آیا هنگام عطسه کردن قلب از تپش می‌ایستد؟

عطسه یکی از واکنش‌های طبیعی و محافظتی بدن است که به پاک‌سازی مجاری تنفسی از گردوغبار، مواد محرک و ترشحات اضافی کمک می‌کند. بااین‌حال، شاید برای شما هم پیش آمده باشد که هنگام عطسه احساس کنید ضربان قلبتان برای لحظه‌ای تغییر می‌کند یا حتی متوقف می‌شود. آیا این احساس واقعیت دارد؟

پاسخ کوتاه این است که عطسه معمولاً باعث توقف قلب نمی‌شود، اما تغییرات فشار داخل قفسه سینه و فعالیت اعصاب تنظیم‌کننده قلب می‌توانند به‌طور گذرا بر ضربان آن تأثیر بگذارند. در موارد نادر، عطسه ممکن است باعث افت فشار خون و حتی غش کردن شود؛ وضعیتی که با توقف قلب تفاوت دارد.

هنگام عطسه چه اتفاقی برای قلب می‌افتد؟

ضربان قلب به کمک سامانه‌ای الکتریکی تنظیم می‌شود. گره سینوسی‌ـ‌دهلیزی که به‌عنوان ضربان‌ساز طبیعی قلب شناخته می‌شود، پیام‌های الکتریکی را تولید می‌کند و این پیام‌ها پس از عبور از مسیرهای مشخص، انقباض حفره‌های فوقانی و سپس حفره‌های تحتانی قلب را هماهنگ می‌کنند. در نتیجه، خون به‌صورت منظم در بدن به گردش درمی‌آید.

هنگام عطسه، فشار داخل قفسه سینه به‌سرعت تغییر می‌کند و عضلات تنفسی، ازجمله دیافراگم، به‌شدت منقبض می‌شوند. این تغییرات می‌توانند بر بازگشت خون به قلب و فعالیت دستگاه عصبی خودکار تأثیر بگذارند؛ دستگاهی که بخشی از تنظیم ضربان قلب و فشار خون را بر عهده دارد.

یکی از اجزای مهم این دستگاه، عصب واگ است. این عصب در تنظیم ضربان قلب نقش دارد و افزایش فعالیت آن می‌تواند ضربان را کاهش دهد. بنابراین، ممکن است در جریان عطسه تغییر کوتاه‌مدتی در سرعت ضربان قلب رخ دهد، اما این تغییر به معنای توقف قلب نیست.

فرایند عطسه و تأثیر احتمالی آن بر قلب را می‌توان در چند مرحله توضیح داد:

• پیش از عطسه، فرد معمولاً یک دم نسبتاً عمیق انجام می‌دهد و حجم هوای موجود در ریه‌ها افزایش می‌یابد.
• با آغاز عطسه، دیافراگم و سایر عضلات تنفسی به‌سرعت منقبض می‌شوند و هوا با فشار از مجاری تنفسی خارج می‌شود.
• هم‌زمان، فشار داخل قفسه سینه تغییر می‌کند و این تغییر ممکن است به‌طور موقت بر میزان خون بازگشتی به قلب و فشار خون تأثیر بگذارد.
• فعالیت اعصاب تنظیم‌کننده قلب نیز ممکن است تغییر کند و در نتیجه، ضربان قلب برای مدت کوتاهی کمی کندتر یا متفاوت شود.
• پس از پایان عطسه، فشار داخل قفسه سینه به وضعیت معمول بازمی‌گردد و ضربان قلب نیز معمولاً به الگوی قبلی خود ادامه می‌دهد.

تغییرات مرتبط با عطسه بسیار کوتاه هستند و معمولاً در حد کسری از ثانیه رخ می‌دهند. اگر فرد قلب سالمی داشته باشد، این واکنش طبیعی معمولاً خطری برای عملکرد قلب ایجاد نمی‌کند.

آیا عطسه باعث آریتمی قلبی می‌شود؟

آریتمی به اختلال در سرعت یا نظم ضربان قلب گفته می‌شود. هر تغییر کوتاه‌مدت در ضربان قلب الزاماً آریتمی خطرناک نیست؛ ضربان قلب در پاسخ به تنفس، فعالیت بدنی، استرس و تغییرات فشار داخل قفسه سینه به‌طور طبیعی تغییر می‌کند.

عطسه به‌تنهایی معمولاً باعث ایجاد یک اختلال پایدار در ریتم قلب نمی‌شود. بااین‌حال، اگر فرد از قبل به بیماری قلبی یا اختلالات هدایت الکتریکی قلب مبتلا باشد، ممکن است نسبت به برخی تغییرات فیزیولوژیک حساس‌تر باشد.

اگر پس از عطسه دچار تپش قلب مداوم، سرگیجه شدید، درد قفسه سینه یا تنگی نفس می‌شوید، بهتر است موضوع را نادیده نگیرید. در صورت بروز درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا غش، دریافت کمک فوری پزشکی ضروری است.

سنکوپ ناشی از عطسه چیست؟

سنکوپ به از دست رفتن موقت هوشیاری در اثر کاهش گذرای جریان خون به مغز گفته می‌شود. در موارد نادر، عطسه می‌تواند با افت قابل‌توجه فشار خون همراه شود و به غش کردن بینجامد. این وضعیت را «سنکوپ ناشی از عطسه» می‌نامند.

هنگام عطسه، تغییرات ناگهانی فشار داخل قفسه سینه می‌تواند بر بازگشت خون به قلب تأثیر بگذارد. اگر این تغییرات در فردی خاص باعث افت شدید فشار خون یا کاهش موقت خون‌رسانی به مغز شود، ممکن است فرد برای چند لحظه هوشیاری خود را از دست بدهد.

این اتفاق در همه افراد رخ نمی‌دهد و پدیده‌ای غیرمعمول است. افرادی که فشار خون پایینی دارند یا از داروهای کاهنده فشار خون استفاده می‌کنند، ممکن است در برخی شرایط مستعدتر باشند؛ البته بروز غش را نمی‌توان صرفاً به مصرف دارو یا پایین بودن فشار خون نسبت داد و علت آن باید بررسی شود.

سنکوپ ناشی از عطسه یکی از انواع سنکوپ موقعیتی است؛ یعنی غشی که در پی یک محرک مشخص و از طریق واکنش‌های عصبی بدن رخ می‌دهد. عوامل دیگری نیز ممکن است از همین مسیر باعث غش شوند، ازجمله:

• بلند کردن اجسام بسیار سنگین و حبس کردن نفس هنگام بلند کردن آن‌ها
• زور زدن هنگام دفع مدفوع
• ادرار کردن، به‌ویژه در شرایطی که فرد مستعد افت فشار خون است
• مصرف برخی داروهای کاهنده فشار خون، مانند بتابلوکرها یا سیلدنافیل
• نواختن سازهای بادی برنجی که به بازدم پرفشار نیاز دارند

غش کردن هنگام عطسه لزوماً نشانه توقف قلب نیست، اما می‌تواند به‌دلیل افت جریان خون مغز رخ دهد و در صورت زمین خوردن باعث آسیب شود. از سوی دیگر، هر بار غش کردن را نباید به عطسه نسبت داد؛ مشکلات قلبی، افت فشار خون و سایر بیماری‌ها نیز ممکن است چنین علامتی ایجاد کنند.

اگر پس از عطسه هوشیاری خود را از دست دادید، به‌ویژه اگر این اتفاق برای نخستین بار رخ داده است، باید ارزیابی پزشکی شوید. اگر غش با درد قفسه سینه، تنگی نفس، تپش قلب شدید یا آسیب ناشی از افتادن همراه است، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

آیا سکسکه نیز بر ضربان قلب تأثیر می‌گذارد؟

سکسکه و عطسه هر دو با فعالیت عضلات تنفسی ارتباط دارند، اما سازوکار آن‌ها یکسان نیست. سکسکه در اثر انقباض ناگهانی و غیرارادی دیافراگم رخ می‌دهد و معمولاً با بسته شدن سریع تارهای صوتی همراه است؛ همین اتفاق صدای مشخص سکسکه را ایجاد می‌کند.

سکسکه ممکن است پس از تند غذا خوردن، بلعیدن هوا، خندیدن شدید یا تحریک دستگاه گوارش ایجاد شود. بیشتر موارد آن بی‌خطر و کوتاه‌مدت هستند.

