تفاوت‌های کلیدی بین سایکوز یا روان‌پریشی و اسکیزوفرنی

تفاوت‌های کلیدی میان سایکوز یا روان‌پریشی (Psychosis) و اسکیزوفرنی (Schizophrenia) در این است که سایکوز یک علامت است که در آن فرد ارتباط خود را با واقعیت از دست می‌دهد؛ در حالی که اسکیزوفرنی یک بیماری روانی مزمن است که سایکوز یکی از علائم اصلی و مکرر آن محسوب می‌شود. همه افرادی که سایکوز را تجربه می‌کنند، مبتلا به اسکیزوفرنی نیستند و سایکوز می‌تواند دلایل دیگری نیز داشته باشد.

سایکوز چیست و در طی آن چه اتفاقی می‌افتد؟

سایکوز زمانی رخ می‌دهد که فرد تماس خود را با واقعیت از دست می‌دهد و این دوره به عنوان یک حمله روان‌پریشی یا اپیزود سایکوتیک شناخته می‌شود. سایکوز به خودی خود یک بیماری مستقل نیست، بلکه می‌تواند نشانه‌ای از شرایط و بیماری‌های مختلف باشد¹. اگرچه سایکوز یک علامت کلیدی در اسکیزوفرنی است، اما همه افرادی که سایکوز را تجربه می‌کنند لزوماً مبتلا به اسکیزوفرنی نیستند و تقریباً ۳ نفر از هر ۱۰۰ جوان یک دوره روان‌پریشی را تجربه می‌کنند².

سایکوز می‌تواند هر کسی را تحت تأثیر قرار دهد و ممکن است توسط عوامل متعددی ایجاد شود³. از جمله این عوامل می‌توان به شرایط سلامت روان مانند اختلال دوقطبی، اسکیزوفرنی یا اختلال هذیانی اشاره کرد. همچنین آسیب‌های مغزی، بیماری‌های نورودژنراتیو مانند بیماری پارکینسون و آلزایمر، و شرایط عصبی مانند صرع نیز می‌توانند محرک سایکوز باشند.

سایکوز همچنین ممکن است به دلیل مشکلات پزشکی دیگری نظیر تومور مغزی، سکته مغزی یا HIV رخ دهد⁴. یک دوره سایکوز می‌تواند به دلایلی مانند استرس شدید، کمبود خواب، مصرف برخی داروها یا مواد مخدر (مانند LSD) نیز به تنهایی اتفاق بیفتد و موقتی باشد. در این موارد، علائم معمولاً با بهبودی از محرک یا قطع مصرف مواد برطرف می‌شوند⁶.

حدود ۲۵ درصد از افرادی که یک حمله سایکوز را تجربه می‌کنند، دیگر هرگز آن را دوباره تجربه نخواهند کرد². با این حال، افراد مبتلا به برخی بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند دچار حملات روان‌پریشی مکرر شوند.

اسکیزوفرنی: نگاهی دقیق‌تر

اسکیزوفرنی یک بیماری روانی طولانی‌مدت است که بر احساسات، رفتار و فرایندهای فکری فرد تأثیر می‌گذارد⁷. تقریباً از هر ۳۰۰ نفر در سراسر جهان، یک نفر با اسکیزوفرنی زندگی می‌کند⁸. علائم روان‌پریشی بخشی از زندگی با اسکیزوفرنی هستند، اما علائم شناختی مانند مشکل در پردازش اطلاعات و از دست دادن انگیزه نیز ممکن است رخ دهد. این علائم شناختی، انجام فعالیت‌های روزمره را برای فرد دشوار می‌سازد⁷.

اسکیزوفرنی در مراحل مختلفی رخ می‌دهد؛ اگرچه مدت زمان هر مرحله از فردی به فرد دیگر متفاوت است، اما این فازها تمایل دارند به‌صورت دنباله‌ای مشخص رخ دهند و ممکن است در طول زندگی فرد تکرار شوند.

