تشخیص اسکیزوفرنی چگونه انجام می‌شود؟ معیارهای تشخیصی، آزمایش‌ها و نشانه‌های هشدار

اسکیزوفرنی یکی از اختلالات روان‌پزشکی است که می‌تواند بر تفکر، ادراک، هیجان، گفتار و عملکرد روزمره فرد تأثیر بگذارد. توهم، هذیان و گفتار آشفته از نشانه‌های شناخته‌شده این اختلال هستند؛ بااین‌حال، وجود یک یا چند مورد از این علائم به‌تنهایی برای تشخیص اسکیزوفرنی کافی نیست.

تشخیص قطعی به ارزیابی جامع روان‌پزشکی، بررسی مدت و الگوی علائم، سنجش تأثیر آن‌ها بر زندگی فرد و کنارگذاشتن علل احتمالی دیگر نیاز دارد. هیچ آزمایش خون، اسکن مغزی یا آزمون روان‌شناختی واحدی وجود ندارد که بتواند به‌تنهایی اسکیزوفرنی را تأیید کند.

اسکیزوفرنی بر اساس چه معیارهایی تشخیص داده می‌شود؟

یکی از منابع اصلی تشخیص این اختلال، راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی، ویرایش پنجم، بازنگری متنی (DSM-5-TR) است که در سال ۲۰۲۲ منتشر شد. این راهنما مجموعه‌ای از معیارهای بالینی را مشخص می‌کند که روان‌پزشک با استفاده از آن‌ها علائم فرد را ارزیابی می‌کند.

علائم اصلی اسکیزوفرنی

نشانه‌های شاخص این اختلال در چند گروه قرار می‌گیرند:

۱. هذیان (Delusions)

هذیان به باورهای نادرست و ریشه‌داری گفته می‌شود که فرد با وجود شواهد مخالف، همچنان به آن‌ها اعتقاد دارد. برای مثال، ممکن است فرد باور داشته باشد که دیگران قصد آسیب‌رساندن به او را دارند یا افکارش از راهی خاص کنترل می‌شوند.

۲. توهم (Hallucinations)

توهم تجربه‌ای حسی بدون محرک خارجی متناسب است. شنیدن صداهایی که دیگران نمی‌شنوند، از نمونه‌های شناخته‌شده توهم است. توهم ممکن است در حواس دیگر، از جمله بینایی یا بویایی، نیز رخ دهد.

۳. گفتار آشفته

فرد ممکن است در سازمان‌دهی افکار و بیان منسجم آن‌ها مشکل داشته باشد. صحبت‌کردن می‌تواند از موضوعی به موضوع دیگر بپرد یا به‌گونه‌ای باشد که دنبال‌کردن منظور فرد برای دیگران دشوار شود.

۴. رفتار حرکتی به‌شدت آشفته یا غیرعادی

این نشانه ممکن است به شکل رفتارهای نامتناسب با موقعیت، دشواری در انجام فعالیت‌های هدفمند یا در برخی موارد، علائم کاتاتونیا بروز کند.

۵. علائم منفی

علائم منفی به کاهش یا از دست رفتن برخی جنبه‌های معمول عملکرد اشاره دارند؛ برای مثال:

• کاهش ابراز هیجان در چهره و صدا
• کم‌شدن گفتار
• کاهش انگیزه برای شروع و ادامه فعالیت‌ها
• کاهش توانایی تجربه یا ابراز علاقه و لذت

این علائم را نباید با تنبلی یا بی‌علاقگی ارادی اشتباه گرفت. همچنین افسردگی، عوارض دارویی و برخی شرایط دیگر می‌توانند نشانه‌هایی مشابه ایجاد کنند؛ بنابراین، تفسیر آن‌ها به ارزیابی بالینی نیاز دارد.

