آسم یک بیماری مزمن و پیچیده دستگاه تنفسی است که شدت و الگوی علائم آن در افراد مختلف متفاوت است. در این بیماری، راه‌های هوایی در پاسخ به برخی محرک‌ها دچار تنگی، التهاب و افزایش تولید مخاط می‌شوند و در نتیجه علائمی مانند خس‌خس سینه، سرفه، احساس فشار در قفسه سینه و تنگی نفس ایجاد می‌شود.

اگرچه آسم در حال حاضر درمان قطعی ندارد، می‌توان آن را در بسیاری از افراد به‌خوبی کنترل کرد. هدف درمان، کاهش علائم، پیشگیری از حملات، حفظ عملکرد ریه و کاهش نیاز به مراجعه اورژانسی است. انتخاب درمان به شدت بیماری، الگوی علائم، محرک‌ها، بیماری‌های همراه و پاسخ فرد به دارو بستگی دارد.

پایش آسم؛ اولین قدم برای کنترل بهتر

شناخت الگوی علائم و محرک‌های آسم به اندازه مصرف منظم دارو اهمیت دارد. دو روش مهم برای پایش بیماری عبارت‌اند از:

• اندازه‌گیری حداکثر جریان بازدمی (PEF): با استفاده از دستگاه پیک‌فلو می‌توان سرعت خروج هوا از ریه‌ها را اندازه گرفت. تغییرات قابل‌توجه نسبت به مقدار معمول فرد می‌تواند نشانه بدتر شدن کنترل آسم باشد.
• ثبت علائم: زمان بروز سرفه، خس‌خس، تنگی نفس، بیدار شدن شبانه، فعالیت یا ماده‌ای که پیش از شروع علائم وجود داشته و میزان مصرف داروی تسکین‌دهنده را ثبت کنید.

این اطلاعات می‌توانند به پزشک کمک کنند تشخیص دهد که آیا درمان فعلی کافی است یا به اصلاح نیاز دارد.

برنامه مکتوب کنترل آسم داشته باشید

یکی از ابزارهای مهم در مدیریت آسم، برنامه اقدام آسم (Asthma Action Plan) است. این برنامه معمولاً با همکاری پزشک تنظیم می‌شود و مشخص می‌کند در شرایط مختلف چه اقدامی باید انجام شود.

به‌طور معمول، این برنامه شامل موارد زیر است:

• علائم هشداردهنده شخص
• محرک‌های شناخته‌شده
• نام داروها و زمان مصرف آن‌ها
• مقدار معمول PEF
• شماره‌های تماس ضروری
• دستورالعمل برخورد با تشدید علائم

برنامه اقدام آسم معمولاً به سه محدوده تقسیم می‌شود:

منطقه سبز: آسم تحت کنترل است و فرد علائم قابل‌توجهی ندارد؛ عملکرد تنفسی نیز در محدوده معمول قرار دارد.

منطقه زرد: علائم خفیف تا متوسط یا کاهش عملکرد تنفسی نسبت به وضعیت معمول ایجاد شده است و ممکن است نیاز به استفاده از داروی تسکین‌دهنده یا اقدامات مشخص‌شده در برنامه وجود داشته باشد.

منطقه قرمز: علائم شدید، مشکل واضح در تنفس یا عدم پاسخ مناسب به داروی تسکین‌دهنده ایجاد شده است. در این وضعیت ممکن است نیاز به ارزیابی فوری پزشکی وجود داشته باشد. PEF کمتر از ۵۰ درصد مقدار معمول نیز می‌تواند یکی از معیارهای هشدار باشد.

این برنامه بهتر است دست‌کم سالی یک بار و همچنین پس از تغییر مهم در وضعیت بیماری یا درمان بازبینی شود.

