داروهای رایج که می‌توانند منجر به اختلال حافظه شوند

برخی از داروهایی که به طور معمول مورد استفاده قرار می‌گیرند، با اختلال در حافظه و فراموشی شدید مرتبط هستند. از آنجایی که این داروها بر روی عملکردهای مغزی تأثیر می‌گذارند، می‌توانند فرآیندهای شناختی و توانایی یادآوری اطلاعات را دچار مشکل کنند. این مقاله به بررسی هفت دسته دارویی رایج می‌پردازد که مصرف آن‌ها ممکن است باعث فراموشی یا مشکلات حافظه شود.

بنزودیازپین‌ها

بنزودیازپین‌ها شامل داروهایی مانند آتیوان (لورازپام)، زاناکس (آلپرازولام)، والیوم (دیازپام) و رستوریل (تمازپام) هستند که معمولاً برای اضطراب و اختلالات خواب تجویز می‌شوند.¹ این داروها به طور مشخص بر عملکرد حافظه تأثیر می‌گذارند و می‌توانند باعث فراموشی خفیف و کوتاه‌مدت شوند که اغلب با قطع مصرف دارو بهبود می‌یابد.² تحقیقات همچنین نشان می‌دهند که استفاده طولانی‌مدت از بنزودیازپین‌ها ممکن است خطر ابتلا به دمانس را در بزرگسالان مسن افزایش دهد، که دمانس مجموعه‌ای از بیماری‌های مغزی است که بر رفتار، شناخت و حافظه تأثیر می‌گذارند.³

در صورت بروز مشکلات حافظه حین مصرف بنزودیازپین‌ها، مشورت با پزشک برای یافتن جایگزین‌ها ضروری است. گزینه‌های درمانی جایگزین بستگی به شرایطی دارد که دارو برای آن مصرف می‌شود؛ برای مثال، اگر دارو برای اضطراب تجویز شده باشد، پزشک ممکن است جایگزینی با مهارکننده‌های بازجذب سروتونین انتخابی (SSRI) را پیشنهاد دهد یا روش‌های درمانی غیردارویی مانند درمان شناختی رفتاری (CBT) را توصیه کند.

داروهای رایج که می‌توانند منجر به اختلال حافظه شوند

داروهای ضدتشنج

داروهای ضدتشنج رایج شامل لامیکتال (لاموتریژین)، توپاماکس (توپیرامات)، تگرتول (کاربامازپین)، ویمپات (لاکوزامید) و کِپرا (لوتیراستام) هستند که برای آرام کردن فعالیت مغز طراحی شده‌اند. از آنجایی که این داروها با کاهش فعالیت الکتریکی غیرطبیعی مغز کار می‌کنند، می‌توانند عملکرد عادی مغز را تحت تأثیر قرار دهند.⁴ این مکانیسم ممکن است منجر به مشکلاتی در تمرکز، توجه و یادآوری شود که با عادت کردن بدن به دارو ممکن است از بین برود یا در برخی موارد ادامه یابد.

🍏

اگر به دنبال رژیم متناسب با شرایط خودتان هستید...

اطلاعات این مقاله جنبه آموزشی دارد؛ اما برنامه غذایی هر فرد بهتر است متناسب با شرایط، هدف و نیازهای خودش تنظیم شود.

آشنایی با رژیم تخصصی دکتر روشن‌ضمیر ←

اثرات جانبی خواب‌آلودگی و اختلال تمرکز ناشی از ضدتشنج‌ها می‌تواند حافظه کوتاه‌مدت را مختل کند و جذب و ذخیره اطلاعات جدید را دشوار سازد؛ این عوارض در دوزهای بالا یا مصرف همزمان چند نوع داروی ضدتشنج بیشتر مشاهده می‌شوند.⁵ در چنین شرایطی، تغییر به یک ضدتشنج دیگر می‌تواند به بهبود حافظه کمک کند، زیرا برخی داروها عوارض شناختی کمتری نسبت به بقیه ایجاد می‌کنند.⁵ روش‌های درمانی دیگر تشنج شامل جراحی، مداخلات غذایی و تحریک عمقی مغز هستند.

اوپیوئیدها

نمونه‌هایی از داروهای اپیوئیدی شامل اوکسی‌کنتین (اکسی‌کدون)، وایکودین (هیدروکودون/استامینوفن)، اِم.اِس. کانتیون (مورفین)، پرکوست (اکسی‌کدون/استامینوفن) و دیلائودید (هیدرومورفون) هستند که عمدتاً برای مدیریت درد شدید استفاده می‌شوند.⁶ این داروها با اختلال در عملکرد هیپوکامپ، که بخش مهمی از مغز درگیر در یادگیری و حافظه است، شناخته می‌شوند.