• فاز پرودرومال (Prodromal phase): این فاز می‌تواند از هفته‌ها تا سال‌ها طول بکشد و در آن علائم به‌تدریج توسعه می‌یابند. علائم شامل کناره‌گیری اجتماعی، مشکل در تمرکز و از دست دادن علاقه به فعالیت‌ها است.
• فاز فعال (Active phase): این مرحله حاد اسکیزوفرنی است که در آن علائم سایکوتیک ظاهر می‌شوند. این علائم می‌توانند ناگهانی یا به‌تدریج پس از فاز پرودرومال شروع شوند.
• فاز باقی‌مانده (Residual phase): در این دوره، علائم فرد کاهش می‌یابند، اما همچنان ممکن است گوشه‌گیر باشد و در تمرکز مشکل داشته باشد⁹.

هنگامی که فردی به اسکیزوفرنی مبتلا می‌شود، این وضعیت برای بقیه عمر با او خواهد بود.

آیا می‌توان بدون سایکوز مبتلا به اسکیزوفرنی بود؟

سایکوز برای تشخیص اسکیزوفرنی یک عامل ضروری است. طبقه‌بندی تشخیصی DSM-5 برای تشخیص اسکیزوفرنی، فرد باید حداقل دو مورد از پنج معیار را داشته باشد¹⁰. چهار مورد از این پنج معیار مستقیماً نشانه‌های سایکوز هستند: هذیان، توهم، گفتار آشفته و رفتار آشفته.

سایکوز در مقابل اسکیزوفرنی: تفاوت‌های کلیدی

علائم و نشانه‌هایی که باید به آن‌ها توجه کنید

سایکوز به خودی خود یک علامت از یک بیماری زمینه‌ای، از جمله اسکیزوفرنی است. سایکوز همچنین ممکن است با علائم دیگری همراه باشد که معمولاً به‌تدریج شروع می‌شوند¹¹.

سایکوز

علائم دیگری که با سایکوز مرتبط هستند، شامل موارد زیر می‌باشند:

• بی‌قراری (Agitation): این حالت به فعالیت فیزیکی یا کلامی بیش از حد اشاره دارد که شامل ناآرامی، پریشانی عاطفی یا قدم زدن مداوم است.
• هذیان (Delusions): هذیان‌ها اعتقادات کاذبی هستند که بر اساس واقعیت نیستند و فرد حتی با وجود شواهد خلاف آن، باور خود را تغییر نمی‌دهد. به عنوان مثال، فرد باور دارد که یک فرد مشهور عاشق اوست، در حالی که هرگز او را ملاقات نکرده است.
• تفکر یا رفتار آشفته: علائم آشفته شامل گفتار، نوشتن یا تفکر به‌هم‌ریخته و دشوار برای درک هستند. این علائم می‌توانند بر توانایی فرد برای برقراری ارتباط با دیگران و حفظ نظم افکارش تأثیر منفی بگذارند.
• توهم (Hallucinations): توهمات زمانی رخ می‌دهند که فرد چیزهایی را حس می‌کند که واقعاً وجود ندارند. این حس کردن می‌تواند شامل دیدن، شنیدن، چشیدن، بوییدن و احساس کردن چیزهایی باشد که برای او کاملاً واقعی به نظر می‌رسند.

گاهی اوقات، علائم هشدار اولیه سایکوز وجود دارد که شامل مشکل در تمرکز، کناره‌گیری از دیگران، کاهش بهداشت شخصی و واکنش عاطفی نامناسب یا فقدان آن است¹¹.

اسکیزوفرنی

علائم اسکیزوفرنی برای تشخیص این بیماری بسیار مهم هستند. فرد مبتلا به اسکیزوفرنی ممکن است موارد زیر را تجربه کند:

• علائم مثبت: هذیان، توهم، گفتار آشفته و رفتار آشفته یا کاتاتونیک (به‌عنوان مثال، عدم حرکت، بی‌قراری، یا حرکات نامنظم).
• علائم منفی: مانند فقدان انگیزه و بیان عاطفی بسیار کم یا عدم وجود آن.