محرک‌های آسم را شناسایی و مدیریت کنید

برخی عوامل می‌توانند علائم آسم را شروع یا تشدید کنند، از جمله:

• آلرژن‌هایی مانند مایت‌های گردوغبار، کپک و شوره حیوانات
• دود سیگار و سایر منابع دود
• فعالیت بدنی در برخی افراد
• برخی داروها، به‌ویژه آسپیرین و بعضی داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی
• بیماری‌هایی مانند چاقی و رفلاکس معده به مری

اما حذف گسترده عوامل محیطی همیشه ضروری نیست. اگر فرد به ماده خاصی حساسیت دارد، اقدامات هدفمند برای کاهش تماس با همان ماده منطقی‌تر است. برای مثال، صرفاً به دلیل ابتلا به آسم لازم نیست حیوان خانگی از خانه خارج شود، مگر اینکه حساسیت فرد به آن حیوان اثبات شده باشد.

همچنین در صورت وجود آلرژی مشخص، معمولاً یک اقدام منفرد کافی نیست و باید مجموعه‌ای از اقدامات متناسب با نوع آلرژن انجام شود.

داروهای آسم

داروهای آسم را می‌توان به‌طور کلی به دو گروه تقسیم کرد:

• داروهای کنترل‌کننده: برای کاهش التهاب و حفظ کنترل طولانی‌مدت بیماری
• داروهای تسکین‌دهنده: برای کاهش سریع علائم هنگام بروز آن‌ها

انتخاب دارو به شدت و نوع آسم و شرایط فرد بستگی دارد.

کورتیکواستروئیدهای استنشاقی

کورتیکواستروئیدهای استنشاقی یا ICS از پایه‌های اصلی درمان کنترل طولانی‌مدت آسم هستند. این داروها التهاب راه‌های هوایی را کاهش می‌دهند و می‌توانند به‌تنهایی یا در ترکیب با داروهای دیگر تجویز شوند.

نمونه‌هایی از آن‌ها عبارت‌اند از:

• بودزوناید
• بکلومتازون
• مومتازون
• فلوتیکازون

داروهای استنشاقی می‌توانند با دستگاه‌های مختلفی مانند اسپری‌های دوزسنج، دستگاه‌های پودر خشک یا نبولایزر مصرف شوند.

تکنیک صحیح استفاده از اسپری اهمیت زیادی دارد. حتی اگر داروی مناسبی انتخاب شده باشد، استفاده نادرست از وسیله می‌تواند مقدار دارویی را که به ریه می‌رسد کاهش دهد. بنابراین بهتر است تکنیک مصرف به‌صورت دوره‌ای توسط پزشک یا داروساز بررسی شود.

بتا آگونیست‌های طولانی‌اثر

داروهای LABA با شل کردن عضلات راه‌های هوایی باعث باز شدن آن‌ها می‌شوند. در درمان آسم، این داروها معمولاً در کنار کورتیکواستروئید استنشاقی استفاده می‌شوند.

نمونه‌هایی از ترکیبات حاوی LABA عبارت‌اند از:

• بودزوناید/فورموترول
• بکلومتازون/فورموترول
• مومتازون/فورموترول
• فلوتیکازون/سالمترول

نکته مهم این است که همه ترکیبات LABA برای تسکین فوری حمله آسم مناسب نیستند. نوع دارو و نحوه مصرف باید دقیقاً مطابق برنامه درمانی تجویز شود.

تعدیل‌کننده‌های لوکوترین

داروهایی مانند مونته‌لوکاست، زفیرلوکاست و زیلئوتون در برخی افراد مبتلا به آسم، به‌ویژه در موارد خفیف‌تر یا در برخی الگوهای آسم مرتبط با ورزش، مورد استفاده قرار می‌گیرند.

این داروها برای تسکین فوری حمله آسم طراحی نشده‌اند.

هشدار مهم درباره مونته‌لوکاست

مونته‌لوکاست دارای هشدار جدی درباره عوارض عصبی و روانی است. در صورت بروز تغییرات قابل‌توجه در خلق‌وخو، رفتار یا وضعیت روانی پس از شروع دارو، موضوع باید با پزشک مطرح شود.

