خشکی چشم چیست و چه عواملی باعث آن می‌شوند؟

خشکی چشم فقط به کمبود اشک محدود نمی‌شود. گاهی اشک به اندازه کافی تولید نمی‌شود، گاهی ترکیب آن مناسب نیست یا خیلی سریع تبخیر می‌شود و در برخی موارد نیز بیماری‌ها، داروها یا عوامل محیطی تعادل طبیعی سطح چشم را مختل می‌کنند.

احساس سوزش، وجود جسم خارجی در چشم، خارش، قرمزی، حساسیت به نور و حتی اشک‌ریزش بیش از حد می‌تواند با خشکی چشم همراه باشد. شناخت علت اصلی اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان مؤثر به این بستگی دارد که مشکل از تولید اشک، تبخیر آن، التهاب سطح چشم یا یک بیماری زمینه‌ای ناشی شده باشد.

افزایش سن

با افزایش سن، فعالیت غدد اشکی که بخش آبکی اشک را تولید می‌کنند، می‌تواند کاهش پیدا کند. به همین دلیل خشکی چشم در سنین بالاتر شایع‌تر است و در افراد پس از یائسگی نیز بیشتر دیده می‌شود.

از طرف دیگر، افراد مسن‌تر معمولاً بیشتر از جوانان به بیماری‌های مختلف مبتلا هستند یا داروهای بیشتری مصرف می‌کنند و همین عوامل نیز می‌توانند احتمال خشکی چشم را افزایش دهند.

استفاده طولانی از موبایل و نمایشگرها

نگاه کردن طولانی‌مدت به صفحه موبایل، رایانه و سایر نمایشگرهای دیجیتال یکی از عوامل شایع خشکی چشم است. هنگام تمرکز روی صفحه نمایش، تعداد پلک‌زدن‌ها می‌تواند تقریباً به نصف حالت معمول کاهش پیدا کند.

پلک‌زدن به پخش شدن یکنواخت اشک روی سطح چشم کمک می‌کند. وقتی کمتر پلک می‌زنیم، اشک به اندازه کافی روی چشم توزیع نمی‌شود و بخش آبکی آن نیز سریع‌تر تبخیر می‌شود.

به همین دلیل ممکن است پس از چند ساعت کار با رایانه یا استفاده مداوم از تلفن همراه، احساس خشکی، سوزش یا خستگی چشم ایجاد شود.

اختلال عملکرد غدد میبومین

غدد میبومین غدد چربی کوچکی هستند که در لبه پلک قرار دارند و بخش روغنی لایه اشک را تولید می‌کنند. انسداد یا اختلال عملکرد این غدد که به آن اختلال عملکرد غدد میبومین گفته می‌شود، یکی از علل مهم و شایع خشکی چشم است.

اشک از سه بخش اصلی تشکیل می‌شود:

• لایه مخاطی: باعث می‌شود اشک به سطح چشم بچسبد.
• لایه آبکی: بخش اصلی رطوبت اشک را تأمین می‌کند و روی سطح چشم پخش می‌شود.
• لایه چربی: در سطح خارجی اشک قرار دارد و سرعت تبخیر آن را کاهش می‌دهد.

اگر لایه چربی به اندازه کافی تولید نشود یا کیفیت مناسبی نداشته باشد، اشک سریع‌تر تبخیر می‌شود و چشم راحت‌تر خشک و تحریک می‌شود.

داروها

برخی داروها می‌توانند تولید اشک را کاهش دهند یا تعادل رطوبت سطح چشم را تغییر دهند. این موضوع به‌ویژه در افرادی که چند دارو را به‌طور هم‌زمان مصرف می‌کنند اهمیت دارد.

داروهای فشار خون

برخی داروهای کنترل فشار خون، از جمله بعضی داروهای ادرارآور و بتابلوکرها، ممکن است با خشکی چشم ارتباط داشته باشند. بتابلوکرها می‌توانند در برخی افراد تولید اشک را کاهش دهند و داروهای ادرارآور نیز با افزایش دفع آب و الکترولیت‌ها، میزان مایعات بدن را کاهش می‌دهند.

داروهای آلرژی و سرماخوردگی

برخی داروهای ضداحتقان و آنتی‌هیستامین‌ها می‌توانند خشکی چشم را تشدید کنند. آنتی‌هیستامین‌ها به‌طور کلی می‌توانند ترشحات بدن را کاهش دهند و در بعضی افراد تولید اشک نیز کمتر شود.

برخی داروهای کاهش اسید معده

برخی داروهای مهارکننده پمپ پروتون و داروهای کاهش‌دهنده اسید معده در مصرف طولانی‌مدت می‌توانند با کمبود ویتامین ب دوازده ارتباط داشته باشند و کمبود این ویتامین نیز با خشکی چشم ارتباط نشان داده شده است.

البته این ارتباط به معنای آن نیست که هر فرد مصرف‌کننده این داروها دچار خشکی چشم خواهد شد.

داروهای خواب

برخی داروهای خواب بدون نسخه حاوی آنتی‌هیستامین هستند و می‌توانند باعث خشکی چشم شوند. بعضی داروهای خواب‌آور نیز با کاهش فعالیت سیستم عصبی ممکن است تولید اشک را تحت تأثیر قرار دهند.

داروهای ضدافسردگی

برخی داروهای ضدافسردگی، از جمله مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین، مهارکننده‌های بازجذب سروتونین و نورآدرنالین و داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای، ممکن است با تغییر عملکرد برخی انتقال‌دهنده‌های عصبی، تولید اشک را کاهش دهند.

اگر پس از شروع یک دارو خشکی چشم ایجاد شده است، نباید دارو را خودسرانه قطع کرد. بهتر است احتمال ارتباط دارو با علائم با پزشک یا داروساز بررسی شود.

آلرژی

آلرژی به گرده گیاهان، کپک، شوره حیوانات خانگی و سایر مواد حساسیت‌زا می‌تواند سطح چشم را ملتهب کند.

در واکنش آلرژیک، سیستم ایمنی موادی مانند هیستامین آزاد می‌کند که باعث التهاب سطح چشم می‌شوند. این التهاب می‌تواند لایه اشک را مختل کند و علائمی مانند خشکی، سوزش، خارش و قرمزی ایجاد کند.

در این شرایط، فرد ممکن است هم‌زمان احساس خشکی و اشک‌ریزش داشته باشد؛ بنابراین وجود اشک‌ریزش لزوماً به معنای مرطوب بودن مناسب سطح چشم نیست.

عوامل محیطی

هر عاملی که رطوبت سطح چشم را کاهش دهد یا آن را تحریک کند، می‌تواند خشکی چشم را تشدید کند. از مهم‌ترین عوامل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• هوای خشک
• باد
• دود
• آلودگی هوا
• استفاده از سیستم‌های گرمایشی
• قرار گرفتن طولانی‌مدت در محیط‌های دارای تهویه یا کنترل دما

هوای خشک باعث می‌شود آب موجود در لایه اشک سریع‌تر تبخیر شود. به همین دلیل ممکن است علائم خشکی چشم در محیط‌های بسیار خشک، هنگام وزش باد یا در فضاهای دارای سیستم گرمایش و سرمایش شدیدتر شود.

جراحی چشم

برخی جراحی‌های چشم می‌توانند به‌طور موقت یا در برخی افراد طولانی‌تر، خشکی چشم ایجاد کنند.

برش‌های ایجادشده هنگام جراحی ممکن است روی رشته‌های عصبی مؤثر بر پیام‌رسانی لازم برای تولید اشک تأثیر بگذارند. در نتیجه، مغز ممکن است برای مدتی تحریک کمتری برای تولید اشک ایجاد کند.

همچنین التهاب و تورم طبیعی پس از جراحی می‌تواند باعث شود اشک به شکل یکنواخت روی سطح چشم پخش نشود و احساس خشکی یا ناراحتی ایجاد کند.

استفاده از لنزهای تماسی

خشکی چشم در افرادی که از لنز تماسی استفاده می‌کنند نسبتاً شایع است. لنز می‌تواند لایه نازک اشک روی سطح چشم را مختل کند و پایداری و نحوه پخش شدن آن را تغییر دهد.

از طرف دیگر، تماس و اصطکاک لنز با سطح چشم می‌تواند روی ملتحمه، یعنی غشای شفافی که قسمت سفید چشم را می‌پوشاند، اثر بگذارد. ملتحمه در ایجاد بخش مخاطی اشک نقش دارد و اختلال در این روند می‌تواند چسبندگی مناسب اشک به سطح چشم را کاهش دهد.

اگر استفاده از لنز با خشکی، سوزش یا قرمزی مداوم همراه شده است، بررسی نوع لنز، مدت استفاده و وضعیت سطح چشم می‌تواند ضروری باشد.

التهاب لبه پلک

بلفاریت یا التهاب لبه پلک یکی دیگر از عواملی است که می‌تواند با خشکی چشم ارتباط داشته باشد. این عارضه ممکن است باعث تورم، خارش و تحریک پلک‌ها شود.

بلفاریت می‌تواند با افزایش باکتری‌های اطراف پلک، انسداد غدد چربی یا عوامل دیگری مانند مایت‌ها ارتباط داشته باشد. اگر غدد تولیدکننده بخش چربی اشک آسیب ببینند یا مسدود شوند، تبخیر اشک افزایش پیدا می‌کند و خشکی چشم تشدید می‌شود.

به همین دلیل در بعضی افراد، درمان خشکی چشم بدون توجه به سلامت لبه پلک و غدد میبومین نتیجه مطلوبی ایجاد نمی‌کند.

بیماری‌های زمینه‌ای

برخی بیماری‌ها می‌توانند مستقیماً یا غیرمستقیم تولید اشک یا سلامت سطح چشم را تحت تأثیر قرار دهند. بیماری‌های خودایمنی از مهم‌ترین گروه‌هایی هستند که باید در موارد خاص مورد توجه قرار گیرند.

سندرم شوگرن

سندرم شوگرن یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی به غدد تولیدکننده رطوبت، از جمله غدد اشکی، حمله می‌کند. در نتیجه، خشکی چشم می‌تواند یکی از علائم مهم بیماری باشد.

روماتیسم مفصلی

التهاب ناشی از روماتیسم مفصلی می‌تواند غدد اشکی و ساختارهای مرتبط با سطح چشم را تحت تأثیر قرار دهد و احتمال خشکی چشم را افزایش دهد.

دیابت

قند خون بالا در طول زمان می‌تواند به اعصاب و ساختارهایی که در تولید اشک نقش دارند آسیب برساند. به همین دلیل افراد مبتلا به دیابت ممکن است بیشتر در معرض خشکی چشم قرار داشته باشند.

اختلالات تیروئید

هم پرکاری و هم کم‌کاری تیروئید می‌توانند با خشکی چشم ارتباط داشته باشند. افراد مبتلا به بیماری‌های تیروئیدی نیز در مقایسه با سایر افراد ممکن است بیشتر با این مشکل مواجه شوند.

آیا خشکی چشم همیشه به معنی کمبود اشک است؟

خیر. خشکی چشم می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود و کاهش مقدار اشک تنها یکی از آنهاست.

ممکن است میزان اشک طبیعی باشد اما لایه چربی آن کیفیت کافی نداشته باشد و اشک خیلی سریع تبخیر شود. التهاب سطح چشم، اختلال غدد میبومین، کاهش پلک‌زدن هنگام کار با نمایشگر، استفاده از لنز یا برخی بیماری‌ها و داروها نیز می‌توانند بدون کاهش شدید حجم اشک، علائم خشکی ایجاد کنند.

چه زمانی باید علت خشکی چشم بررسی شود؟

اگر خشکی چشم گهگاهی و خفیف باشد، ممکن است با اصلاح شرایط محیطی، کاهش زمان مداوم استفاده از نمایشگر و استراحت دادن به چشم‌ها بهتر شود. اما خشکی مداوم یا عودکننده، به‌ویژه اگر با قرمزی قابل توجه، درد، تاری دید یا حساسیت به نور همراه باشد، نیازمند ارزیابی چشم‌پزشکی است.

در افرادی که بیماری‌های خودایمنی، دیابت یا اختلالات تیروئیدی دارند یا چند دارو مصرف می‌کنند نیز بهتر است علت زمینه‌ای در نظر گرفته شود.

جمع‌بندی

خشکی چشم یک مشکل تک‌علتی نیست. افزایش سن، استفاده طولانی از نمایشگرها، اختلال غدد میبومین، داروها، آلرژی، هوای خشک و آلوده، جراحی چشم و لنزهای تماسی همگی می‌توانند در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشند.

برخی بیماری‌ها مانند سندرم شوگرن، روماتیسم مفصلی، دیابت و اختلالات تیروئید نیز می‌توانند احتمال خشکی چشم را افزایش دهند. بنابراین اگر علائم مداوم هستند، پیدا کردن علت زمینه‌ای معمولاً از درمان صرفاً علامتی مهم‌تر است و می‌تواند به انتخاب روش مناسب برای کنترل مشکل کمک کند.