هم درست نیست.

اهدای خون یک اقدام مهم برای تأمین خون مورد نیاز بیماران است و می‌تواند مزایای اجتماعی و انسانی قابل‌توجهی داشته باشد. همچنین ممکن است در برخی افراد تغییرات موقتی در شاخص‌هایی مانند حجم خون، فشار خون یا ضربان قلب ایجاد کند.

اما باید میان اهدای خون برای کمک به دیگران و اهدای خون با هدف درمان یک اختلال پزشکی تفاوت گذاشت.

در حال حاضر، شواهد موجود از این ایده که فرد صرفاً برای کاهش کلسترول یا پیشگیری از بیماری قلبی به‌طور منظم خون اهدا کند، حمایت کافی نمی‌کنند.

جمع‌بندی

برخی مطالعات نشان داده‌اند که اهدای منظم خون ممکن است با کاهش کلسترول تام، LDL و تری‌گلیسرید همراه باشد، اما مطالعات دیگری نتایج متفاوتی داشته‌اند. مرورهای علمی نیز شواهد موجود را متناقض و ناکافی برای نتیجه‌گیری قطعی دانسته‌اند.

بنابراین اگرچه اهدای خون اقدامی ارزشمند برای کمک به بیماران است، نباید آن را روش درمان کلسترول بالا یا جایگزین درمان‌های اثبات‌شده بیماری‌های قلبی‌عروقی دانست.

اگر هدف شما کاهش LDL یا تری‌گلیسرید است، تمرکز باید بر عواملی باشد که اثر آنها بر سلامت قلب و کنترل چربی خون شواهد قوی‌تری دارد؛ نه اینکه اهدای خون را به‌عنوان یک روش درمانی در نظر بگیرید.