در برخی گزارش‌ها، سکسکه با کند شدن ضربان قلب یا اختلال در هدایت الکتریکی قلب همراه بوده است. بااین‌حال، در چنین شرایطی باید بررسی کرد که آیا یک اختلال زمینه‌ای قلبی وجود دارد یا خیر؛ صرف همراهی سکسکه با تغییر ضربان قلب ثابت نمی‌کند که سکسکه علت اصلی اختلال بوده است.

همچنین، علائم گوارشی غیرمعمول ممکن است گاهی در برخی افراد مبتلا به مشکلات قلبی، ازجمله حمله قلبی، دیده شوند. بااین‌حال، سکسکه به‌تنهایی نشانه قابل‌اعتمادی برای تشخیص حمله قلبی نیست. اگر با درد یا فشار قفسه سینه، تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع یا درد منتشرشونده به بازو، پشت یا فک همراه باشد، باید فوراً کمک پزشکی دریافت کنید.

هنگام عطسه در بدن چه اتفاقی می‌افتد؟

عطسه یک واکنش دفاعی است که به بیرون راندن مواد محرک، ذرات خارجی و ترشحات از بینی و مجاری تنفسی فوقانی کمک می‌کند. هنگامی که گیرنده‌های حسی داخل بینی تحریک می‌شوند، پیام‌های عصبی به ساقه مغز می‌رسند و شبکه‌های عصبی مسئول ایجاد رفلکس عطسه را فعال می‌کنند.

پس از فعال شدن این رفلکس، مجموعه‌ای هماهنگ از واکنش‌ها رخ می‌دهد:

• ابتدا فرد نفس می‌کشد و حجم هوای موجود در ریه‌ها افزایش می‌یابد.
• عضلات تنفسی و دیافراگم در هماهنگی با یکدیگر برای ایجاد فشار لازم فعال می‌شوند.
• مسیر عبور هوا در پشت بینی و دهان به‌طور موقت تغییر می‌کند تا شرایط لازم برای خروج پرفشار هوا فراهم شود.
• در مرحله نهایی، انقباض سریع عضلات باعث خروج ناگهانی هوا از مجاری تنفسی می‌شود و بخشی از ذرات و ترشحات تحریک‌کننده را به بیرون می‌راند.

به همین دلیل، عطسه به پاک‌سازی بینی و کاهش تماس مجاری تنفسی با برخی محرک‌ها کمک می‌کند.

چرا نباید عطسه را با بستن بینی و دهان مهار کرد؟

اگر هنگام عطسه، دهان را محکم ببندید و هم‌زمان سوراخ‌های بینی را بگیرید، راه خروج هوا محدود می‌شود و فشار داخل مجاری تنفسی به‌شدت افزایش می‌یابد. این فشار غیرطبیعی می‌تواند به بافت‌های حساس آسیب برساند.

در موارد نادر، مهار شدید عطسه با آسیب‌هایی مانند صدمه به پرده گوش، آسیب به ساختارهای گوش میانی یا داخلی، پارگی برخی رگ‌های کوچک و آسیب به بافت‌های گلو همراه بوده است. فشار زیاد همچنین می‌تواند به ساختارهای دیگر مجاری تنفسی آسیب وارد کند.

بنابراین، اگر احساس می‌کنید عطسه در حال شروع شدن است، بهتر است اجازه دهید به‌طور طبیعی انجام شود. برای جلوگیری از انتشار قطرات تنفسی، عطسه را داخل دستمال کاغذی یا در قسمت داخلی آرنج انجام دهید و پس از آن دست‌ها را بشویید.

چه عواملی باعث عطسه می‌شوند؟

عطسه همیشه نشانه سرماخوردگی نیست. محرک‌های مختلفی می‌توانند گیرنده‌های حسی بینی را تحریک کنند یا مسیرهای عصبی مسئول عطسه را فعال سازند.