افراد مبتلا به اسکیزوفرنی می‌توانند علائم روان‌پریشی را تجربه کنند؛ مانند شنیدن صداهایی که وجود ندارند یا پارانویا (مثلاً اعتقاد به کنترل شدن توسط نیروهای خارجی یا تحت جاسوسی بودن). سایر علائم شامل هذیان‌های عظمت (باور به داشتن قدرت‌های ویژه یا اهمیت بالا) و دشواری در انجام وظایف روزمره و برنامه‌ریزی است⁹. تشخیص اسکیزوفرنی فقط زمانی داده می‌شود که فرد هذیان، توهم و/یا گفتار آشفته را همراه با سایر معیارهای تشخیصی تجربه کند¹².

گزینه‌های درمانی برای اسکیزوفرنی و سایکوز

از آنجا که سایکوز می‌تواند یکی از علائم اسکیزوفرنی باشد، برخی از روش‌های درمانی آن‌ها نیز می‌توانند با هم همپوشانی داشته باشند. پزشک به شما کمک خواهد کرد تا بهترین گزینه‌های درمانی را برای شرایط خاص خود انتخاب کنید.

درمان سایکوز

درمان زودهنگام سایکوز برای کمک به بهبودی فرد بسیار اهمیت دارد¹³. درمان سایکوز معمولاً به علت اصلی آن بستگی دارد، اما اغلب شامل داروهای ضدروان‌پریشی و روان‌درمانی است. داروهای ضدروان‌پریشی ممکن است با مسدود کردن اثرات بیش‌فعالی یک ماده شیمیایی مغزی به نام دوپامین عمل کنند¹⁴. بیش‌فعالی این ماده شیمیایی که بر برنامه‌ریزی، حافظه و احساسات تأثیر می‌گذارد، به عنوان عامل کمک‌کننده به علائم روان‌پریشی در نظر گرفته می‌شود.

داروهای ضدروان‌پریشی معمولاً به دو دسته نامتعارف (آتیپیکال) یا متعارف (تیپیکال) تقسیم می‌شوند¹⁴:

• داروهای آتیپیکال یا نسل دوم: این داروها عملکرد دوپامین را مهار کرده و بر سطوح سروتونین (یک ماده شیمیایی مرتبط با خلق‌وخو) نیز تأثیر می‌گذارند و معمولاً اولین انتخاب برای درمان اسکیزوفرنی هستند.
• داروهای تیپیکال یا نسل اول: این داروهای ضدروان‌پریشی فعالیت دوپامین را مهار می‌کنند، اما بر سروتونین تأثیری ندارند.

اثر داروهای ضدروان‌پریشی برای هر فرد متفاوت است و ممکن است عوارض جانبی ایجاد کنند. مهم است که در مورد مزایا و خطرات با پزشک خود صحبت کنید. باید بدانید که این داروها ممکن است تا شش هفته طول بکشد تا به حداکثر تأثیر خود برسند، اگرچه ممکن است علائم سایکوز را ظرف چند ساعت یا چند روز کاهش دهند. مصرف طولانی‌مدت داروهای ضدروان‌پریشی می‌تواند به جلوگیری از حملات روان‌پریشی بعدی کمک کند.

شما هرگز نباید بدون مشورت با پزشک مصرف داروی ضدروان‌پریشی را قطع کنید، زیرا توقف ناگهانی می‌تواند خطرناک باشد و به علائم ترک منجر شود¹⁴. روان‌درمانی نیز می‌تواند برای کمک به افراد مبتلا به سایکوز استفاده شود؛ این درمان می‌تواند به صورت فردی یا گروهی انجام شود و شامل مدیریت سلامتی، آموزش مهارت‌های مقابله‌ای و تقویت تاب‌آوری باشد¹³.