مدت و ترکیب علائم چه اهمیتی دارند؟

بر اساس معیارهای DSM-5-TR، برای تشخیص اسکیزوفرنی باید دست‌کم دو مورد از علائم اصلی در بخش عمده‌ای از یک دوره یک‌ماهه وجود داشته باشند؛ یا در صورت درمان موفق، مدت کوتاه‌تری داشته باشند. دست‌کم یکی از این دو علامت باید هذیان، توهم یا گفتار آشفته باشد.

علاوه بر این، نشانه‌های اختلال باید در مجموع دست‌کم شش ماه ادامه داشته باشند. این دوره می‌تواند شامل مراحل فعال بیماری و دوره‌هایی با علائم خفیف‌تر یا علائم پیش‌درآمدی و باقی‌مانده باشد.

همچنین، علائم باید با افت قابل‌توجه عملکرد در یک یا چند حوزه مانند کار، تحصیل، روابط اجتماعی یا مراقبت از خود همراه باشند؛ مگر آنکه شرایط بالینی خاصی تفسیر متفاوتی را ایجاب کند.

روان‌پزشک باید احتمال اختلالات خلقی همراه با علائم روان‌پریشی، اختلالات طیف اسکیزوفرنی دیگر، اثر مواد یا داروها و بیماری‌های جسمی را نیز بررسی کند.

تفاوت اسکیزوفرنی با سایر اختلالات روان‌پریشی چیست؟

اسکیزوفرنی تنها اختلالی نیست که می‌تواند با توهم یا هذیان همراه باشد. چند وضعیت دیگر نیز ممکن است علائم مشابهی ایجاد کنند، اما از نظر مدت علائم، ارتباط با تغییرات خلقی، علت زمینه‌ای و سیر بیماری با یکدیگر تفاوت دارند.

• اختلال اسکیزوافکتیو: علائم روان‌پریشی همراه با دوره‌های مشخص اختلال خلقی، مانند افسردگی اساسی یا مانیا، دیده می‌شوند. الگوی زمانی علائم خلقی و روان‌پریشی در افتراق این اختلال اهمیت دارد.
• اختلال اسکیزوفرنی‌فرم: علائم اصلی شبیه اسکیزوفرنی هستند، اما مدت بیماری از یک ماه تا کمتر از شش ماه است.
• اختلال روان‌پریشی کوتاه‌مدت: علائم روان‌پریشی دست‌کم یک روز و کمتر از یک ماه ادامه دارند و پس از آن فرد به سطح عملکرد قبلی بازمی‌گردد.
• اختلال هذیانی: هذیان یکی از ویژگی‌های اصلی است، اما سایر معیارهای لازم برای تشخیص اسکیزوفرنی برآورده نمی‌شوند.

این اختلالات تشخیص‌های جداگانه‌ای هستند و صرف قرارگرفتن آن‌ها در گروه اختلالات طیف اسکیزوفرنی به معنای یکسان‌بودن علائم یا درمان آن‌ها نیست.

تشخیص اسکیزوفرنی در بیمارستان چگونه انجام می‌شود؟

اگر فرد برای نخستین بار دچار روان‌پریشی شدید شود، ممکن است به ارزیابی فوری یا بستری در بیمارستان نیاز داشته باشد. روان‌پریشی به وضعیتی گفته می‌شود که در آن ارتباط فرد با واقعیت دچار اختلال می‌شود؛ برای مثال، ممکن است صداهایی بشنود که منشأ خارجی ندارند یا باورهای هذیانی پیدا کند.

بستری‌شدن برای همه افراد مبتلا به علائم روان‌پریشی ضروری نیست. تصمیم به بستری معمولاً به شدت علائم، خطر آسیب به خود یا دیگران، توانایی مراقبت از خود و امکان دریافت مراقبت ایمن در محیط بیرون از بیمارستان بستگی دارد.

