تأثیرات روانی ضربه‌های روحی حاد در مقابل مزمن

ضربه روحی یا تروما یک واکنش عاطفی قوی به یک رویداد هولناک، آسیب‌زا و مخرب است که معمولاً شامل احساساتی مانند خشم، انکار، و ترس شدید می‌شود. واکنش افراد به این حوادث کاملاً فردی و متنوع است و می‌تواند شامل علائم فیزیکی نیز باشد که نشان‌دهنده ارتباط پیچیده ذهن و بدن در مواجهه با استرس شدید است. تروما ممکن است در نتیجه یک حادثه شخصی، مانند تجاوز یا سوءاستفاده دوران کودکی، یا یک تجربه جمعی گسترده‌تر، مانند جنگ یا بلایای طبیعی، رخ دهد¹.

ترومای حاد به دلیل یک حادثه مشخص و منفرد ایجاد می‌شود، در حالی که ترومای مزمن شامل حوادث متعدد یا طولانی‌مدت است. علائم روانی و جسمانی می‌تواند بلافاصله یا پس از یک تأخیر زمانی ظاهر شود، و انتخاب نوع درمان کاملاً به نیازهای فردی و نحوه واکنش او بستگی دارد. ترومای پیچیده ممکن است در نتیجه قرار گرفتن مکرر و طولانی‌مدت در معرض آسیب‌های روانی ایجاد شود و نیازمند رویکرد درمانی تخصصی است.

طیف ضربه روحی (تروما)

واکنش افراد مختلف به تروما بر روی یک طیف گسترده وجود دارد و شدت آن متفاوت است. تروما بر اساس نوع رویدادی که فرد تجربه کرده، به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شود تا بهتر بتوان آن را درک و درمان کرد.

ترومای حاد و علل آن

ترومای حاد در پی یک حادثه منفرد و جداگانه رخ می‌دهد و محدود به زمان مشخصی است². نمونه‌های رایج آن شامل یک تصادف وسایل نقلیه یا قربانی شدن در یک جرم خیابانی می‌باشد. همچنین این نوع تروما می‌تواند در اثر حوادث حاد و شدید زیر رخ دهد⁸:

• حمله فیزیکی یا تجاوز جنسی.
• بلایای طبیعی ناگهانی مانند طوفان، سیل، آتش‌سوزی‌های گسترده یا زلزله.
• حوادثی نظیر تیراندازی‌های جمعی و حملات تروریستی، که تأثیرات گسترده‌ای بر جامعه می‌گذارند.
• تصادفات رانندگی جدی یا جراحات عمده و تهدیدکننده زندگی.

ترومای ناشی از یک حادثه منفرد می‌تواند منجر به علائم قابل توجهی شود و در برخی موارد حتی به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) منجر گردد. در مورد حوادثی مانند تیراندازی‌های جمعی که نمونه‌ای از ترومای حاد محسوب می‌شود، مطالعات عوامل خطری را برای پیامدهای روانی نامطلوب شناسایی کرده‌اند⁹. این عوامل خطر شامل زن بودن، قرار داشتن در مجاورت نزدیک با رویداد، داشتن چالش‌های روانی زمینه‌ای پیش از حادثه و داشتن منابع محدود حمایت روانی و اجتماعی است.

حدود ۶ تا ۳۳ درصد از افرادی که تروما را تجربه کرده‌اند، ممکن است در ماه اول پس از حادثه به اختلال استرس حاد (ASD) مبتلا شوند¹⁰. علائم ASD شبیه PTSD است، اما معمولاً در عرض یک ماه بهبود می‌یابد؛ با این حال، اکثر افرادی که به ASD مبتلا می‌شوند، در شش ماه آینده به PTSD مبتلا خواهند شد¹⁰.

ترومای مزمن و علل آن

ترومای مزمن شامل رویدادهای آسیب‌زای پایدار، تکرارشونده و طولانی‌مدت، مانند تجربه جنگ یا سوءاستفاده جنسی مکرر است³. این نوع تروما اغلب در دوران کودکی اتفاق می‌افتد؛ در این دوره، تجربیات نامطلوب دوران کودکی (ACE) می‌تواند روند رشد کودک و حس هویت و خویشتن‌شناسی او را مختل کند. نمونه‌های رایج موقعیت‌های آسیب‌زای مزمن شامل موارد زیر است:

• سوءاستفاده و خشونت خانگی مکرر.
• شاهد بودن سوءاستفاده از والدین یا یکی از اعضای خانه برای مدت طولانی.
• تجربه جنگ یا موقعیت‌های رزمی به صورت مداوم.
• بیماری‌های مزمن، از جمله انجام مکرر و تهاجمی اقدامات پزشکی در طول زمان.
• تجربه طولانی‌مدت غفلت، گرسنگی یا محرومیت.
• بی خانمانی پایدار و عدم وجود ثبات.

افرادی که علل ترومای مزمن را تجربه می‌کنند، مانند جنگ یا یک ACE مهم مثل سوءاستفاده خانگی، در معرض خطر بالایی قرار دارند. مطالعات نشان می‌دهند که کودکانی که در معرض ترومای مزمن قرار می‌گیرند، ممکن است اختلالات روانی، ضعف در پیشرفت تحصیلی و تبدیل شدن به مجرم نوجوان را تجربه کنند¹¹’¹². همچنین، زنان در معرض ترومای مزمن مرتبط با جنگ، تغییراتی در مغزشان نشان می‌دهند که با نحوه همدلی مرتبط است و این امر می‌تواند پیامدهایی برای ترومای نسلی در فرزندانشان داشته باشد¹³.

ترومای پیچیده

ترومای پیچیده به طور معمول شامل قرار گرفتن در معرض رویدادهای متعدد یا پایدار آسیب‌زا است، مانند سوءاستفاده دوران کودکی یا خشونت طولانی‌مدت در جامعه. این نوع تروما می‌تواند منجر به اثرات گسترده و درازمدت روانی شود و تعداد حوادث آسیب‌زای مکرر که فرد تجربه می‌کند، به احتمال ابتلا به اختلال استرس پس از سانحه پیچیده (Complex PTSD) کمک می‌کند¹⁴. علائم این نوع تروما معمولاً شامل موارد زیر است¹⁵:

• پاسخ‌های تجزیه‌ای (Dissociative) در برابر استرس.
• مشکلات جدی در مدیریت پاسخ‌های عاطفی و کنترل خشم.
• دیدگاه‌های منفی و مخرب نسبت به خود.
• دشواری در حفظ روابط و ارتباط با دیگران.

برخی از افراد ممکن است به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) تشخیص داده شوند، در حالی که برخی دیگر ممکن است برای دوره‌های کوتاه‌تر یا در سطحی که از نظر بالینی قابل تشخیص نیست، تحت تأثیر قرار گیرند⁵. همچنین، اختلال استرس پس از سانحه پیچیده (CPTSD) می‌تواند از ترومای مزمن نشأت بگیرد و این حالت اغلب پیچیده‌تر و مزمن‌تر از PTSD معمولی است⁴.

تأثیرات تروما و تغییرات مغزی

تأثیرات تروما بر مغز انسان پیچیده است و هنوز به طور کامل درک نشده است. تحقیقات انجام شده تغییرات مرتبطی را در بخش‌های مختلف مغز افراد آسیب‌دیده شناسایی کرده‌اند⁶’⁵. این تغییرات شامل عملکرد سیستم لیمبیک (مسئول پاسخ‌های رفتاری و عاطفی) و اختلال در تنظیم انتقال‌دهنده‌های عصبی است که بر برانگیختگی تأثیر می‌گذارند (که معمولاً به عنوان واکنش «جنگ یا گریز» شناخته می‌شود).

تغییرات محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال (HPA) نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند و بر سطح کورتیزول (هورمون استرس) اثر می‌گذارند. همچنین شبکه‌های اتصال در مغز، مانند شبکه حالت پیش‌فرض (Default Mode Network) و حس مرتبط با خویشتن، تحت تأثیر قرار می‌گیرند⁷. تغییرات در امواج مغزی آلفا و بتا نیز مشاهده شده‌اند.

علائم عاطفی ضربه روحی

واکنش به تروما در میان افراد بسیار متغیر است و شدت و نوع تظاهر آن از فردی به فرد دیگر متفاوت است. این علائم ممکن است بلافاصله پس از رویداد آسیب‌زا تجربه شوند، یا واکنش ممکن است با تأخیری چند هفته‌ای یا چندماهه ظاهر شود⁵. علائم عاطفی ترومای حاد یا مزمن می‌تواند شامل موارد زیر باشد⁵:

• شوک و ناباوری در مورد آنچه رخ داده است.
• انکار و نپذیرفتن واقعیت رویداد.
• اندوه عمیق و طولانی‌مدت.
• اضطراب و ترس شدید و غیرقابل کنترل.
• افسردگی و بی‌حالی.
• خشم و تحریک‌پذیری.
• اجتناب از احساسات و تلاش برای سرکوب آن‌ها.
• آشفتگی و بی‌قراری.
• کرختی یا تجزیه (Dissociation)، که نوعی جدا شدن از واقعیت یا احساسات است.
• دشواری در تمرکز و حفظ توجه.
• خاطرات ناخواسته یا فلاش‌بک‌ها از حادثه.
• دشواری در تنظیم عواطف و کنترل واکنش‌های احساسی.
• از دست دادن امید و حس بدبینی نسبت به آینده.
• احساس کوتاه شدن آینده و عدم توانایی در تصور آینده‌ای طولانی.

مهم است بدانیم که بیشتر افرادی که در معرض ترومای حاد یا مزمن قرار می‌گیرند، در نهایت به یک وضعیت روانی مانند PTSD تشخیص داده نمی‌شوند. اگرچه تخمین زدن دشوار است، اما حدود ۶ درصد از مردم در ایالات متحده پس از یک رویداد آسیب‌زا به PTSD مبتلا خواهند شد¹⁶.

علائم جسمی ضربه روحی

علائم فیزیکی تروما نشان‌دهنده نحوه ذخیره و پردازش استرس در بدن است. علائم جسمی ترومای حاد و مزمن می‌توانند شامل موارد زیر باشند⁸:

• سردرد‌های مکرر و تنشی.
• حالت تهوع و ناراحتی‌های گوارشی.
• خستگی شدید و مزمن.
• پریدن یا به راحتی متحیر شدن (حساسیت بیش از حد به محرک‌های محیطی).
• تعریق زیاد و ناگهانی.
• دشواری در خوابیدن، از جمله کابوس‌های مکرر.
• گریه مکرر و بی‌دلیل.
• مشکلات گوارشی و دل‌درد.
• تنگی نفس و احساس خفگی.
• تپش قلب یا ضربان سریع قلب.

علائم تروما در کودکان و نوجوانان

لازم به ذکر است که کودکان و نوجوانان ممکن است به شیوه‌ای متفاوت از بزرگسالان به تروما واکنش نشان دهند. برخی از علائم تروما در کودکان و نوجوانان که باید نسبت به آن‌ها آگاه بود، شامل موارد زیر است¹⁷:

• قشقرق یا عصبانیت‌های مکرر.
• چسبیدن بیش از حد به والدین و یا مراقبان.
• بازسازی بخش‌هایی از رویداد آسیب‌زا در حین بازی.
• بازگشت به عادت‌هایی مانند مکیدن شست یا شب ادراری.
• کابوس‌ها و مشکلات خواب.
• ایجاد ترس‌های غیرمعمول و نامرتبط.
• مشکلات در مدرسه و افت تحصیلی.
• از دست دادن علاقه به فعالیت‌هایی که قبلاً از آن‌ها لذت می‌بردند.
• استفاده از مواد مخدر غیرقانونی یا الکل در سنین بالاتر.

درمان ضربه روحی حاد و مزمن

برای رسیدگی به واکنش اولیه به تروما، اولین قدم مهم این است که محیطی امن برای فرد فراهم شود تا نیازهای اساسی جسمی و عاطفی او برآورده گردد. این اقدام ممکن است شامل نقل مکان به پناهگاه خشونت خانگی، نقل مکان به مسکن یارانه‌ای یا دریافت حکم عدم نزدیک شدن (حکم قضایی) باشد.

پس از تأمین نیازهای اولیه و ایمنی فرد، می‌تواند از درمان با یک متخصص سلامت روان آموزش‌دیده که رویکرد آگاه به تروما را اتخاذ می‌کند، بهره ببرد¹. متخصصان از روش‌های درمانی متفاوتی استفاده می‌کنند¹⁸:

• درمان شناختی رفتاری (CBT): این نوع گفتاردرمانی با ایجاد آگاهی و تغییر الگوهای فکری و رفتاری مضر، به مقابله با آن‌ها می‌پردازد¹⁹.
• درمان پردازش شناختی (CPT): CPT شبیه CBT است، اما به طور خاص برای رسیدگی به افکار و باورهای ناراحت‌کننده مرتبط با تروما طراحی شده است²⁰.
• مواجهه طولانی‌مدت (Prolonged Exposure): این گفتاردرمانی با مواجهه تدریجی افراد با احساسات، موقعیت‌ها و مکان‌های مرتبط با تروما، به علائم اجتنابی PTSD می‌پردازد. این تجربه می‌تواند ناراحت‌کننده باشد، اما در درمان مؤثر است²¹.
• حساسیت‌زدایی و بازپردازش از طریق حرکات چشم (EMDR): این روش درمانی بر اساس هدف قرار دادن خاطرات خاص، همراه با حرکات چشم و تکنیک‌های ضربه زدن، برای کمک به پردازش و تغییر پاسخ استرس انجام می‌شود. EMDR برای درمان PTSD بسیار مؤثر در نظر گرفته می‌شود²².
• روان‌درمانی مختصر التقاطی (Brief Eclectic Psychotherapy): این رویکرد برخی از تکنیک‌های CBT را با تمرکز بر احساس شرم و گناه ادغام می‌کند. در این روش، افراد تجربه آسیب‌زا را درمانی، به گونه‌ای که انگار در زمان واقعی رخ می‌دهد، دوباره مرور می‌کنند²³.
• درمان روایتی (Narrative Therapy): این روش به افراد کمک می‌کند تا داستان خود را در مورد تروما بنویسند و با کنترل روایت خود، کنترل زندگی‌شان را دوباره به دست آورند. این کار می‌تواند به صورت گروهی یا فردی انجام شود¹⁸.

همچنین ممکن است دارو درمانی، به ویژه در صورت وجود هرگونه شرایط سلامت روان همزمان، بر اساس نیازهای فردی تجویز شود.

تغییرات سبک زندگی و راهبردهای مقابله‌ای

تغییراتی در سبک زندگی نیز برای کمک به مقابله با تروما توصیه می‌شود. برخی از روش‌ها برای مقابله در پی ترومای حاد یا مزمن عبارتند از⁸:

• اجتناب از الکل و مواد مخدر و هر گونه مصرف خودسرانه مواد که می‌تواند وضعیت روانی را بدتر کند.
• حفظ روال عادی زندگی تا حد امکان برای ایجاد حس ثبات و پیش‌بینی‌پذیری.
• رعایت یک برنامه منظم خواب برای کمک به بازیابی سلامت جسمی و روانی.
• مصرف وعده‌های غذایی مغذی در یک برنامه منظم.
• گذراندن وقت با عزیزان حمایت‌کننده برای تقویت شبکه‌های اجتماعی و کاهش انزوا.
• نوشتن روزانه یا خاطره‌نویسی برای پردازش احساسات و افکار درونی.

اگر علائم شما طولانی شده، در زندگی روزمره شما اختلال ایجاد کرده یا در حرکت رو به جلو با مشکل مواجه هستید، زمان آن است که با یک روانشناس یا متخصص سلامت روان صحبت کنید¹. آن‌ها می‌توانند به شما کمک کنند تا ترومای خود را پردازش کرده و روش‌های جدیدی برای مقابله و مدیریت عواطف خود بیاموزید.