داروهای کمکی در آسم شدید

اگر درمان‌های معمول برای کنترل آسم کافی نباشند، بسته به نوع و ویژگی‌های بیماری ممکن است داروهای دیگری اضافه شوند.

از جمله:

• آنتاگونیست‌های طولانی‌اثر موسکارینی (LAMA) مانند تیوتروپیوم
• داروهای بیولوژیک ضد IgE مانند اومالیزوماب
• داروهای بیولوژیک علیه مسیر IL-5 یا گیرنده آن مانند مپولیزوماب و رسلیزوماب
• داروهای هدفمند علیه مسیر IL-4/IL-13
• تزیپلیزوماب، دارویی علیه TSLP، در برخی بیماران مبتلا به آسم شدید

در برخی تشدیدهای آسم نیز ممکن است کورتیکواستروئیدهای سیستمیک مانند پردنیزولون یا پردنیزون مورد نیاز باشند.

این درمان‌ها معمولاً برای همه مبتلایان به آسم مناسب نیستند و انتخاب آن‌ها باید بر اساس فنوتیپ بیماری، شدت آسم و پاسخ به درمان انجام شود.

چه زمانی آسم احتمالاً به‌خوبی کنترل نشده است؟

برخی نشانه‌ها می‌توانند نشان دهند که درمان فعلی نیاز به بازبینی دارد، از جمله:

• نیاز به داروی تسکین‌دهنده بیش از دو بار در هفته
• بروز علائم بیش از دو روز در هفته
• بیدار شدن شبانه به دلیل علائم آسم بیش از دو بار در ماه

تداوم کنترل ضعیف بیماری می‌تواند در طول زمان با تغییرات پایدار در راه‌های هوایی و کاهش عملکرد تنفسی همراه شود؛ بنابراین افزایش مکرر علائم یا نیاز به داروی تسکین‌دهنده نباید نادیده گرفته شود.

داروهای تسکین‌دهنده سریع

داروهای تسکین‌دهنده برای کاهش سریع علائم استفاده می‌شوند. بتا آگونیست‌های کوتاه‌اثر یا SABA مانند سالبوتامول با شل کردن عضلات اطراف راه‌های هوایی باعث گشاد شدن برونش‌ها می‌شوند.

این داروها می‌توانند در تسکین حاد علائم مفید باشند، اما استفاده مکرر از آن‌ها می‌تواند نشانه کنترل ناکافی آسم باشد.

در رویکردهای جدید درمان آسم، استفاده از SABA به‌تنهایی به‌عنوان درمان اصلی آسم توصیه نمی‌شود و درمان‌های حاوی کورتیکواستروئید استنشاقی نقش مهمی در کاهش التهاب زمینه‌ای دارند.

در تشدیدهای شدیدتر، داروهای آنتی‌کولینرژیک مانند ایپراتروپیوم نیز ممکن است همراه با داروهای گشادکننده برونش، به‌ویژه در محیط اورژانس، استفاده شوند.

نکته مهم: اگر فرد برای کنترل علائم به‌طور مکرر به اسپری تسکین‌دهنده نیاز پیدا می‌کند، مسئله فقط افزایش دفعات مصرف اسپری نیست؛ بلکه باید مناسب بودن درمان کنترل‌کننده نیز بررسی شود.

آیا اسپری‌های بدون نسخه برای آسم مناسب‌اند؟

برخی فرآورده‌های بدون نسخه برای تسکین علائم تنفسی در بازار وجود دارند، اما این موضوع به معنی جایگزین بودن آن‌ها برای درمان استاندارد آسم نیست.

برای مثال، اپی‌نفرین استنشاقی بدون نسخه می‌تواند برخی علائم را کاهش دهد، اما التهاب زمینه‌ای آسم را مانند درمان‌های ضدالتهابی کنترل نمی‌کند.

بنابراین نباید درمان تجویزی آسم را خودسرانه قطع کرد یا بدون مشورت با پزشک، فرآورده بدون نسخه جدیدی را جایگزین آن کرد.