درمان اسکیزوفرنی

درمان اسکیزوفرنی نیز به‌احتمال زیاد شامل ترکیب داروها و روان‌درمانی خواهد بود⁷. درمان‌های رایج اسکیزوفرنی شامل موارد زیر هستند:

• داروهای ضدروان‌پریشی: این داروها برای درمان علائم روان‌پریشی مانند توهم و هذیان استفاده می‌شوند. پزشکان بهترین ترکیب و دوز دارو را برای هر فرد تجویز می‌کنند.
• درمان‌های روانی-اجتماعی: درمان با هدف کمک به فرد مبتلا به اسکیزوفرنی برای مدیریت علائم و رسیدگی به فعالیت‌های روزانه در خانه، مدرسه و محل کار، در کنار دارو درمانی انجام می‌شود. یک نوع از این درمان‌ها، درمان شناختی-رفتاری (CBT) است که به فرد کمک می‌کند با شناسایی و تغییر الگوهای فکری، رفتارهای خود را اصلاح کند.
• مراقبت‌های تخصصی هماهنگ (Coordinated specialty care): در این برنامه‌ها، فرد با متخصصان مراقبت‌های بهداشتی برای ایجاد یک طرح درمانی همکاری می‌کند، که معمولاً در مراحل اولیه بیماری است. این طرح ممکن است شامل حمایت خانواده، حمایت تحصیلی، حمایت شغلی، روان‌درمانی، مدیریت موردی و دارو باشد.
• درمان سوءمصرف الکل و مواد مخدر: سوءمصرف مواد در افراد مبتلا به اسکیزوفرنی شایع است. ممکن است یک برنامه توان‌بخشی الکل یا مواد مخدر که به‌طور خاص برای افراد دارای شرایط سلامت روان طراحی شده است، توصیه شود.

در کل، رویکرد درمانی مبتنی بر شخص (person-centered) به‌عنوان “بهترین شیوه” و یک راه توانمندساز برای ارائه مراقبت‌های حمایتی به افراد مبتلا به اسکیزوفرنی در نظر گرفته می‌شود¹⁵.

آیا تمایل دارید در مورد انواع هذیان‌ها که می‌توانند در سایکوز و اسکیزوفرنی رخ دهند (مانند هذیان‌های گزند و آسیب یا ارجاع)، اطلاعات بیشتری کسب کنید؟

1. Substance Abuse and Mental Health Services Administration. Schizophrenia.
2. Yale School of Medicine. What is psychosis.
3. Arciniegas D. Psychosis. Continuum (Minneap Minn). 2015;21(3):715-736. doi:10.1212/01.CON.0000466662.89908.e7
4. MedlinePlus. Psychosis.
5. National Institute of Mental Health. Recovery after an initial schizophrenia episode (RAISE).
6. National Alliance on Mental Health. Understanding psychotic breaks.
7. National Institute of Mental Health. Schizophrenia.
8. World Health Organization. Schizophrenia.
9. Centre For Addiction and Mental Health. Schizophrenia.
10. Substance Abuse and Mental Health Services Administration. Impact of the DSM-IV to DSM-5 changes on the national survey on drug use and health [Internet]. Rockville (MD): Substance Abuse and Mental Health Services Administration (US); 2016. Table 3.22, DSM-IV to DSM-5 Schizophrenia Comparison.
11. National Alliance on Mental Illness. Psychosis.
12. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. 5th ed. American Psychiatric Association; 2013.
13. National Institute of Mental Health. Understanding psychosis.
14. Centre For Addiction and Mental Health. Antipsychotic medication.
15. Stanghellini G, Bolton D, Fulford WKM. Person-centered psychopathology of schizophrenia: Building on Karl Jaspers’ understanding of patient’s attitude toward his illness. Schizophrenia Bulletin. 2013;39(2):287-294. doi:10.1093/schbul/sbs154
16. https://www.verywellhealth.com/psychosis-vs-schizophrenia-5095195