برق‌گرفتگی؛ اقدامات اولیه، درمان و عوارض احتمالی

برق‌گرفتگی زمانی رخ می‌دهد که جریان الکتریکی از بدن عبور کند. شدت آسیب ممکن است از سوزن‌سوزن شدن و سوختگی خفیف تا اختلال خطرناک ضربان قلب، آسیب عصبی و ایست قلبی متفاوت باشد. گاهی نیز آسیب‌های داخلی جدی وجود دارند، بدون اینکه آثار واضحی روی پوست دیده شوند.

مهم‌ترین اقدام هنگام برق‌گرفتگی، قطع ایمن جریان برق و جلوگیری از برق‌گرفتگی فرد کمک‌کننده است. اگر فرد دچار بیهوشی، اختلال تنفس، تشنج یا ضربان قلب غیرطبیعی شده است، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت.

برق‌گرفتگی چگونه اتفاق می‌افتد؟

جریان الکتریکی هنگام عبور از بدن می‌تواند به بافت‌ها آسیب برساند. شدت صدمه به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله ولتاژ، شدت جریان، مدت تماس، مسیر عبور جریان از بدن، نوع منبع برق و وضعیت سلامت فرد.

علل شایع برق‌گرفتگی عبارت‌اند از:

• تماس با سیم‌های برق آسیب‌دیده یا بدون عایق
• استفاده از وسایل برقی معیوب
• تماس با پریز برق یا وارد کردن اجسام به داخل آن
• استفاده از وسایل برقی در محیط‌های مرطوب
• تماس با سیم‌های برق افتاده روی زمین
• برخورد صاعقه
• تماس با تجهیزات برق صنعتی یا منابع ولتاژ بالا

حتی برق خانگی نیز می‌تواند موجب آسیب شدید یا مرگ شود. بنابراین، نباید شدت حادثه را صرفاً بر اساس ولتاژ اسمی منبع یا کوچک بودن محل سوختگی ارزیابی کرد.

Signature: RuCqUmvk2eqMgqPsZccgRcp2J2fExSm+6NoHcmya2ptJS9sT61gYsUd1qVX46o+rhRFmA5Hpda2y7kuKgtDWkmMFu3x85gtxDgXsZ4/q36cuReb5hm0YTGpRF1OHdPZF11GkAF4rSII4/0QhOp66PUL3Wod+agp61ls7lKO0uNMps0ku0JYPUMo9rXpErhXaAc/zzjc7JMbIMv+OT/mESiihZfx3kH/sxVwR65EcyV+7i+TqoqYRivG9nUQmViQb6T4r1Zo9n2DlGIPCzptXl6d7o1gyiXBJfrsd4gTptP8jaOvoL0LfVi/7dTdrAZxBBGsHLuMA/+WCT+aquU424YN2LD0T0UtHkfYsnsK9lG+4BkNAoByEEk7gBtt+Kxr3R/81rB3MhkjOGKs6BkxDJSV0XDyguKzpAmB0Qw5HF9NrCHEr97JbeWIWhT9jY0v6eJayu4vUbiAErsYMqblo40/XWQPRvYmVBcprgWimuTrGSDDdjWnEsTa6KvkYT+RPo+D5dBmiznUyUJrKpSp5CXJa95HBSbnlwkXu+iGD6Ec/dQPJD1JZ2A3ZO/t5qVYwFijDa+EbOFwwnVHaTyLPVnks6g8iGYyHzbm+TyGh69rP0j6XNiRUDJxoZbcDrO651Nt2sqHt1TfTwHY45OW2IVckOYYrDf2KiKn/4vBRGOLPr0k6rCObg0FxcEFged/priYxYjKFevYEgfwGdCMFurdC4sADC9l5O0Ut/ib4cPT0sYPM8Rg9UdbcClO1rA1KLyjWBH00ZH648q2ZiASI0f3VzpvQlFqPqPD1pim4nHRQpRLDl+G3GFZUqc/r/hSIPmTpI+AEvtrTL3oWBf717meZQdYgFPs6vXY/YyZVYhIhK5bO6lQJ1rn857JRmPL1zZJqx+DOlm6/qW01JxNqPIZBjVd4kT+qg6bXfiS7Yu44s48o3q/l7Sz/jhlOYzEcaSLvtTYg6rhQra65QNZn53wsus0dQ3lwMu4DDBORHIY=

علائم و نشانه‌های برق‌گرفتگی

علائم برق‌گرفتگی ممکن است بلافاصله ظاهر شوند یا برخی عوارض بعداً مشخص شوند. نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:

• درد، بی‌حسی یا گزگز
• سوختگی در محل ورود یا خروج جریان
• انقباض یا گرفتگی غیرارادی عضلات
• درد عضلانی
• سردرد، گیجی یا اختلال هوشیاری
• تشنج
• اختلال بینایی یا شنوایی
• تپش قلب یا ضربان نامنظم
• تنگی نفس یا قطع تنفس
• از دست دادن هوشیاری
• ایست قلبی

گاهی عبور جریان از بدن باعث انقباض شدید عضلات می‌شود و فرد را به زمین می‌اندازد. در چنین شرایطی، احتمال شکستگی، آسیب سر یا صدمات ناشی از سقوط نیز وجود دارد.

نبود سوختگی قابل مشاهده به معنای بی‌خطر بودن برق‌گرفتگی نیست.

اقدامات اولیه هنگام برق‌گرفتگی

مرحله اول: به فردی که هنوز به منبع برق متصل است دست نزنید

اگر فرد هنوز با سیم، وسیله برقی یا منبع برق تماس دارد، لمس مستقیم او می‌تواند جریان را به بدن شما منتقل کند.

• به فرد نزدیک نشوید و او را با دست نکشید.
• به سیم‌های افتاده، تجهیزات آسیب‌دیده یا آب اطراف محل حادثه دست نزنید.
• اگر حادثه مربوط به خطوط برق فشارقوی است، از محل فاصله بگیرید و اجازه دهید نیروهای متخصص برق و امداد وضعیت را ایمن کنند.

مرحله دوم: با اورژانس تماس بگیرید

با خدمات اورژانس محل تماس بگیرید، به‌ویژه اگر منبع برق فشارقوی بوده، فرد بیهوش شده، تنفس غیرطبیعی دارد، دچار سوختگی شده یا علائم قلبی و عصبی نشان می‌دهد.

اگر فرد دیگری در محل حضور دارد، از او بخواهید با اورژانس تماس بگیرد تا شما بتوانید در صورت ایمن شدن محل، وضعیت مصدوم را بررسی کنید.

مرحله سوم: در صورت امکان، برق را به‌طور ایمن قطع کنید

اگر بدون نزدیک شدن به خطر می‌توانید برق را از کلید اصلی یا مدارشکن قطع کنید، این کار را انجام دهید.

اگر منبع برق همچنان فعال است، برای جدا کردن فرد از آن از وسایل دست‌ساز یا روش‌های نامطمئن استفاده نکنید. چوب و پلاستیک نیز در همه شرایط عایق مطمئن نیستند؛ به‌ویژه اگر مرطوب یا آلوده باشند.

در مورد خطوط برق افتاده یا برق فشارقوی، تلاش برای جدا کردن فرد با هر وسیله‌ای می‌تواند خطرناک باشد. تا ایمن شدن صحنه منتظر نیروهای متخصص بمانید.

مرحله چهارم: پس از ایمن شدن محل، تنفس و هوشیاری را بررسی کنید

وقتی مطمئن شدید تماس با منبع برق قطع شده و نزدیک شدن ایمن است، وضعیت هوشیاری و تنفس طبیعی فرد را بررسی کنید.

اگر فرد پاسخ نمی‌دهد و تنفس طبیعی ندارد یا فقط نفس‌های بریده و غیرطبیعی می‌کشد:

• فوراً به اورژانس اطلاع دهید.
• احیای قلبی ریوی (CPR) را طبق آموزش خود آغاز کنید.
• اگر دستگاه شوک خودکار خارجی (AED) در دسترس است، آن را روشن کنید و دستورهای صوتی دستگاه را دنبال کنید.

اگر آموزش احیای قلبی ریوی ندارید، اپراتور اورژانس می‌تواند شما را راهنمایی کند. در صورت امکان، فرد دیگری را برای آوردن دستگاه AED بفرستید.

اگر فرد نفس می‌کشد اما بیهوش است، راه هوایی او باید حفظ شود. در صورت احتمال آسیب گردن یا ستون فقرات، از جابه‌جایی غیرضروری خودداری کنید؛ مگر اینکه ادامه حضور در محل خطرناک باشد یا برای باز نگه داشتن راه هوایی ضرورت داشته باشد.

مرحله پنجم: سوختگی را دستکاری نکنید

تا زمان رسیدن کمک پزشکی:

• لباس چسبیده به پوست را جدا نکنید.
• از ترکاندن تاول‌ها خودداری کنید.
• روی سوختگی خمیر دندان، روغن، کره یا مواد خانگی نمالید.
• از یخ مستقیم روی سوختگی استفاده نکنید.
• اگر آسیب جدی است، فرد را گرم نگه دارید و منتظر امداد بمانید.

