ظروف پلاستیکی مخصوص مایکروویو هم ممکن است مواد شیمیایی آزاد کنند

گرم کردن غذا در ظروف پلاستیکی یکی از روش‌های رایج برای صرفه‌جویی در زمان است؛ به‌ویژه زمانی که از غذاهای آماده یا باقی‌مانده وعده‌های قبلی استفاده می‌کنیم. اما عبارت «مناسب برای مایکروویو» روی یک ظرف پلاستیکی لزوماً به این معنا نیست که هنگام گرم کردن غذا، هیچ ذره پلاستیکی یا ماده شیمیایی از آن جدا نمی‌شود.

برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تماس پلاستیک با غذا، به‌خصوص در شرایط گرم شدن، می‌تواند انتقال ذرات ریز پلاستیکی و ترکیبات شیمیایی به غذا را افزایش دهد. هنوز میزان دقیق خطر این مواجهه در زندگی روزمره و پیامدهای بلندمدت آن به‌طور کامل مشخص نشده است؛ بااین‌حال، می‌توان با چند تغییر ساده در روش گرم کردن و نگهداری غذا، تماس مستقیم غذای داغ با پلاستیک را کاهش داد.

گرم کردن غذا در ظروف پلاستیکی چه خطری دارد؟

پلاستیک‌ها ممکن است حاوی ترکیباتی باشند که در فرایند تولید به آنها اضافه شده‌اند یا در جریان ساخت و تجزیه مواد پلیمری ایجاد شده‌اند. در شرایط خاص، بخشی از این ترکیبات می‌توانند از ظرف جدا شوند و به غذا راه پیدا کنند. علاوه بر مواد شیمیایی، ذرات ریز پلاستیکی نیز ممکن است وارد غذا شوند.

مروری بر ۲۴ مطالعه که به بررسی انتشار ذرات پلاستیکی و مواد شیمیایی از بسته‌بندی‌های غذایی پرداخته بود، نشان داد که گرم کردن می‌تواند در برخی شرایط میزان انتقال این مواد به غذا را افزایش دهد.

در یکی از مطالعات بررسی‌شده، برآورد شد که پس از پنج دقیقه گرم کردن دو ظرف پلی‌پروپیلنی در مایکروویو، حدود ۳۲۶ هزار تا ۵۳۴ هزار ذره ریز پلاستیکی وارد مایع شبیه‌ساز غذا شده‌اند. مایع شبیه‌ساز ماده‌ای است که در آزمایشگاه برای بررسی انتقال ترکیبات از بسته‌بندی به غذا استفاده می‌شود؛ بنابراین، این عدد را نباید مستقیماً معادل تعداد ذراتی دانست که هر فرد هنگام خوردن یک وعده غذایی دریافت می‌کند.

در دو مطالعه دیگر نیز مشخص شد که انجماد می‌تواند سطح برخی پلاستیک‌ها را شکننده‌تر کند و گرم کردن بعدی ممکن است به آزاد شدن ذرات بیشتری منجر شود. این یافته‌ها نشان می‌دهند که شرایط نگهداری، نوع پلاستیک و شیوه گرم کردن همگی می‌توانند بر میزان انتقال ذرات اثر بگذارند.

آیا همه ظروف پلاستیکی به یک اندازه خطرناک هستند؟

خیر. میزان آزاد شدن ذرات و ترکیبات شیمیایی به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:

• نوع پلاستیک و مواد افزودنی به‌کاررفته در تولید آن
• دمای غذا و مدت زمان گرم کردن
• میزان تماس غذا با سطح ظرف
• نوع غذا، به‌ویژه میزان چربی و ویژگی‌های شیمیایی آن
• وضعیت ظرف، از جمله وجود خراش، ترک یا آثار فرسودگی
• شرایط استفاده از ظرف، مانند انجماد و سپس گرم کردن

برای مثال، در گزارش مورد بررسی، ظروف ساخته‌شده از پلی‌پروپیلن و پلی‌استایرن در آزمایش‌های کنترل‌شده مایکروویو، ترکیبات شیمیایی افزودنی را به مایعات شبیه‌ساز غذا منتقل کردند. این یافته به معنای یکسان بودن عملکرد تمام ظروف ساخته‌شده از این مواد یا اثبات خطر بالینی هر بار استفاده نیست؛ بلکه نشان می‌دهد برچسب مناسب بودن برای مایکروویو به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که هیچ ماده‌ای از ظرف به غذا منتقل نخواهد شد.

میکروپلاستیک‌ها چه تأثیری بر سلامت انسان دارند؟

میکروپلاستیک‌ها ذرات بسیار ریز پلاستیکی هستند که معمولاً اندازه آنها کمتر از پنج میلی‌متر است. نانوپلاستیک‌ها از این هم کوچک‌ترند و بررسی آنها به دلیل دشواری شناسایی و اندازه‌گیری، پیچیدگی بیشتری دارد.

در مطالعات مختلف، ذرات پلاستیکی یا ترکیبات مرتبط با آنها در نمونه‌هایی از خون، جفت، شیر مادر، مایع آمنیوتیک، مدفوع، ریه، کبد و حتی بافت قلب گزارش شده‌اند. شناسایی این مواد در بدن نشان می‌دهد که مواجهه انسان با پلاستیک‌ها محدود به محیط بیرون نیست؛ اما به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که وجود این مواد در هر بافت الزاماً باعث بیماری می‌شود.

پژوهش‌های اولیه و مطالعات آزمایشگاهی احتمال داده‌اند که برخی ذرات، به‌خصوص نانوپلاستیک‌ها، بتوانند فرایندهای التهابی را تحریک کنند، بر عملکرد سلول‌ها اثر بگذارند یا پاسخ‌های سیستم ایمنی را تغییر دهند. همچنین، احتمال تأثیرگذاری آنها بر پوشش دستگاه گوارش و تعادل میکروب‌های روده مطرح شده است.

بااین‌حال، باید میان نتایج آزمایشگاهی و پیامدهای قطعی در انسان تفاوت قائل شد. هنوز مشخص نیست که میزان مواجهه معمول از طریق غذا، در شرایط واقعی زندگی، تا چه اندازه خطر ابتلا به بیماری‌های مشخص را افزایش می‌دهد. برای پاسخ دقیق‌تر به این پرسش، به مطالعات انسانی بیشتر و روش‌های استانداردتر برای اندازه‌گیری ذرات نیاز است.

آیا مواد شیمیایی موجود در پلاستیک هم نگران‌کننده‌اند؟

بله، برخی ترکیبات شیمیایی مورد استفاده در پلاستیک‌ها از نظر سلامت اهمیت دارند. گروهی از این مواد می‌توانند بر عملکرد هورمون‌ها اثر بگذارند و برخی دیگر در شرایط مشخص با سرطان‌زایی یا آسیب ژنتیکی ارتباط دارند. بااین‌حال، تمام مواد شیمیایی موجود در پلاستیک ویژگی‌ها و میزان خطر یکسانی ندارند.

در گزارشی که به بررسی مواد شیمیایی مرتبط با پلاستیک‌ها پرداخته بود، بیش از ۱۶ هزار ماده شیمیایی به‌عنوان موادی که ممکن است در پلاستیک‌ها به کار روند یا در آنها یافت شوند، مطرح شدند. همچنین، دست‌کم ۱۳۹۶ مورد از این مواد در مطالعات مختلف در بدن انسان شناسایی شده بودند. این اعداد نشان‌دهنده گستردگی مواد مورد بررسی هستند، نه اینکه همه آنها در ظروف غذایی وجود داشته باشند یا از طریق هر وعده غذا وارد بدن شوند.

نگرانی اصلی زمانی مطرح می‌شود که تماس با برخی ترکیبات بالقوه زیان‌آور به‌طور مکرر و در طول سال‌های طولانی ادامه داشته باشد. در چنین شرایطی، حتی اگر اثر هر مواجهه به‌تنهایی ناچیز باشد، بررسی اثر تجمعی اهمیت پیدا می‌کند. البته میزان خطر واقعی به نوع ماده، مقدار مواجهه، مدت تماس و ویژگی‌های فردی بستگی دارد.

چگونه تماس غذا با میکروپلاستیک‌ها و مواد شیمیایی را کاهش دهیم؟

برای کاهش مواجهه، نیازی نیست تمام غذاهای آماده را کنار بگذارید یا استفاده از مایکروویو را متوقف کنید. یکی از ساده‌ترین اقدامات، جدا کردن ظرف پلاستیکی از غذا پیش از گرم کردن است.

۱. غذا را در ظرف شیشه‌ای یا سرامیکی گرم کنید

اگر غذای آماده در ظرف پلاستیکی عرضه شده است، در صورت امکان آن را به ظرف شیشه‌ای یا سرامیکی مناسب مایکروویو منتقل کنید. این کار تماس مستقیم غذای داغ با بسته‌بندی پلاستیکی را کاهش می‌دهد.

ظرف جایگزین باید برای استفاده در مایکروویو مناسب باشد. ظروف سرامیکی دارای تزئینات فلزی یا ظروف شیشه‌ای نامناسب برای حرارت ممکن است مشکلات دیگری ایجاد کنند؛ بنابراین، جنس و کاربرد ظرف را نیز بررسی کنید.

۲. غذای داغ را با پلاستیک نپوشانید

برای پوشاندن غذا هنگام گرم کردن، می‌توانید از درپوش مخصوص مایکروویو، بشقاب مناسب یا پوشش شیشه‌ای استفاده کنید. اگر از درپوش پلاستیکی استفاده می‌کنید، مطمئن شوید برای این کاربرد طراحی شده است و با غذا تماس مستقیم ندارد.

همچنین بهتر است دستورالعمل سازنده را رعایت کنید و از تماس پوشش پلاستیکی با سطح غذا، به‌ویژه زمانی که غذا بسیار داغ است، جلوگیری کنید.

۳. به وضعیت ظروف پلاستیکی توجه کنید

ظروفی که خراشیده، ترک‌خورده، تغییرشکل‌یافته یا فرسوده شده‌اند، بهتر است برای نگهداری یا گرم کردن غذا استفاده نشوند. آسیب سطحی می‌تواند ویژگی‌های ظرف را تغییر دهد و تمیز کردن آن را نیز دشوارتر کند.

از طرف دیگر، مناسب بودن یک ظرف برای نگهداری غذا در یخچال یا فریزر لزوماً به معنای مناسب بودن آن برای گرم کردن در مایکروویو نیست. هر ظرف را مطابق کاربردی که سازنده مشخص کرده است، استفاده کنید.

۴. برای چند وعده غذا را از قبل آماده کنید

اگر معمولاً به دلیل کمبود وقت سراغ غذاهای آماده می‌روید، آماده کردن چند وعده غذا در یک نوبت می‌تواند جایگزین کاربردی باشد. غذا را در ظروف شیشه‌ای مناسب نگهداری کنید و هنگام نیاز، مقدار موردنظر را مستقیماً در همان ظرف گرم کنید؛ البته به شرط آنکه ظرف برای این کار مناسب باشد.

سبزیجات منجمد خردشده، حبوبات کنسروی و مواد غذایی آماده مصرف نیز می‌توانند تهیه وعده‌های ساده را سریع‌تر کنند. به این ترتیب، بدون حذف کامل غذاهای راحت و سریع، می‌توان وابستگی به گرم کردن غذا در بسته‌بندی پلاستیکی را کاهش داد.

۵. هنگام خرید، برچسب بسته‌بندی را بررسی کنید

برچسب «مناسب برای مایکروویو» نشان می‌دهد که ظرف برای استفاده مشخصی در شرایط تعیین‌شده طراحی شده است، اما نباید آن را تضمین صفر بودن انتقال ذرات یا مواد شیمیایی تلقی کرد.

در صورت امکان، محصولاتی را انتخاب کنید که دستورالعمل روشن و مشخصی برای گرم کردن دارند. اگر قرار است غذا را برای مدت طولانی یا در دمای بالا گرم کنید، استفاده از ظرف شیشه‌ای یا سرامیکی مناسب می‌تواند انتخاب محتاطانه‌تری باشد.

آیا باید غذاهای آماده مخصوص مایکروویو را کاملاً کنار بگذاریم؟

خیر. شواهد موجود به این معنا نیست که خوردن گهگاه یک وعده غذای آماده که در ظرف پلاستیکی گرم شده است، الزاماً باعث آسیب فوری به سلامت می‌شود. نگرانی بیشتر به مواجهه مکرر و طولانی‌مدت با ذرات پلاستیکی و ترکیبات شیمیایی مربوط است؛ موضوعی که میزان دقیق خطر آن هنوز در حال بررسی است.

اگر به‌طور مرتب از غذاهای آماده استفاده می‌کنید، تغییر روش گرم کردن می‌تواند اقدام ساده و معقولی باشد. لازم نیست برای کاهش مواجهه، رژیم غذایی خود را به‌طور اساسی تغییر دهید؛ گاهی انتقال غذا به ظرف مناسب پیش از گرم کردن، حذف تماس مستقیم پلاستیک با غذای داغ و استفاده از ظروف سالم و بادوام کافی است تا یک منبع غیرضروری تماس کاهش یابد.

در حال حاضر، برای بسیاری از مواد شیمیایی و ذرات پلاستیکی موجود در بسته‌بندی‌های غذایی، اطلاعات کافی برای تعیین دقیق میزان خطر در تمام شرایط مصرف وجود ندارد. بنابراین، رویکرد منطقی نه بی‌توجهی کامل به مسئله است و نه ترس از هر نوع ظرف پلاستیکی؛ بلکه کاهش مواجهه‌های قابل پیشگیری، بدون ایجاد نگرانی افراطی، است.

پرسش‌های متداول

آیا گذاشتن ظرف پلاستیکی دارای برچسب مخصوص مایکروویو در دستگاه بی‌خطر است؟

این برچسب نشان می‌دهد ظرف برای استفاده مشخصی در مایکروویو طراحی شده است، اما تضمین نمی‌کند که هیچ ذره یا ماده شیمیایی به غذا منتقل نشود. برای کاهش تماس، می‌توانید غذا را پیش از گرم کردن به ظرف شیشه‌ای یا سرامیکی مناسب منتقل کنید.

آیا فریز کردن غذا در ظرف پلاستیکی و سپس گرم کردن آن خطر را افزایش می‌دهد؟

برخی مطالعات نشان داده‌اند که انجماد می‌تواند سطح بعضی پلاستیک‌ها را شکننده‌تر کند و گرم کردن بعدی ممکن است آزاد شدن ذرات را افزایش دهد. بااین‌حال، میزان این اثر به نوع پلاستیک، وضعیت ظرف و شرایط استفاده بستگی دارد و نمی‌توان آن را به همه ظروف تعمیم داد.

آیا میکروپلاستیک‌های موجود در غذا باعث سرطان می‌شوند؟

در حال حاضر، شواهد کافی برای این نتیجه‌گیری وجود ندارد که میزان معمول دریافت میکروپلاستیک از غذا به‌طور مستقیم باعث سرطان در انسان می‌شود. برخی مواد شیمیایی مرتبط با پلاستیک‌ها ممکن است ویژگی‌های سرطان‌زایی داشته باشند، اما خطر هر ماده باید بر اساس نوع، مقدار مواجهه و شواهد اختصاصی آن ارزیابی شود.

برای گرم کردن غذا، شیشه بهتر است یا سرامیک؟

هر دو می‌توانند گزینه‌های مناسبی باشند، به شرط آنکه برای استفاده در مایکروویو طراحی شده باشند. مهم‌ترین نکته این است که ظرف با غذا واکنش نامطلوب نداشته باشد، برای حرارت مناسب باشد و پوشش یا تزئینات فلزی نداشته باشد.

آیا استفاده از ظروف پلاستیکی در یخچال هم مشکل‌ساز است؟

شرایط استفاده اهمیت دارد. گرم کردن می‌تواند انتقال برخی ترکیبات را افزایش دهد، اما این موضوع به معنای یکسان بودن میزان انتقال در دمای یخچال و هنگام گرم کردن نیست. برای کاهش تماس غیرضروری، می‌توانید از ظروف شیشه‌ای برای نگهداری و گرم کردن غذا استفاده کنید، به‌خصوص اگر این کار به‌سادگی برایتان امکان‌پذیر است.

جمع‌بندی

ظروف پلاستیکی حتی اگر برای استفاده در مایکروویو طراحی شده باشند، ممکن است در شرایط خاص ذرات ریز پلاستیکی یا ترکیبات شیمیایی را به غذا منتقل کنند. هنوز میزان دقیق خطر این مواجهه در زندگی روزمره مشخص نیست، اما کاهش تماس مستقیم غذای داغ با پلاستیک اقدامی ساده و منطقی است.

بهترین راهکار عملی این است که غذا را پیش از گرم کردن به ظرف شیشه‌ای یا سرامیکی مناسب منتقل کنید، از پوشاندن غذا با پلاستیک نامناسب بپرهیزید و ظروف آسیب‌دیده را کنار بگذارید. این تغییرات بدون حذف غذاهای آماده یا کنار گذاشتن مایکروویو، می‌توانند تماس غیرضروری با پلاستیک گرم‌شده را کاهش دهند.