سطح DHEAS چه ارتباطی با سندرم تخمدان پلی‌کیستیک دارد؟

DHEAS یکی از مهم‌ترین هورمون‌های استروئیدی تولیدشده توسط غدد فوق‌کلیوی است و در بدن می‌تواند به هورمون‌های جنسی مانند تستوسترون و استروژن تبدیل شود. در بخشی از افراد مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، سطح این هورمون بالاتر از محدوده مورد انتظار است.

با این حال، افزایش DHEAS به‌تنهایی به معنی ابتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک نیست. مقدار این هورمون تحت تأثیر سن، مرحله رشد، برخی داروها و بیماری‌های دیگر قرار دارد و افزایش بسیار شدید آن می‌تواند نشانه مشکلی در غدد فوق‌کلیوی باشد.

DHEAS چیست و چرا سطح آن تغییر می‌کند؟

DHEAS یا سولفات دهیدرو اپی‌آندروسترون، هورمونی است که عمدتاً توسط غدد فوق‌کلیوی ترشح می‌شود. این هورمون در بدن می‌تواند به هورمون‌های جنسی، از جمله تستوسترون و استروژن، تبدیل شود.

تقریباً تمام DHEA موجود در جریان خون به شکل DHEAS وجود دارد. سطح آن نیز در طول زندگی ثابت نمی‌ماند و با رشد و افزایش سن تغییر می‌کند.

روند معمول تغییر DHEAS به این شکل است:

• در دوران جنینی، مقدار قابل‌توجهی DHEAS تولید می‌شود.
• پس از تولد، سطح آن طی چند هفته حدود ۸۰ درصد کاهش می‌یابد.
• مدتی پیش از بلوغ، سطح DHEAS دوباره افزایش پیدا می‌کند. این مرحله را آدرنارک می‌نامند.
• سطح این هورمون معمولاً در حدود ۲۰ تا ۳۰ سالگی به اوج می‌رسد.
• پس از آن، در دهه‌های بعدی زندگی به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.

بنابراین، تفسیر آزمایش DHEAS بدون توجه به سن فرد می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

افزایش DHEAS چه ارتباطی با PCOS دارد؟

حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از افراد مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، سطح بالاتری از DHEAS دارند.

در برخی دختران و زنان، افزایش زودهنگام فعالیت غدد فوق‌کلیوی و شروع زودرس آدرنارک با افزایش احتمال ابتلا به PCOS در سال‌های بعدی زندگی ارتباط دارد.

افزایش DHEAS همچنین می‌تواند باعث افزایش اثر آندروژن‌ها در بدن شود. این وضعیت که هایپرآندروژنیسم یا افزایش فعالیت هورمون‌های مردانه نامیده می‌شود، یکی از ویژگی‌های مهم سندرم تخمدان پلی‌کیستیک است و می‌تواند با علائمی مانند افزایش موهای زائد، آکنه و اختلالات قاعدگی همراه باشد.

با این حال، همه افراد مبتلا به PCOS افزایش DHEAS ندارند و در بسیاری از افراد، سایر آندروژن‌ها مانند تستوسترون اهمیت بیشتری در ارزیابی بیماری دارند.

آیا DHEAS بالا همیشه به معنی PCOS است؟

خیر.

افزایش خفیف یا متوسط DHEAS می‌تواند در برخی افراد مبتلا به PCOS دیده شود، اما این آزمایش به‌تنهایی برای تشخیص بیماری کافی نیست.

از طرف دیگر، افزایش بسیار شدید DHEAS می‌تواند پزشک را به بررسی علل دیگری، از جمله تومورهای تولیدکننده آندروژن در غدد فوق‌کلیوی، هدایت کند.

بنابراین، اگر DHEAS به شکل قابل‌توجهی بالا باشد، نباید آن را صرفاً به PCOS نسبت داد. پزشک معمولاً نتیجه آزمایش را در کنار علائم، سن، سابقه پزشکی و سایر آزمایش‌های هورمونی تفسیر می‌کند.

محدوده طبیعی DHEAS چقدر است؟

محدوده طبیعی DHEAS به سن و جنسیت وابسته است و ممکن است بسته به آزمایشگاه نیز تفاوت‌هایی داشته باشد.

محدوده‌های ذکرشده برای زنان در سنین مختلف عبارت‌اند از:

این اعداد یک بازه مرجع هستند و برای تفسیر نتیجه آزمایش باید محدوده مرجع همان آزمایشگاه نیز در نظر گرفته شود.

در روند ارزیابی یا درمان PCOS، پزشک ممکن است DHEAS را همراه با سایر هورمون‌ها اندازه‌گیری کند تا مشخص شود افزایش آندروژن‌ها از تخمدان‌ها، غدد فوق‌کلیوی یا عوامل دیگر ناشی می‌شود.