برق‌گرفتگی ممکن است علاوه بر سوختگی سطحی، به عضلات و بافت‌های عمقی نیز آسیب برساند؛ بنابراین، مراقبت از ظاهر زخم به‌تنهایی کافی نیست.

آیا پس از برق‌گرفتگی باید به پزشک مراجعه کرد؟

بله، پس از تماس قابل‌توجه با جریان برق، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد؛ زیرا بعضی آسیب‌ها در ابتدا آشکار نیستند. نیاز به بررسی اورژانسی به نوع منبع برق، مدت تماس، مسیر عبور جریان، علائم و وضعیت فرد بستگی دارد.

در موارد زیر باید فوراً کمک پزشکی دریافت کرد:

• بیهوشی، حتی اگر کوتاه‌مدت بوده باشد
• تنگی نفس یا تنفس غیرطبیعی
• تپش قلب شدید یا ضربان نامنظم
• درد قفسه سینه
• تشنج یا گیجی
• سوختگی قابل‌توجه
• درد یا ضعف شدید عضلانی
• بی‌حسی یا اختلال حرکتی جدید
• سقوط، ضربه به سر یا احتمال شکستگی
• تماس با برق فشارقوی یا صاعقه

در کودکان نیز پس از برق‌گرفتگی باید با حساسیت بیشتری اقدام کرد، به‌خصوص اگر تماس از طریق دهان رخ داده باشد یا سوختگی در اطراف دهان مشاهده شود.

درمان پزشکی برق‌گرفتگی چگونه است؟

درمان بر اساس شدت آسیب و اندام‌های درگیر تعیین می‌شود.

ارزیابی قلب و تنفس

پزشک ممکن است ضربان قلب، فشار خون، سطح هوشیاری و تنفس را بررسی کند. در صورت وجود علائم، تماس پرخطر یا عوامل هشداردهنده، نوار قلب و پایش قلبی نیز ممکن است ضروری باشد.

درمان سوختگی‌ها

در سوختگی‌های سطحی، ممکن است تمیز کردن زخم، پانسمان مناسب و داروی مسکن کافی باشد. سوختگی‌های عمیق‌تر به ارزیابی تخصصی و گاهی بستری یا جراحی نیاز دارند.

بررسی آسیب عضلات و کلیه‌ها

جریان الکتریکی شدید می‌تواند به عضلات عمقی آسیب برساند. در موارد جدی، پزشک ممکن است آزمایش خون و ادرار برای بررسی آسیب عضلانی و عملکرد کلیه درخواست کند. در صورت نیاز، مایعات وریدی و درمان‌های حمایتی انجام می‌شوند.

درمان آسیب‌های شدید

در برق‌گرفتگی‌های شدید، درمان ممکن است شامل احیای قلبی ریوی، مراقبت‌های ویژه، کنترل عوارض، جراحی و توان‌بخشی باشد.

هر فردی که برق‌گرفتگی را تجربه می‌کند الزاماً به بستری نیاز ندارد؛ تصمیم درباره ترخیص یا بستری پس از ارزیابی پزشکی و بر اساس میزان خطر گرفته می‌شود.

عوارض احتمالی برق‌گرفتگی در بلندمدت

بسته به شدت آسیب، برخی افراد ممکن است دچار عوارض ماندگار شوند، از جمله:

• اسکار یا تغییر شکل ناشی از سوختگی
• آسیب اعصاب و اختلال حس یا حرکت
• درد مزمن یا ضعف عضلانی
• آسیب چشمی یا شنوایی در برخی موارد
• مشکلات روانی پس از حادثه
• عوارض ناشی از سقوط یا ضربه
• آسیب قلبی در موارد شدید

اختلالات ضربان قلب ممکن است در زمان حادثه رخ دهند و در برخی شرایط نیاز به پایش پزشکی وجود دارد. هرچند بسیاری از برق‌گرفتگی‌های خفیف بدون عارضه پایدار بهبود می‌یابند، نمی‌توان فقط از روی علائم اولیه درباره پیامد نهایی قضاوت کرد.

چگونه از برق‌گرفتگی در خانه پیشگیری کنیم؟

رعایت نکات ایمنی می‌تواند احتمال وقوع حادثه را کاهش دهد:

• پریزهای برق را در صورت نیاز با محافظ ایمن مخصوص کودکان بپوشانید.
• سیم‌ها و دوشاخه‌های فرسوده یا آسیب‌دیده را تعویض کنید.
• سیم‌های برق را از دسترس کودکان دور نگه دارید.
• وسایل برقی را با دست خیس استفاده نکنید.
• از وسایل برقی معمولی در حمام یا زیر دوش استفاده نکنید.
• از مدارشکن محافظ جان (RCD/GFCI) در محل‌های مناسب استفاده کنید.
• تعمیرات سیم‌کشی را به برق‌کار واجد صلاحیت بسپارید.
• هنگام کار روی مدار برق، آن را از منبع جدا کنید و از بی‌برق بودن آن اطمینان حاصل کنید.
• در صورت مشاهده جرقه، بوی سوختگی یا سیم بدون عایق، استفاده از مدار یا وسیله را متوقف کنید.

