برای تهیه آب آشامیدنی در ایران، سه روش معمول عبارتاند از جوشاندن آب شهری، استفاده از آب معدنی بستهبندی و آب تصفیهشده خانگی. در ادامه هر یک از این روشها از نظر ایمنی میکروبی و میزان آلایندهها (نیترات، فلزات سنگین و سایر ترکیبات) بررسی شده و در یک جدول مقایسهای ارائه میگردد.
ایمنی میکروبی
آب جوشیدهشده: جوشاندن آب (حداقل ۳–۱۰ دقیقه) کارایی بالایی در کشتن عوامل بیماریزا دارد. طبق دستورالعملهای وزارت بهداشت، جوشاندن آب ۳ تا ۱۰ دقیقه اکثر باکتریها و ویروسها (بهجز اسپورها) را از بین میبرد و با ۲۰ دقیقه جوشاندن، کلیه موجودات زنده در آب از بین میروند. بنابراین در مناطقی که کیفیت آب لولهکشی مورد تأیید بهداشتی نیست، جوشاندن روش مناسبی برای ضدعفونی خانگی است.
آب معدنی بستهبندی: این آبها مجوز وزارت بهداشت را دارند و از نظر میکروبی معمولاً استاندارد تلقی میشوند، اما یک مطالعه در ایران نشان داد که در همه نمونههای آب معدنی مورد آزمایش شمارش باکتریهای هتروتروف (HPC) از حد استاندارد بالاتر بوده و حدود ۱۲٪ نمونهها دارای باکتری کلفرم بودهاند (هرچند کلفرم گرماپای در هیچ نمونهای گزارش نشد). بهعبارت دیگر، در برخی برندها ممکن است آلودگی خفیفی وجود داشته باشد.
آب تصفیهشده خانگی: سیستمهای تصفیه خانگی (بهویژه دستگاههای اسمز معکوس و یونیزه) اگر بهدرستی نصب و فیلترهایشان مرتب تعویض شود، قادر به حذف میکروبها و آلودگیهای شیمیایی هستند. این دستگاهها با عبور آب از غشاهای ریزمانند میتوانند کلر، باکتری و ویروس را نیز حذف کنند. با این حال در صورت نگهداری نامناسب (مانند ماندن طولانی آب در مخزن یا فیلترهای کثیف)، احتمال رشد باکتری در سیستم وجود دارد. نکته مهم این است که در شرایط استاندارد، آب لولهکشی سالم نیازی به جوشاندن ندارد و استفاده از دستگاه تصفیه کیفیت آب را بیشتر افزایش میدهد.
<a href="https://www.freepik.com/free-photo/boiling-hot-water-tea-arrangement_18004869.htm#fromView=search&page=1&position=3&uuid=aa6f7336-511f-485f-a30e-85333e283811&query=Boiled+water%2C+mineral+water%2C+and+home-filtered+water">Image by freepik</a>
نیترات، فلزات سنگین و سایر آلایندهها
- میزان نیترات: استاندارد ملی ایران (استاندارد ۱۰۵۳) مقدار مجاز نیترات در آب آشامیدنی را ۵۰ میلیگرم در لیتر اعلام کرده است (مقدار مجاز نیتریت ۳ میلیگرم در لیتر است). نیترات موجود در آب لولهکشی معمولاً از منابع کشاورزی و فاضلابها میآید و مصرف مزمن آب پرنیترات میتواند منجر به تشکیل متهموگلوبین و خطر مسمومیتهای خونی (مخصوصاً در نوزادان) شود. جوشاندن آب، غلظت نیترات را کاهش نمیدهد بلکه با تبخیر مقداری از آب، نسبی آن را افزایش میدهد. سازمانهای بهداشتی آمریکایی نیز توصیه کردهاند در صورت بالا بودن نیترات منبع آب، جوشاندن بههیچ وجه روش مناسبی نیست، زیرا نیترات در آب جوشانده شده متمرکز میشود.