در ارزیابی اولیه، تیم درمان معمولاً موارد زیر را بررسی می‌کند:

• سابقه پزشکی، روان‌پزشکی و خانوادگی
• زمان شروع علائم و تغییرات آن‌ها
• وضعیت شناختی، رفتاری و عصبی
• مصرف داروها، الکل و مواد روان‌گردان
• احتمال وجود بیماری‌های جسمی یا عصبی
• میزان اختلال در زندگی روزمره و وضعیت ایمنی فرد

گاهی تشخیص نهایی به پیگیری در طول زمان نیاز دارد؛ زیرا علائم اولیه ممکن است با چند اختلال متفاوت سازگار باشند و الگوی بیماری در هفته‌ها یا ماه‌های بعد روشن‌تر شود.

برای تشخیص اسکیزوفرنی چه آزمایش‌هایی لازم است؟

هیچ آزمایش اختصاصی برای تأیید اسکیزوفرنی وجود ندارد. هدف از آزمایش‌ها و بررسی‌های پزشکی، یافتن یا کنارگذاشتن علل دیگری است که می‌توانند علائم مشابه روان‌پریشی ایجاد کنند.

۱. معاینه پزشکی و عصبی

پزشک وضعیت عمومی، علائم حیاتی، عملکرد شناختی و نشانه‌های احتمالی اختلالات عصبی را ارزیابی می‌کند. وجود تب، کاهش سطح هوشیاری، تشنج، علائم عصبی کانونی یا شروع بسیار سریع علائم می‌تواند بررسی فوری علل جسمی را ضروری کند.

۲. آزمایش خون

بسته به شرایط فرد، ممکن است آزمایش‌هایی برای بررسی اختلالات متابولیک، عملکرد تیروئید، اختلالات الکترولیتی، بیماری‌های کبدی یا کلیوی و برخی علل دیگر درخواست شوند.

همه افراد به مجموعه آزمایش‌های یکسان نیاز ندارند. انتخاب آزمایش‌ها باید بر اساس شرح حال، معاینه و عوامل خطر انجام شود.

۳. تصویربرداری مغز

سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی مغز ممکن است در صورت وجود نشانه‌های عصبی، شروع غیرمعمول علائم، آسیب سر یا شک به بیماری ساختاری مغز درخواست شود. این بررسی‌ها می‌توانند به شناسایی عللی مانند توده‌های مغزی یا برخی بیماری‌های عصبی کمک کنند، اما برای تشخیص معمول اسکیزوفرنی الزامی نیستند.

۴. نوار مغز

الکتروانسفالوگرافی (EEG) فعالیت الکتریکی مغز را ثبت می‌کند. اگر احتمال تشنج یا برخی اختلالات عصبی مطرح باشد، ممکن است از این روش استفاده شود.

۵. بررسی مصرف مواد

برخی مواد روان‌گردان و داروها می‌توانند باعث بروز یا تشدید علائم روان‌پریشی شوند. بر اساس شرایط بالینی، ممکن است آزمایش سم‌شناسی یا بررسی دقیق‌تر سابقه مصرف انجام شود.

در بسیاری از افراد مبتلا به اسکیزوفرنی، نتایج آزمایش‌های معمول یا تصویربرداری مغز یافته اختصاصی برای این اختلال نشان نمی‌دهند. طبیعی‌بودن این آزمایش‌ها به‌تنهایی اسکیزوفرنی را تأیید یا رد نمی‌کند؛ تشخیص نهایی بر پایه مجموعه شواهد بالینی انجام می‌شود.

چرا تشخیص اشتباه در مراحل اولیه رخ می‌دهد؟

علائم اولیه اسکیزوفرنی می‌توانند با نشانه‌های چند اختلال روان‌پزشکی یا بیماری جسمی همپوشانی داشته باشند. برای مثال، توهم یا هذیان ممکن است در اختلالات خلقی، مصرف مواد، عوارض دارویی یا بعضی بیماری‌های عصبی و متابولیک نیز دیده شود.

از سوی دیگر، سیر اسکیزوفرنی در همه افراد یکسان نیست. علائم ممکن است به‌تدریج شکل بگیرند، شدت آن‌ها تغییر کند یا در ابتدا تنها بخشی از تصویر بالینی مشخص باشد.

