تروماهای بیننسلی به فرایندی گفته میشود که آسیبهای روانی و هیجانی ناشی از رویدادهای تلخ گذشته، از یک نسل به نسلهای بعد منتقل میشود. این نوع تروما میتواند ناشی از جنگ، تبعیض، نسلکشی، بردگی، فقر شدید، خشونت یا محرومیتهای گسترده باشد. این تجربهها نهتنها فرد آسیبدیده اولیه را تحت تأثیر قرار میدهند، بلکه به شکلهای گوناگون بر فرزندان، نوهها و سایر نسلها اثر میگذارند و باعث بروز مشکلات جسمی و روانی میشوند.¹
یکی از دلایل انتقال این آسیب، تغییرات اپیژنتیک است؛ یعنی تغییراتی که بر نحوه بیان ژنها اثر میگذارند، بدون اینکه ساختار DNA را تغییر دهند. این تغییرات میتوانند فرد را نسبت به مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی و اختلال استرس پس از سانحه حساستر کنند.² علاوهبر این، عوامل محیطی، شیوههای تربیتی و الگوهای رفتاری خانوادگی نیز باعث انتقال این فشارها از نسلی به نسل دیگر میشوند.
چگونه تروماهای بیننسلی در خانوادهها منتقل میشوند؟
تروما پاسخی روانی و جسمی به رویدادهایی است که احساس امنیت فرد را به شدت مختل میکند. تجربه رویدادهای آسیبزا مانند جنگ، مهاجرت اجباری، سو استفادههای جسمی و جنسی، تبعیضهای ساختاری یا فاجعههای طبیعی میتواند آثار بلندمدتی بر سلامت فرد برجای بگذارد.³
هنگامی که یک نسل درگیر چنین شرایطی میشود، ممکن است الگوهایی از استرس شدید، ترس مزمن، بیاعتمادی، یا انزوای عاطفی شکل بگیرد. این الگوها اغلب به صورت ناخواسته و ناخودآگاه به نسل بعد منتقل میشوند.⁴ سپس نسلهای بعدی ممکن است بدون تجربه مستقیم رویداد اولیه، همچنان نشانههای آن را در قالب اضطراب، حساسیت هیجانی یا مشکلات ارتباطی تجربه کنند.
به گفته متخصصان، این انتقال میتواند خاموش و ناپیدا باشد؛ یعنی فرد ممکن است نداند که ریشه احساسات و رفتارهایش به تجارب نسلهای قبل بازمیگردد.
نمونههای واقعی از تروماهای بیننسلی
۱) جوامع سیاهپوست در آمریکا
بردهداری و تبعیض نژادی قرنها بر زندگی آمریکاییهای آفریقاییتبار تأثیر گذاشته است. مطالعات نشان میدهد این تجربهها باعث تغییرات اپیژنتیک و افزایش احتمال افسردگی، اضطراب، فشار خون بالا و مشکلات قلبی در نسلهای بعد شده است.⁵ ساختارهای اجتماعی و نژادپرستانه همچنان این چرخه آسیب را پایدار نگه میدارند.
۲) بازماندگان هولوکاست
پژوهشها نشان داده است که فرزندان بازماندگان هولوکاست بیش از جمعیت عادی در معرض اضطراب و افسردگی قرار دارند. یک مطالعه نشان داد که تغییرات ژنی در ژن FKBP5 باعث افزایش پاسخ استرسی در این افراد شده است.⁶
۳) جوامع بومی (Indigenous)
از دست دادن فرهنگ، سرزمین و هویت اجتماعی منجر به آسیبهای عمیق و انتقالیافته به نسلهای بعد شده است. تبعیض مداوم باعث ایجاد موانع در دسترسی به خدمات سلامت روان نیز شده است.⁷
علائم تروماهای بیننسلی
علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:⁸
- احساس بیارزشی یا بیهویتی
- اضطراب مداوم
- افسردگی و بیحسی عاطفی
- دشواری در تصمیمگیری و مهارتهای زندگی
- ادامه یافتن الگوهای دردناک خانوادگی
- علائم اختلال استرس پس از سانحه
پژوهشها نشان دادهاند که تروما میتواند عملکرد سیستم ایمنی را نیز تحت تأثیر قرار دهد و فرد را مستعد بیماریهای خودایمنی کند.
علتها و نقش تغییرات اپیژنتیک
تروما میتواند شیوه فعال شدن یا غیرفعال شدن ژنهای مرتبط با استرس را تغییر دهد. این تغییرات در عملکرد ژنها میتوانند به فرزندان منتقل شوند، حتی اگر خود کودک در محیط امنتری زندگی کرده باشد.⁹ علاوهبر این، تبعیض و فشارهای اجتماعی تداوم این آسیب را تقویت میکنند.
تشخیص
تروماهای بیننسلی تشخیص رسمی در DSM-5 ندارند، اما اثرات آنها در قالب اضطراب، افسردگی یا PTSD قابل ارزیابی هستند. متخصص سلامت روان معمولاً از مصاحبه، پرسشنامه و بررسی الگوهای خانوادگی استفاده میکند.¹⁰
درمان و مداخلات
هیچ درمان فوری وجود ندارد؛ اما بازشناسی ریشه آسیب اولین گام است. درمانهای مؤثر شامل موارد زیر هستند:¹¹
- رواندرمانی فردی یا خانوادگی
- پردازش عاطفی وقایع گذشته
- آموزش مهارتهای مقابله با استرس
- مدیتیشن و تکنیکهای آرامسازی
- تقویت ارتباطات اجتماعی و فرهنگی حمایتی
در بسیاری موارد، درمان فرهنگمحور بهترین نتیجه را دارد؛ یعنی درمانگر به ارزشها، زبان و تاریخ فرهنگی مراجعهکننده توجه دارد.
راهکارهای مقابله و توقف چرخه
- شناخت و نامگذاری آسیبهای خانوادگی
- استفاده از گروههای حمایتی و همدل
- تقویت هویت فرهنگی و هنرهای سنتی
- گفتوگو با نسلهای قبلی و ثبت روایتهای خانوادگی
- پذیرش این حقیقت که درمان یک فرایند بلندمدت است
سؤالات متداول (FAQ)
آیا ممکن است فرد بدون دانستن تاریخ خانوادهاش دچار تروماهای بیننسلی شود؟
بله. حتی در صورت ناآگاهی از گذشته خانواده، نشانههای هیجانی و رفتاری میتوانند بروز کنند، زیرا تغییرات ژنی و الگویی منتقل شدهاند.
آیا تروماهای بیننسلی قابل درمان هستند؟
بله، اما درمان تدریجی است و نیاز به پشتیبانی عاطفی، درمان تخصصی و ایجاد شبکههای اجتماعی سالم دارد.
آیا محیط سالم میتواند اثرات ژنتیکی تروما را کاهش دهد؟
بله. پژوهشها نشان دادهاند که محیط حمایتی و روابط سالم میتواند بیان ژنهای مرتبط با استرس را تعدیل کند.
- Reese EM, Barlow MJ, Dillon M, et al. Intergenerational transmission of trauma: The mediating effects of family health. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(10):5944. doi:10.3390/ijerph19105944
- Ullah H, Ahmad H, Tharwani ZH, et al. Intergenerational trauma: A silent contributor to mental health deterioration in Afghanistan. Brain Behav. 2023 Apr;13(4):e2905. doi:10.1002/brb3.2905
- Centers for Disease Control and Prevention. About heart disease and mental health.
- Grossi É. New avenues in epigenetic research about race: Online activism around reparations for slavery in the United States. Social Science Information. 2020;59(1):93-116. doi:10.1177/0539018419899336
- Scott-Jones G, Kamara MR. The traumatic impact of structural racism on African Americans. Dela J Public Health. 2020;6(5):80-82. doi:10.32481/djph.2020.11.019
- American Psychological Association. The legacy of trauma.
- Department of Veterans Affairs. Study finds epigenetic changes in children of Holocaust survivors.
- Yehuda R, Daskalakis NP, Bierer LM, et al. Holocaust exposure induced intergenerational effects on FKBP5 methylation. Biol Psychiatry. 2016;80(5):372-380. doi:10.1016/j.biopsych.2015.08.005
- Findling MG, Casey LS, Fryberg SA, et al. Discrimination in the United States: Experiences of Native Americans. Health Serv Res. 2019;54 Suppl 2(Suppl 2):1431-1441. doi:10.1111/1475-6773.13224
- National Institute of Mental Health. Post-traumatic stress disorder.
- Daskalakis NP, Xu C, Bader HN, et al. Intergenerational trauma is associated with expression alterations in glucocorticoid- and immune-related genes. Neuropsychopharmacology. 2021;46(4):763-773. doi:10.1038/s41386-020-00900-8
- Al Aboud NM, Tupper C, Jialal I. Genetics, epigenetic mechanism. In: StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing; 2025.
- Centers for Disease Control and Prevention. Epigenetics, health, and disease.
- MedlinePlus. Post-traumatic stress disorder.
- MedlinePlus. Mental health screening.
- Menschner C, Maul A. Key ingredients for successful trauma-informed care implementation. Substance Abuse and Mental Health Services Administration.
- National Institute of Mental Health. Psychotherapies.
- Joo JY, Liu MF. Culturally tailored interventions for ethnic minorities: A scoping review. Nurs Open. 2021;8(5):2078-2090. doi:10.1002/nop2.733
- Administration for Children & Families. Trauma.
- American Hospital Association. Becoming a culturally competent health care organization.
- National Alliance on Mental Health. Finding mental health care that fits your cultural background.
- Chokshi B, Pukatch C, Ramsey N, et al. The generational trauma card: A tool to educate on intergenerational trauma transmission. J. Loss Trauma. 2022:1-8. doi:10.1080/15325024.2022.2091315
- https://www.health.com/condition/ptsd/generational-trauma
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشنضمیر بازبینی علمی میشوند.
اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