اوپیوئیدها همچنین ممکن است سطح مواد شیمیایی خاصی را در بدن که در عملکرد شناختی نقش دارند، تغییر دهند. پژوهش‌ها نشان داده است افرادی که از اوپیوئیدها استفاده می‌کنند، در مقایسه با کسانی که مصرف نمی‌کنند، در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به دمانس قرار دارند.⁷ جایگزین‌های غیر اوپیوئیدی برای تسکین درد ممکن است شامل داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs)، تایلنول (استامینوفن)، ضدتشنج‌ها، ضدافسردگی‌ها، داروهای موضعی ضددرد و شل‌کننده‌های عضلانی باشند.⁸

ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای

داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای (TCA) شامل اِلویل (آمی‌تریپتیلین)، پاملور (نورتریپتیلین)، سیلنور (دوکسپین) و توفرانیل (ایمی‌پرامین) هستند که برای درمان افسردگی و برخی دردهای مزمن کاربرد دارند.⁹ این دسته دارویی با تغییر سطح برخی مواد شیمیایی مانند سروتونین و نوراپی‌نفرین در مغز عمل می‌کنند.

TCAs دارای اثرات آنتی‌کولینرژیک هستند، به این معنی که پیام‌رسان شیمیایی استیل‌کولین را که در حافظه و یادگیری نقش دارد، مسدود می‌کنند.⁹ این مکانیسم‌ها می‌توانند منجر به اختلال در حافظه شوند، حتی زمانی که TCA با دوز توصیه شده مصرف می‌شود.¹⁰ اگر مشکلات حافظه حین مصرف TCA ادامه داشت، جایگزین‌هایی مانند SSRI‌ها و SNRI‌ها که فاقد اثرات آنتی‌کولینرژیک TCAs هستند، می‌توانند در نظر گرفته شوند؛ البته تحقیقات در مورد احتمال ایجاد اختلال حافظه توسط SSRIها و SNRIها هنوز قطعی نیست.¹¹

آنتی‌هیستامین‌ها

آنتی‌هیستامین‌ها به دو گروه تقسیم می‌شوند: نسل اول (FGAs) مانند بنادریل (دیفن‌هیدرامین) و کلر-تریتون (کلرفنیرامین) و نسل دوم (SGAs) مانند زیرتک (ستیریزین) و کلاریتین (لوراتادین).¹² تحقیقات نشان می‌دهد که آنتی‌هیستامین‌ها با افزایش خطر دمانس مرتبط هستند، به طوری که داروهای نسل اول خطر بالاتری نسبت به نسل دوم دارند.¹³

این تفاوت به این دلیل است که داروهای نسل دوم به راحتی از سد خونی-مغزی عبور نمی‌کنند و تأثیر کمتری بر عملکرد مغز می‌گذارند. اگر نیاز به مصرف آنتی‌هیستامین باشد، پزشک ممکن است تجویز SGAs را که خطر کمتری دارند، توصیه کند.

قرص‌های خواب‌آور

قرص‌های خواب‌آور که ممکن است بر حافظه تأثیر بگذارند شامل لونستا (اسزوپیکلون)، سُناتا (زالیپلون) و آمبین (زولپیدم) هستند.¹⁴ یک مطالعه در سال ۲۰۲۳ نشان داد که داروهای خواب‌آور خطر ابتلا به دمانس را در افراد سفیدپوست افزایش می‌دهند.¹⁵ مطالعه دیگری در سال ۲۰۲۱ نشان داد که قرص‌های خواب می‌توانند تأثیر منفی بر حافظه آینده‌نگر (Prospective Memory) بگذارند، که توانایی به خاطر سپردن انجام کاری در آینده است.¹⁴

جایگزین‌های طبیعی‌تر برای داروهای خواب‌آور شامل ملاتونین است که ممکن است به بی‌خوابی کمک کند. همچنین اتخاذ عادات سالم خواب و تغییر سبک زندگی می‌تواند به بهبود کیفیت خواب و آسان‌تر شدن به خواب رفتن کمک شایانی نماید.