به همین دلیل، در برخی موارد تشخیص اولیه در ادامه اصلاح می‌شود. اگر تشخیص نامشخص باشد، علائم با درمان مورد انتظار تغییر نکنند یا یافته‌های بالینی غیرمعمول باشند، دریافت نظر دوم از روان‌پزشک، به‌ویژه متخصص اختلالات روان‌پریشی یا مرکز تخصصی روان‌پریشی زودرس، می‌تواند مفید باشد.

چرا تشخیص و درمان زودهنگام اهمیت دارد؟

در صورت بروز نخستین علائم روان‌پریشی، مراجعه سریع به متخصص سلامت روان اهمیت دارد. تشخیص و شروع درمان مناسب در مراحل اولیه می‌تواند به کنترل علائم، کاهش پیامدهای اختلال در تحصیل و کار، حفظ روابط اجتماعی و بهبود روند بهبودی کمک کند.

تأخیر در دریافت درمان ممکن است باعث طولانی‌شدن دوره روان‌پریشی و دشوارترشدن بازگشت به عملکرد قبلی شود. بااین‌حال، نمی‌توان پیش‌بینی کرد که سیر بیماری یا پاسخ به درمان در همه افراد یکسان خواهد بود.

درمان به‌موقع همچنین فرصت مناسبی برای بررسی عوامل قابل‌اصلاح، حمایت از خانواده و تدوین برنامه‌ای متناسب با نیازهای فرد فراهم می‌کند.

از کجا بفهمیم ممکن است به ارزیابی روان‌پزشکی نیاز داشته باشیم؟

تشخیص اسکیزوفرنی از طریق خودآزمایی یا بررسی یک فهرست علائم امکان‌پذیر نیست. فرد ممکن است متوجه تغییرات تجربه یا تفکر خود نشود، یا علائم را به علل دیگری نسبت دهد. در مقابل، داشتن تجربه‌ای غیرمعمول به‌تنهایی به معنای ابتلا به اسکیزوفرنی نیست.

اگر خودتان یا یکی از نزدیکانتان با شنیدن صداهای غیرقابل‌توضیح، باورهای غیرعادی و پایدار، آشفتگی فزاینده گفتار یا رفتار، افت چشمگیر عملکرد روزانه یا تغییرات شدید در ادراک واقعیت روبه‌رو هستید، ارزیابی توسط روان‌پزشک یا متخصص سلامت روان ضروری است.

اگر این علائم به‌صورت ناگهانی آغاز شده‌اند، یا با تب، تشنج، گیجی شدید، کاهش هوشیاری یا علائم عصبی جدید همراه هستند، باید احتمال یک وضعیت پزشکی حاد بررسی شود و مراجعه فوری به اورژانس انجام گیرد.

همچنین اگر خطر آسیب به خود یا دیگران وجود دارد یا فرد قادر به مراقبت ایمن از خود نیست، باید فوراً از خدمات اورژانسی محل زندگی کمک گرفت.

جمع‌بندی

تشخیص اسکیزوفرنی بر پایه معیارهای بالینی DSM-5-TR، ارزیابی جامع روان‌پزشکی، بررسی مدت و تأثیر علائم بر عملکرد فرد و کنارگذاشتن علل دیگر انجام می‌شود. توهم، هذیان، گفتار آشفته، رفتار حرکتی غیرعادی و علائم منفی از نشانه‌های مهم آن هستند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیستند.

آزمایش خون، تصویربرداری مغز و نوار مغز در صورت نیاز برای بررسی علل جایگزین به کار می‌روند، نه برای تأیید مستقیم اسکیزوفرنی. از آنجا که تشخیص اولیه ممکن است با عدم قطعیت همراه باشد، پیگیری بالینی و ارزیابی تخصصی اهمیت زیادی دارد. مراجعه زودهنگام، تشخیص دقیق و درمان متناسب می‌توانند به بهبود کنترل علائم و کیفیت زندگی کمک کنند.