درمان‌های تخصصی برای برخی بیماران

در افرادی که آسم به‌خوبی کنترل نمی‌شود یا آلرژی نقش مهمی در بیماری دارد، درمان‌های تخصصی دیگری ممکن است مطرح شوند.

واکسن‌های آلرژی

ایمونوتراپی یا واکسن آلرژی می‌تواند برای برخی افراد مبتلا به آسم آلرژیک مفید باشد. نوع ماده آلرژی‌زا بر اساس حساسیت فرد تعیین می‌شود و درمان معمولاً طی مدت طولانی و با تزریق‌های منظم انجام می‌شود.

هدف این درمان کاهش تدریجی واکنش بدن به آلرژن موردنظر است.

ترموپلاستی برونشی

ترموپلاستی برونشیال یک روش برونکوسکوپیک برای برخی بیماران مبتلا به آسم شدید است. در این روش، با استفاده از انرژی حرارتی، مقدار عضله صاف موجود در بخش‌هایی از راه‌های هوایی کاهش داده می‌شود تا تمایل راه‌های هوایی به تنگ شدن کمتر شود.

این روش معمولاً در چند جلسه انجام می‌شود.

با این حال، ترموپلاستی برونشیال درمانی برای همه بیماران نیست و با توجه به خطر عوارض کوتاه‌مدت و بلندمدت، باید تنها در موارد انتخاب‌شده و پس از بررسی دقیق گزینه‌های درمانی مطرح شود.

درمان‌های مکمل؛ آیا واقعاً مؤثرند؟

برخی روش‌های مکمل مانند طب سنتی چینی، طب سوزنی، مدیتیشن، تمرین‌های تنفسی، دریافت اسیدهای چرب امگا ۳ و ایزوفلاون‌های سویا در مطالعات مختلف بررسی شده‌اند.

با این حال، شواهد موجود برای اینکه این روش‌ها بتوانند به‌تنهایی آسم را به‌طور مؤثر کنترل کنند، کافی نیست.

به‌ویژه در بیماری مانند آسم، نباید درمان‌های مکمل را جایگزین داروهای اثبات‌شده کرد. تأخیر در درمان مناسب هنگام تشدید علائم می‌تواند خطرناک باشد.

تمرین‌های تنفسی یا روش‌هایی مانند مدیتیشن ممکن است برای برخی افراد در کنار درمان استاندارد، از جنبه‌هایی مانند مدیریت استرس یا کیفیت زندگی مفید باشند؛ اما این موضوع با درمان التهاب و تنگی راه‌های هوایی یکسان نیست.

جمع‌بندی

کنترل موفق آسم معمولاً به یک اقدام منفرد وابسته نیست. ترکیبی از شناخت محرک‌ها، پایش علائم، داشتن برنامه اقدام آسم، استفاده صحیح و منظم از داروهای کنترل‌کننده و تسکین‌دهنده و بازبینی دوره‌ای درمان اهمیت دارد.

کورتیکواستروئیدهای استنشاقی همچنان یکی از پایه‌های درمان ضدالتهابی آسم هستند و در برخی بیماران، داروهای ترکیبی یا درمان‌های هدفمند و بیولوژیک برای کنترل بیماری شدیدتر مورد نیاز است.

از طرف دیگر، مصرف مکرر اسپری نجات، بیدار شدن شبانه یا افزایش دفعات علائم نباید صرفاً با مصرف بیشتر داروی تسکین‌دهنده پاسخ داده شود؛ این موارد می‌توانند نشانه نیاز به ارزیابی مجدد و اصلاح برنامه درمان باشند.

در نهایت، درمان آسم باید بر اساس نوع و شدت بیماری، الگوی علائم، محرک‌ها، بیماری‌های همراه و پاسخ فرد به درمان تنظیم شود و هیچ دارو یا روش مکملی نباید بدون نظر پزشک جایگزین درمان اصلی شود.