شایع‌ترین علت‌ها عبارت‌اند از:

• آلرژن‌های موجود در هوا، مانند گرده گیاهان و هاگ کپک‌ها
• محرک‌هایی مانند گردوغبار، دود و آلودگی هوا
• عفونت‌های ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی، مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا
• بوهای تند، ازجمله عطرهای قوی و مواد شیمیایی محرک
• استنشاق ناگهانی هوای بسیار سرد
• خوردن غذاهای تند در برخی افراد
• قرار گرفتن ناگهانی در معرض نور شدید؛ پدیده‌ای که به آن رفلکس عطسه ناشی از نور گفته می‌شود
• خوردن غذا، به‌ویژه در افرادی که دچار رینیت چشایی هستند
• تغییرات مرتبط با قطع برخی داروها، در شرایط خاص

اگر عطسه‌های مکرر با آبریزش بینی، خارش بینی یا چشم و گرفتگی بینی همراه باشند، آلرژی یکی از علت‌های احتمالی است. در مقابل، تب، گلودرد، سرفه یا احساس ناخوشی عمومی ممکن است بیشتر به نفع عفونت تنفسی باشد؛ هرچند علائم به‌تنهایی همیشه برای تشخیص کافی نیستند.

فواید عطسه برای بدن چیست؟

با وجود اینکه عطسه گاهی آزاردهنده است، نقش مهمی در دفاع طبیعی دستگاه تنفسی دارد. مهم‌ترین فواید آن عبارت‌اند از:

• کمک به خارج کردن گردوغبار، مواد محرک و برخی آلرژن‌ها از مجاری بینی
• کمک به دفع بخشی از مخاط و ذرات خارجی موجود در مجاری تنفسی فوقانی
• کاهش ماندگاری برخی مواد تحریک‌کننده در بینی و مسیرهای تنفسی

بااین‌حال، عطسه به معنای پاک‌سازی کامل ریه‌ها نیست و نمی‌تواند از تمام عفونت‌ها جلوگیری کند. همچنین، عطسه خود می‌تواند قطرات تنفسی حاوی عوامل عفونی را در محیط پخش کند؛ به همین دلیل رعایت بهداشت تنفسی اهمیت زیادی دارد.

مهار کردن عطسه با بستن دهان و گرفتن بینی ممکن است فشار غیرضروری ایجاد کند و از خروج طبیعی هوا جلوگیری کند. به‌ویژه در هنگام عطسه‌های شدید یا پشت‌سرهم، این کار می‌تواند خطر آسیب را افزایش دهد.

بهترین روش این است که عطسه را در دستمال کاغذی یا داخل آرنج انجام دهید، سپس دست‌ها را بشویید و دستمال استفاده‌شده را دور بیندازید.

چگونه عطسه را کاهش دهیم؟

اگر عطسه‌های مکرر دارید، به‌جای تلاش برای متوقف کردن اجباری آن، بهتر است عامل محرک را شناسایی کنید و تماس با آن را کاهش دهید. راهکار مناسب به علت عطسه بستگی دارد.

۱. بینی را به‌آرامی تخلیه کنید

اگر احساس می‌کنید ترشحات یا ذرات محرک داخل بینی جمع شده‌اند، فین کردن ملایم ممکن است به خارج شدن آن‌ها کمک کند. از فین کردن شدید خودداری کنید، زیرا می‌تواند فشار داخل بینی و گوش را افزایش دهد. شست‌وشوی بینی با محلول نمکی نیز در برخی افراد به کاهش ترشحات و پاک‌سازی مواد محرک کمک می‌کند.

۲. از ترفندهای ساده با احتیاط استفاده کنید

برخی افراد با لمس ملایم سقف دهان با زبان یا ماساژ آرام ناحیه بالای بینی احساس می‌کنند میل به عطسه کاهش می‌یابد. بااین‌حال، شواهد علمی درباره اثربخشی این روش‌ها محدود است و نتیجه آن‌ها در افراد مختلف تفاوت دارد.

مهم‌تر از همه، برای جلوگیری از عطسه، بینی و دهان را هم‌زمان محکم نبندید و با فشار زیاد مانع خروج هوا نشوید.

۳. آلرژی فصلی را کنترل کنید

اگر عطسه در فصل‌های خاص سال افزایش می‌یابد یا با خارش چشم و آبریزش بینی همراه است، آلرژی فصلی می‌تواند علت آن باشد. در چنین شرایطی، داروهای آنتی‌هیستامین بدون نسخه، مانند لوراتادین یا فکسوفنادین، ممکن است به کاهش علائم کمک کنند.