آیا مصرف مکمل DHEA مفید است؟

از آنجا که سطح DHEAS با افزایش سن به‌طور طبیعی کاهش می‌یابد، برخی افراد از مکمل‌های DHEA با هدف مقابله با برخی تغییرات مرتبط با افزایش سن استفاده می‌کنند. ادعاهایی درباره تأثیر این مکمل بر تراکم استخوان، افسردگی، کیفیت زندگی و عملکرد جنسی مطرح شده است.

اما شواهد موجود نشان نمی‌دهند که مصرف DHEA بتواند در افراد مسن به‌طور قابل‌اعتماد سلامت استخوان، کیفیت زندگی یا عملکرد جنسی را بهبود دهد. برخی مطالعات احتمال فایده برای علائم افسردگی را مطرح کرده‌اند، اما این موضوع نیز به معنی مناسب بودن مصرف خودسرانه مکمل نیست.

مصرف خوراکی DHEA در دوزهای بالا یا برای مدت طولانی می‌تواند نگرانی‌هایی ایجاد کند. از جمله این نگرانی‌ها، احتمال افزایش سطح هورمون‌های وابسته به DHEA و تأثیر آنها بر بافت‌های حساس به هورمون است. به همین دلیل، مصرف مکمل DHEA به‌خصوص در افراد دارای عوامل خطر سرطان‌های حساس به هورمون، نیازمند احتیاط پزشکی است.

آیا داروها می‌توانند DHEAS را تغییر دهند؟

بله. برخی داروها و حتی بعضی مکمل‌ها می‌توانند سطح DHEAS را افزایش یا کاهش دهند.

داروها و موادی که ممکن است سطح DHEAS را کاهش دهند شامل موارد زیر هستند:

• انسولین
• داروهای ضدبارداری خوراکی
• کورتیکواستروئیدها
• برخی داروهای مؤثر بر سیستم عصبی مرکزی، مانند کاربامازپین، کلومیپرامین، ایمی‌پرامین و فنی‌توئین
• بسیاری از داروهای استاتینی
• برخی داروهای دوپامینرژیک مانند لوودوپا و بروموکریپتین
• روغن ماهی
• ویتامین E

در مقابل، برخی داروها ممکن است سطح DHEAS را افزایش دهند، از جمله:

• متفورمین
• دانازول
• مسدودکننده‌های کانال کلسیم
• نیکوتین

البته تغییرات ناشی از این داروها معمولاً آن‌قدر شدید نیستند که به‌تنهایی تشخیص PCOS یا سایر بیماری‌های مرتبط را غیرممکن کنند. با این حال، هنگام تفسیر آزمایش DHEAS باید داروها و مکمل‌های مصرفی فرد در نظر گرفته شوند.

DHEAS بالا در PCOS چه معنایی دارد؟

اگر DHEAS در فرد مبتلا به PCOS بالا باشد، این موضوع می‌تواند نشان‌دهنده سهم بیشتر غدد فوق‌کلیوی در افزایش آندروژن‌ها باشد. اما این یافته به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که شدت PCOS چقدر است یا حتماً به درمان خاصی نیاز وجود دارد.

برای ارزیابی PCOS معمولاً مجموعه‌ای از اطلاعات شامل الگوی قاعدگی، علائم افزایش آندروژن، معاینه و آزمایش‌های هورمونی بررسی می‌شود. بنابراین، نباید یک عدد آزمایشگاهی را جدا از سایر یافته‌ها تفسیر کرد.

جمع‌بندی

DHEAS هورمونی است که عمدتاً توسط غدد فوق‌کلیوی تولید می‌شود و در بدن می‌تواند به هورمون‌های جنسی تبدیل شود. سطح آن از دوران جنینی تا بزرگسالی تغییر می‌کند، در حدود ۲۰ تا ۳۰ سالگی به اوج می‌رسد و سپس با افزایش سن کاهش می‌یابد.

حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از افراد مبتلا به PCOS دارای DHEAS بالا هستند، اما افزایش این هورمون به‌تنهایی برای تشخیص PCOS کافی نیست. افزایش شدید DHEAS اهمیت بیشتری دارد، زیرا ممکن است نیازمند بررسی علل دیگری مانند تومورهای تولیدکننده آندروژن در غدد فوق‌کلیوی باشد.

همچنین داروها و مکمل‌های مختلف می‌توانند نتیجه آزمایش را تغییر دهند. بنابراین، بهترین روش برای تفسیر DHEAS، بررسی آن در کنار سن، علائم، سایر هورمون‌ها، داروهای مصرفی و سابقه پزشکی فرد است.