داروهای بی‌اختیاری ادرار

داروهای آنتی‌کولینرژیک مثانه بیش‌فعال شامل سانکتورا (تروسپیوم)، دیتروپان (اکسی‌بوتینین)، انیبلکس (داریفناسین)، وزیکار (سولیفناسین) و دترول (تولترودین) هستند. این داروها با مسدود کردن استیل‌کولین برای کاهش انقباضات مثانه عمل می‌کنند.¹⁶ تحقیقات نشان داده است که داروهای آنتی‌کولینرژیک مثانه بیش‌فعال می‌توانند خطر ابتلا به دمانس را افزایش دهند.

این داروها همچنین می‌توانند بر بخش‌های خاصی از شناخت مانند حافظه کاری (Working Memory) تأثیر منفی بگذارند، که توانایی به خاطر سپردن اطلاعات برای مدت کوتاهی است.¹⁸¹⁷ در صورت تجربه فراموشی، پزشک می‌تواند داروهای جایگزین مانند میربتریک (میرابگرون) یا جم‌تسا (ویبگرون) را در نظر بگیرد. علاوه بر این، راهکارهایی مانند تمرین مجدد مثانه و تمرینات تقویت عضلات کف لگن نیز می‌توانند برای درمان علائم مثانه بیش‌فعال مفید باشند.

عوامل مؤثر بر اختلال حافظه ناشی از دارو

عوامل متعددی می‌توانند خطر بروز مشکلات حافظه مرتبط با دارو را افزایش دهند. این عوامل شامل مصرف دوزهای بالاتر دارو، استفاده طولانی‌مدت از داروها و افزایش سن هستند.³¹⁹

همچنین، مصرف همزمان چند دارو می‌تواند این خطر را تشدید کند؛ در واقع، یک مطالعه در سال ۲۰۲۱ نشان داد که افراد مسنی که حداقل سه داروی با عوارض جانبی شناختی مصرف می‌کردند، احتمال بیشتری داشت که گیجی و فراموشی را گزارش کنند.¹⁹

سؤالات متداول

چرا برخی داروها باعث کاهش حافظه می‌شوند؟

برخی داروها بر انتقال‌دهنده‌های عصبی کلیدی در مغز مانند استیل‌کولین یا سروتونین تأثیر می‌گذارند. مسدود کردن یا تغییر عملکرد این مواد شیمیایی که در یادگیری و ذخیره‌سازی اطلاعات نقش دارند، می‌تواند منجر به اختلالات موقت یا دائمی حافظه شود. همچنین، کاهش فعالیت کلی مغز، مانند آنچه توسط داروهای ضدتشنج ایجاد می‌شود، می‌تواند پردازش و جذب اطلاعات جدید را مختل کند.

کدام دسته دارویی بیشترین خطر آنتی‌کولینرژیک را دارد؟

داروهای آنتی‌کولینرژیک که به طور رایج با اختلال حافظه مرتبط هستند، شامل داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای (TCAs) و آنتی‌هیستامین‌های نسل اول (FGAs) می‌شوند. این داروها با مسدود کردن استیل‌کولین، که یک پیام‌رسان عصبی حیاتی برای حافظه است، بیشترین خطر شناختی را ایجاد می‌کنند.

آیا کاهش دوز دارو می‌تواند مشکل حافظه را حل کند؟

بله، در بسیاری از موارد، اختلال حافظه مرتبط با دارو به دوز مصرفی بستگی دارد. مشورت با پزشک و کاهش دوز دارو یا تعویض آن با یک داروی جایگزین با عوارض جانبی شناختی کمتر، می‌تواند به بهبود مشکلات حافظه کمک کند. با این حال، تغییر دوز یا قطع مصرف هرگز نباید بدون نظارت پزشک انجام شود.

آیا مشکلات حافظه ناشی از دارو دائمی است؟

خیر، اغلب مشکلات حافظه ناشی از دارو، به ویژه آن‌هایی که با بنزودیازپین‌ها یا اوپیوئیدها مرتبط هستند، با قطع مصرف یا تنظیم دوز دارو بهبود می‌یابند. با این حال، استفاده طولانی‌مدت از برخی داروها مانند داروهای آنتی‌کولینرژیک، با افزایش خطر ابتلا به دمانس در سنین بالا مرتبط است که یک وضعیت دائمی است.

واحد محتوای علمی rdiet.ir

گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی

تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشن‌ضمیر بازبینی علمی می‌شوند.

اگر از رژیم‌های تکراری نتیجه نگرفته‌اید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانه‌دار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.

جهت ارتباط در پیام‌رسان‌ها به شماره زیر پیام دهید

09304881654

برای دریافت آموزش‌های روزانه عضو کانال بله شوید: