ایجاد فرورفتگی یا گودی در جمجمه میتواند نگرانکننده باشد؛ بهویژه اگر بهتازگی ظاهر شده یا بهمرور تغییر کند. این وضعیت همیشه نشانه یک بیماری جدی نیست و گاهی به شکل طبیعی استخوان جمجمه یا یک آسیب قبلی مربوط میشود. بااینحال، برخی علل مانند شکستگی فرورفته جمجمه، بیماریهای استخوانی و تومورها به بررسی پزشکی نیاز دارند.
در ادامه، ۷ علت احتمالی فرورفتگی جمجمه، روشهای تشخیص و گزینههای درمانی آنها را بررسی میکنیم.
۷ علت احتمالی فرورفتگی جمجمه
۱. ضربه یا آسیب به سر
یکی از مهمترین علل ایجاد فرورفتگی در جمجمه، ضربه مستقیم به سر است. در برخی موارد، ضربه میتواند موجب شکستگی فرورفته جمجمه (Depressed Skull Fracture) شود؛ وضعیتی که در آن بخشی از استخوان جمجمه به سمت داخل جابهجا میشود.
بر اساس دادههای گزارششده در مقاله، شکستگی فرورفته در حدود ۶ درصد آسیبهای سر و ۱۱ درصد ضربههای شدید به سر رخ میدهد.
آسیب به سر ممکن است پیامدهای مختلفی داشته باشد:
- تورم پوست سر یا تشکیل هماتوم (تجمع خون در بافتها)
- شکستگی استخوان جمجمه و ایجاد فرورفتگی
- آسیب به پردههای محافظ مغز و نخاع و نشت مایع مغزینخاعی
- افزایش احتمال عفونت داخل جمجمه، بهویژه در صورت شکستگی
- اختلال سطح هوشیاری یا از دست دادن هوشیاری
- افزایش خطر تشنج در برخی آسیبهای شدید
یکی از نشانههای احتمالی نشت مایع مغزینخاعی، خروج مایع شفاف و آبکی از بینی است که ممکن است بهویژه از یک سوراخ بینی مشاهده شود.
نکته مهم: هرگونه فرورفتگی جدید پس از ضربه به سر باید جدی گرفته شود؛ حتی اگر درد یا علائم ظاهری دیگری وجود نداشته باشد.
۲. کمبود ویتامین A
ویتامین A علاوه بر نقش شناختهشده خود در بینایی و عملکرد سیستم ایمنی، در رشد و سلامت استخوانها نیز نقش دارد.
کمبود شدید این ویتامین میتواند در رشد طبیعی استخوان اختلال ایجاد کند و با کاهش استحکام استخوانها، احتمال تغییر شکل و شکستگی را افزایش دهد. در چنین شرایطی، تغییر شکل استخوانهای جمجمه نیز ممکن است رخ دهد.
این کمبود بیشتر در برخی مناطق آفریقا و جنوب شرق آسیا، بهویژه در کودکان و زنان باردار ساکن مناطق کمدرآمد، گزارش شده است.
البته فرورفتگی جمجمه بهتنهایی نشانه کمبود ویتامین A نیست و برای تشخیص باید وضعیت تغذیهای و علائم بالینی فرد بررسی شود.
۳. بیماری پاژه استخوان (Paget’s Disease)
بیماری پاژه یک اختلال مزمن در بازسازی استخوان است که در آن فرآیند تخریب و تشکیل مجدد استخوان از حالت طبیعی خارج میشود.
در این بیماری، استخوان ممکن است بهصورت غیرطبیعی بزرگ، ضخیم یا تغییرشکلیافته شود. درگیری استخوانهای جمجمه نیز میتواند موجب نامنظمی سطح یا تغییر شکل آنها شود.
علت دقیق بیماری پاژه مشخص نیست، اما عوامل ژنتیکی و محیطی در بروز آن مطرح هستند.
این بیماری بیشتر در افراد بالای ۵۵ سال دیده میشود و شیوع آن در برخی جمعیتهای اروپای شمالی بیشتر گزارش شده است.
روشهای تشخیص:
- بررسی علائم و معاینه بالینی
- تصویربرداری با اشعه ایکس
- اسکن استخوان برای شناسایی نواحی دارای فعالیت غیرطبیعی استخوانی
۴. سرطان استخوان یا متاستاز به جمجمه
برخی سرطانهای استخوان، مانند کندروسارکوم (Chondrosarcoma)، میتوانند از استخوانهای جمجمه منشأ بگیرند.
همچنین سرطانهایی که در اندامهای دیگر بدن ایجاد شدهاند، ممکن است به استخوان جمجمه متاستاز دهند. درگیری استخوانی میتواند موجب تخریب بافت استخوان، ایجاد برجستگی یا فرورفتگی و تغییر شکل جمجمه شود.
در برخی موارد، سرطان ممکن است به بافت مغز نیز گسترش پیدا کند.
برای بررسی این وضعیت، پزشک ممکن است از روشهای تصویربرداری زیر استفاده کند:
- سیتیاسکن (CT)
- تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI)
انتخاب روش تصویربرداری به محل ضایعه و احتمال درگیری استخوان یا بافت مغز بستگی دارد.
۵. سندرم گورهام-استاوت (Gorham-Stout Syndrome)
این بیماری نادر که با عنوان «بیماری ناپدیدشدن استخوان» نیز شناخته میشود، موجب تخریب پیشرونده بافت استخوانی میشود.
در این اختلال، استخوان بهتدریج تحلیل میرود و ممکن است تغییر شکلهای قابلتوجهی ایجاد شود.
علائم احتمالی عبارتاند از:
- درد استخوان
- تورم در ناحیه درگیر
- تغییر شکل استخوان
- اختلال عملکرد ساختارهای مجاور
اگر استخوانهای جمجمه درگیر شوند، تغییرات ساختاری ممکن است به اعصاب مجاور فشار وارد کنند و مشکلاتی مانند اختلال شنوایی یا آسیب عصبی ایجاد شود.
۶. استئودیستروفی (Osteodystrophy)
استئودیستروفی به گروهی از اختلالات مربوط به ساختار و بازسازی استخوان گفته میشود که میتوانند موجب کاهش کیفیت و استحکام استخوان شوند.
این وضعیت ممکن است در افراد سالمند، بهویژه همراه با پوکی استخوان، دیده شود. همچنین بیماری مزمن کلیه، بهخصوص در مراحل پیشرفته نارسایی کلیه، میتواند زمینهساز اختلالات استخوانی مرتبط با بیماری کلیوی باشد.
در بیماری مزمن کلیه، اختلال در تعادل کلسیم، فسفر، ویتامین D و هورمون پاراتیروئید میتواند بازسازی طبیعی استخوان را مختل کند.
در کودکان مبتلا به بیماری کلیوی نیز ممکن است استخوانهای جمجمه تحت تأثیر قرار گیرند و سر ظاهری صاف، فرورفته یا تغییرشکلیافته پیدا کند.
طبق اطلاعات مقاله، حدود ۱۵ درصد کودکان مبتلا به بیماری مزمن کلیه که دیالیز دریافت میکنند، درجاتی از استئودیستروفی دارند.
۷. لوپوس (Lupus)
لوپوس یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی به بافتهای خود بدن حمله میکند.
این بیماری میتواند اندامهای مختلف، از جمله پوست، مفاصل، کلیهها و استخوانها را درگیر کند.
درگیری استخوانی در مبتلایان به لوپوس ممکن است به شکلهای مختلفی بروز کند:
- پوکی استخوان و کاهش تراکم استخوان
- استئونکروز آواسکولار (مرگ بافت استخوانی در اثر اختلال خونرسانی)
- استئومیلیت (عفونت و التهاب استخوان)
این عوارض میتوانند سلامت ساختار استخوانی را تحت تأثیر قرار دهند و در شرایط خاص، استخوانهای جمجمه نیز درگیر شوند.
بااینحال، فرورفتگی جمجمه از تظاهرات معمول لوپوس نیست و وجود آن بهتنهایی تشخیص این بیماری را مطرح نمیکند.

آیا فرورفتگی جمجمه میتواند طبیعی باشد؟
بله. برخی افراد از بدو تولد دارای شکل متفاوتی از جمجمه هستند. این تغییرات ممکن است به ساختار استخوانها یا نحوه اتصال درزهای جمجمهای مربوط باشند.
بسیاری از این ناهنجاریهای مادرزادی بیخطر هستند و در طول زندگی تغییر محسوسی نمیکنند.
بااینحال، برخی اختلالات در شکلگیری جمجمه، بهویژه مواردی که با بستهشدن زودهنگام درزهای جمجمهای همراهاند، ممکن است موجب افزایش فشار داخل جمجمه یا سایر عوارض شوند.
بنابراین، تشخیص طبیعی یا غیرطبیعی بودن شکل جمجمه باید با توجه به سابقه فرد، معاینه و در صورت لزوم تصویربرداری انجام شود.
فرورفتگی جمجمه چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک ابتدا درباره زمان شروع فرورفتگی، سابقه ضربه به سر، تغییرات اندازه یا شکل آن و علائم همراه سؤال میکند. سپس ناحیه موردنظر را معاینه میکند.
بسته به یافتههای بالینی، ممکن است آزمایشها و بررسیهای زیر درخواست شوند:
۱. تصویربرداری
- رادیوگرافی برای بررسی برخی ناهنجاریها و شکستگیهای استخوانی
- سیتیاسکن برای ارزیابی دقیقتر ساختار استخوان جمجمه و آسیبهای احتمالی
- MRI برای بررسی بافت نرم، مغز و ضایعات احتمالی
- اسکن استخوان برای بررسی بیماریهای استخوانی یا ضایعات مشکوک
۲. نمونهبرداری (Biopsy)
اگر احتمال سرطان، عفونت استخوان یا برخی بیماریهای خاص مطرح باشد، ممکن است پزشک نمونهای از بافت را برای بررسی آزمایشگاهی تهیه کند.
همچنین عواملی مانند سابقه زمینخوردن، مصرف داروهای افزایشدهنده خطر سقوط، محدودیت حرکتی، آسیبهای مکرر ورزشی، بیماریهای استخوانی و سابقه سرطان در ارزیابی علت اهمیت دارند.
درمان فرورفتگی جمجمه چگونه است؟
درمان به علت اصلی بستگی دارد و برای همه افراد یکسان نیست.
| علت زمینهای | رویکرد درمانی احتمالی |
|---|---|
| عفونت باکتریایی استخوان | درمان آنتیبیوتیکی |
| هماتوم بزرگ | تخلیه جراحی در موارد لازم |
| سرطان | درمان اختصاصی سرطان، از جمله پرتودرمانی در موارد مناسب |
| پارگی پردههای محافظ مغز | ترمیم جراحی در صورت نیاز |
| شکستگی جمجمه | درمان محافظهکارانه یا جراحی بر اساس شدت و عوارض |
برخی شکستگیهای جمجمه ممکن است بدون مداخله جراحی ترمیم شوند؛ اما شکستگیهای بزرگ، شکستگیهای فرورفته یا موارد همراه با خطر عفونت و آسیب مغزی به ارزیابی تخصصی و گاهی جراحی نیاز دارند.
آیا استفاده از هدفون یا هدست میتواند باعث فرورفتگی جمجمه شود؟
گاهی افراد پس از استفاده طولانیمدت از هدفونهای بسیار تنگ یا هدستهای مخصوص بازی، متوجه ایجاد یک فرورفتگی موقت در پوست سر میشوند.
این حالت معمولاً به فشار خارجی روی پوست و بافتهای نرم مربوط است و نباید آن را با تغییر شکل واقعی استخوان جمجمه اشتباه گرفت. چنین فرورفتگیای معمولاً پس از برداشتن هدفون برطرف میشود.
اگر گودی باقی بماند، دردناک باشد یا بهمرور تغییر کند، نباید آن را صرفاً به استفاده از هدفون نسبت داد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر فرورفتگی جمجمه بهتازگی ایجاد شده، در حال بزرگتر شدن است یا شکل آن تغییر میکند، لازم است توسط پزشک بررسی شود.
همچنین در موارد زیر مراجعه پزشکی اهمیت دارد:
- وجود درد در ناحیه فرورفتگی، حتی اگر اندازه آن ثابت باشد
- ایجاد فرورفتگی پس از ضربه به سر
- افزایش تدریجی عمق یا وسعت گودی
- همراهی با تورم یا تغییرات غیرعادی پوست سر
- وجود سابقه بیماری استخوانی، سرطان یا بیماری مزمن کلیه
علائم هشدار پس از ضربه به سر: کاهش سطح هوشیاری، استفراغ مکرر، تشنج، سردرد شدید یا رو به افزایش، ضعف اندامها، اختلال گفتار یا خروج مایع شفاف از بینی یا گوش نیازمند ارزیابی فوری اورژانسی هستند.
جمعبندی
فرورفتگی جمجمه میتواند از یک تفاوت طبیعی در شکل استخوان تا آسیب جدی، اختلالات متابولیسم استخوان یا بیماریهای نادر ناشی شود. ضربه به سر، بیماری پاژه، استئودیستروفی، برخی سرطانها و اختلالات تخریب استخوان از علل احتمالی آن هستند.
مهمترین نکته، توجه به زمان شروع و روند تغییرات فرورفتگی است. گودی جدید، پیشرونده یا دردناک باید بررسی شود و بهخصوص اگر پس از ضربه ایجاد شده باشد، نباید نادیده گرفته شود.
- Dias MS, Samson T, Rizk EB, Governale LS, Richtsmeier JT; SECTION ON NEUROLOGIC SURGERY, SECTION ON PLASTIC AND RECONSTRUCTIVE SURGERY. Identifying the Misshapen Head: Craniosynostosis and Related Disorders. Pediatrics. 2020 Sep;146(3):e2020015511. doi:10.1542/peds.2020-015511
- Oboth R, Kamabu L, Lekuya H, et al. Post-traumatic seizures and factors associated among adult patients with depressed skull fractures at Mulago National Referral hospital; cross-sectional study. Epilepsy Behav. 2024 Mar;152(1):109693. doi:10.1016/j.yebeh.2024.109693
- Changela A, Buechler R. Traumatic parafalcine subdural hematoma: A case report. Cureus. 2024 May;16(5):e60680. doi:10.7759/cureus.60680
- Molla Y, Alemu H, Kassa S, et al. Magnitude of dural tear and its associated factors among patients with depressed skull fracture. Ann Med Surg (Lond). 2024 Jan;86(1):133–138. doi:10.1097/MS9.0000000000001541
- Wang G, Sun L, Li W, Yu J. Cerebrospinal fluid rhinorrhea in a bilateral frontal decompressive craniectomy patient caused by strenuous activity. Medicine. 2018 Nov;97(47):e13189. doi:10.1097/MD.0000000000013189
- Lionikaite V, Henning P, Drevinge C, et al. Vitamin A decreases the anabolic bone response to mechanical loading by suppressing bone formation. Faseb J. 2019 Apr;33(4):5237–5247. doi:10.1096/fj.201802040R
- World Health Organization. Vitamin A deficiency.
- Mount Sinai. Vitamin A blood test information.
- National Institute of Health. Paget's disease of the bone.
- Tuck SP, Layfield R, Walker J, Mekkayil B, Francis R. Adult Paget's disease of bone: a review. Rheumatology (Oxford). 2017;56(12):2050-2059. doi:10.1093/rheumatology/kew430
- American Cancer Society. Bone metastases.
- Luo Z, Li J, Qin G, Zeng H, He Z, Pan D, Li Y, Chen W, Shen X. Clinical and imaging features of 112 patients with irregular and flat bone osteosarcoma. Quant Imaging Med Surg. 2022;12(3):1988-2001. doi:10.21037/qims-21-393
- Angelini A, Mosele N, Pagliarini E, Ruggieri P. Current concepts from diagnosis to management in Gorham-Stout disease: a systematic narrative review of about 350 cases. EFORT Open Rev. 2022;7(1):35-48. doi:10.1530/EOR-21-0083
- Verma KK, Hawkins T, Wealther R, Friedmann DP, Tarbox M. Biparietal Osteodystrophy Visualized on a Dermatologist's Scalp Examination. Cureus. 2024 Nov 30;16(11):e74879. doi:10.7759/cureus.74879
- Jørgensen HS, Lloret MJ, Lalayiannis AD, Shroff R, Evenepoel P; European Renal Osteodystrophy (EUROD) initiative of the CKD-MBD working group of the European Renal Association (ERA), et al. Ten tips on how to assess bone health in patients with chronic kidney disease. Clin Kidney J. 2024 Apr 15;17(5):sfae093. doi:10.1093/ckj/sfae093
- Rella V, Rotondo C, Altomare A, Cantatore FP, Corrado A. Bone Involvement in Systemic Lupus Erythematosus. Int J Mol Sci. 2022 May 22;23(10):5804. doi:10.3390/ijms23105804
- https://www.verywellhealth.com/dent-in-head-5224633