بااین‌حال، انتخاب دارو باید با توجه به وضعیت فرد، سایر داروهای مصرفی و بیماری‌های زمینه‌ای انجام شود. اگر علائم مداوم یا شدید هستند، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

۴. تماس با محرک‌های محیطی را کاهش دهید

برای کاهش عطسه ناشی از آلرژن‌ها و مواد تحریک‌کننده می‌توانید اقدامات زیر را انجام دهید:

• در روزهایی که میزان گرده گیاهان بالاست، پنجره‌ها را بسته نگه دارید.
• فرش‌ها، پرده‌ها و سطوح پارچه‌ای را به‌طور منظم تمیز کنید تا گردوغبار و آلرژن‌ها کمتر تجمع پیدا کنند.
• از دود سیگار، عطرهای تند و مواد شیمیایی محرک دوری کنید.
• در صورت نیاز، از دستگاه تصفیه هوا با فیلتر مناسب استفاده کنید.
• اگر هوای خانه خشک است، از دستگاه رطوبت‌ساز به‌درستی استفاده کنید و آن را مرتب تمیز کنید؛ زیرا رطوبت بیش‌ازحد و نگهداری نامناسب دستگاه می‌تواند رشد کپک‌ها را تسهیل کند.

۵. در نور شدید از چشم‌ها محافظت کنید

در برخی افراد، قرار گرفتن ناگهانی در معرض نور شدید خورشید باعث عطسه می‌شود. این واکنش که «رفلکس عطسه ناشی از نور» نام دارد، معمولاً بی‌خطر است و می‌تواند زمینه ارثی داشته باشد.

اگر چنین واکنشی دارید، استفاده از عینک آفتابی هنگام خروج از محیط تاریک به فضای روشن ممکن است به کاهش تحریک کمک کند.

۶. به الگوی عطسه پس از غذا خوردن توجه کنید

در بعضی افراد، خوردن غذا به‌ویژه غذاهای تند باعث عطسه یا آبریزش بینی می‌شود. این وضعیت ممکن است با رینیت چشایی مرتبط باشد و لزوماً به معنای آلرژی غذایی نیست.

اگر متوجه چنین الگویی شده‌اید، بررسی کنید که کدام غذاها علائم را تشدید می‌کنند و در صورت تداوم مشکل، از پزشک راهنمایی بگیرید. اگر عطسه یا علائم بینی پس از غذا با تورم لب و زبان، کهیر یا دشواری تنفس همراه شد، احتمال واکنش آلرژیک جدی مطرح است و باید فوراً کمک پزشکی دریافت کنید.

چه زمانی عطسه یا تغییر ضربان قلب نیاز به بررسی پزشکی دارد؟

عطسه گهگاه معمولاً طبیعی است و به درمان خاصی نیاز ندارد. اما اگر عطسه‌های مکرر زندگی روزمره را مختل می‌کنند، علائم آلرژی شدید هستند یا مشکل برای مدت طولانی ادامه دارد، بهتر است علت آن بررسی شود.

از سوی دیگر، علائمی که پس از عطسه رخ می‌دهند اهمیت ویژه‌ای دارند. در موارد زیر باید ارزیابی پزشکی را جدی بگیرید:

• غش کردن یا از دست دادن هوشیاری پس از عطسه
• سرگیجه شدید یا احساس نزدیک بودن به غش که مرتب تکرار می‌شود
• تپش قلب مداوم یا ضربان نامنظم همراه با ضعف یا سرگیجه
• درد یا فشار قفسه سینه
• تنگی نفس شدید یا ناگهانی

در صورت بروز غش، درد قفسه سینه یا تنگی نفس شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

جمع‌بندی

عطسه به‌طور معمول باعث توقف قلب نمی‌شود، اما تغییر ناگهانی فشار داخل قفسه سینه و فعالیت اعصاب تنظیم‌کننده ضربان قلب می‌تواند برای لحظه‌ای بر ضربان و فشار خون تأثیر بگذارد. در موارد نادر، این تغییرات ممکن است باعث افت فشار خون و غش کردن شوند؛ وضعیتی که با توقف قلب تفاوت دارد.

عطسه یک رفلکس محافظتی و طبیعی است و بهتر است به‌جای مهار کردن آن با بستن بینی و دهان، اجازه دهید هوا به‌طور طبیعی خارج شود. اگر عطسه با غش، درد قفسه سینه، تنگی نفس یا تپش قلب مداوم همراه است، آن را صرفاً یک واکنش معمولی تلقی نکنید و به‌موقع کمک پزشکی دریافت کنید.