هرگز برای تعمیر وسیله برقی یا بررسی سیم‌کشی در محیط خیس اقدام نکنید. اگر قطع برق مستلزم عبور از آب ایستاده است، وارد آب نشوید و از نیروهای متخصص کمک بگیرید.

نکات ایمنی در فضای باز و هنگام سقوط سیم برق

سیم‌های برق افتاده روی زمین می‌توانند حتی بدون جرقه یا صدای مشخص خطرناک باشند.

• به سیم افتاده نزدیک نشوید و آن را لمس نکنید.
• از محل فاصله بگیرید و موضوع را به شرکت برق و خدمات اضطراری اطلاع دهید.
• از عبور با خودرو یا پیاده از آب‌هایی که احتمال تماس با سیم برق در آن‌ها وجود دارد خودداری کنید.
• اگر سیم برق روی خودروی شما افتاده است، داخل خودرو بمانید و با اورژانس تماس بگیرید. تنها در صورت وجود خطر فوری مانند آتش‌سوزی، خروج اضطراری ممکن است لازم شود؛ در این حالت باید از تماس هم‌زمان بدن با خودرو و زمین پرهیز کرد و مطابق راهنمایی نیروهای امدادی عمل کرد.
• پس از قطع برق در ساختمان یا محل کار، تجهیزات را تا زمانی که ایمنی آن‌ها تأیید نشده است دوباره روشن نکنید.

پرسش‌های متداول

بدن انسان چه مقدار برق را می‌تواند تحمل کند؟

هیچ مقدار ولتاژی را نمی‌توان برای همه افراد بی‌خطر دانست. خطر برق‌گرفتگی به شدت جریان، مدت تماس، مسیر عبور جریان از بدن، نوع جریان و مقاومت پوست بستگی دارد. حتی برق خانگی می‌تواند در شرایط خاص مرگبار باشد.

آیا برق‌گرفتگی از یک فرد به فرد دیگر منتقل می‌شود؟

جریان برق مانند یک بیماری از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود، اما اگر فرد هنوز با منبع برق فعال تماس داشته باشد، بدن او می‌تواند بخشی از مسیر جریان شود و فرد کمک‌کننده را نیز برق‌گرفته کند. بنابراین، پیش از قطع ایمن برق هرگز او را لمس نکنید.

اگر پس از برق‌گرفتگی هیچ علامتی نداشته باشیم، آیا مراجعه پزشکی لازم است؟

نبود علائم، آسیب مهم را به‌طور کامل رد نمی‌کند. پس از تماس با برق فشارقوی، صاعقه، تماس طولانی یا هر حادثه‌ای همراه با بیهوشی، درد قفسه سینه، تپش قلب یا سوختگی، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است. در تماس‌های ظاهراً خفیف نیز اگر درباره شدت حادثه تردید دارید، با پزشک یا اورژانس مشورت کنید.

آیا می‌توان سوختگی ناشی از برق را در خانه درمان کرد؟

سوختگی‌های کوچک و سطحی ممکن است به مراقبت موضعی نیاز داشته باشند، اما سوختگی ناشی از برق می‌تواند با آسیب عمقی همراه باشد. به‌ویژه پس از برق‌گرفتگی قابل‌توجه، بهتر است شدت آسیب توسط کادر درمان ارزیابی شود و از درمان‌های خانگی خودسرانه پرهیز شود.

جمع‌بندی

برق‌گرفتگی ممکن است آسیب‌هایی فراتر از سوختگی پوست ایجاد کند و در موارد شدید موجب اختلال ضربان قلب، آسیب عضلانی یا ایست قلبی شود. هنگام حادثه، نخست باید از تماس مستقیم با فردی که هنوز به منبع برق متصل است خودداری کرد، برق را فقط در صورت امکان ایمن قطع کرد و با اورژانس تماس گرفت.

پس از ایمن شدن محل، بررسی تنفس و آغاز احیای قلبی ریوی در صورت نیاز می‌تواند جان فرد را نجات دهد. در نهایت، پیشگیری از طریق نگهداری صحیح سیم‌ها، رعایت ایمنی در محیط‌های مرطوب و سپردن تعمیرات به افراد متخصص، مهم‌ترین راه کاهش خطر برق‌گرفتگی است.