- در آب معدنی بستهبندی، معمولاً سطح نیترات پایین است. یک تحقیق در ایران نشان داد که غلظت نیترات (و نیتریت) در آبهای معدنی مورد بررسی کمتر از حد استاندارد است. متوسط نیترات در نمونهها حتی تا حدود ۸.۹۹۴ ppm (میلیگرم در لیتر) گزارش شد که از حد مجاز ۵۰ mg/L بسیار پایینتر است.
- دستگاههای تصفیه خانگی (بهویژه اسمز معکوس) توانایی حذف مؤثر نیترات را دارند. بهعنوان مثال، فیلتراسیون اسمز معکوس بیش از ۹۸٪ نیترات آب را حذف میکند. فیلترهای کربنی ساده معمولاً نیترات را حذف نمیکنند، بنابراین اگر منبع آب پرنیترات باشد، استفاده از سیستم RO ضروری است.
- فلزات سنگین: ایران برای فلزات سنگین (آهن، منگنز، آلومینیوم، روی، مس، سرب، کادمیوم، آرسنیک و …) استانداردهایی تعیین کرده است (مثلاً حد مجاز آرسنیک باید حدود ۱۰ ppb باشد). بررسیها نشان میدهند که در آبهای معدنی ایرانی، غلظت آرسنیک، سرب و کادمیوم بسیار پایین و زیر حد استاندارد است. به طور مشابه، مطالعات مختلف کیفیت آب لولهکشی در شهرهای ایران نیز معمولاً فلزات سنگین را در حد ایمن گزارش کردهاند (در مناطقی مانند تهران، آب شرب بهطور کلی مشکلی از نظر فلزات سنگین ندارد). از سوی دیگر، جوشاندن آب باعث غلظت بیشتر کلیه املاح محلول میشود (اگرچه در عمل مقادیر فلزات در آب لولهکشی معمولاً پایین است). سیستمهای تصفیه خانگی اسمز معکوس نقش مهمی در حذف فلزات سنگین دارند و میتوانند بخش عمدهای از آنها را از آب حذف کنند.
- دیگر آلایندهها: یکی از نگرانیهای رایج کلر در آب لولهکشی است که برای ضدعفونی استفاده میشود. جوشاندن آب، کلر محلول را تبخیر و کاهش میدهد و بنابراین طعم و بوی ناخوشایند آن را میبرد. آب معدنی بستهبندی فاقد کلر (یا بسیار ناچیز) است. بهطور کلی، سایر آلایندههای آلی یا صنعتی در آب آشامیدنی شهری تحت کنترل هستند؛ فیلترهای کربنی خانگی میتوانند برخی ترکیبات آلی (بو، مزه، سموم آفت) را حذف کنند.
تأثیر جوشاندن چندباره آب (تکراری)
برخی منابع هشدار دادهاند که جوشاندن مکرر آب (مثلاً ریختن آب سرد شده کتری و جوشاندن دوباره) باعث افزایش غلظت آلایندههایی مانند نیترات میشود. به گزارش مشرق نیوز، کارشناسان تغذیه میگویند جوشاندن دوباره آب میتواند سبب تبخیر بیشتر و بالا رفتن غلظت نیترات و سایر مواد محلول شود.
همچنین برخی شایعات ادعا میکنند تبدیل نیترات به ترکیبات مضر نظیر نیتروزآمین (گروهی از ترکیبات سرطانزا) امکانپذیر است؛ در واقع نیترات در بدن (تغذیه) به نیتریت تبدیل و سپس با آمینها ترکیب شده، ممکن است نیتروزآمین ایجاد شود. اما در مورد خود عمل جوشاندن آب، شواهد علمی مؤثری دال بر تولید نیتروزآمین در آب خالص وجود ندارد.
به بیان دیگر، وقتی آب تصفیهشده مجدداً جوشانده شود، ترکیب جدید خطرناکی تولید نمیشود؛ صرفاً همان آلایندههای قبلی (اگر بودند) متمرکزتر میشوند. سازمانهای بهداشت جهانی و بهداشت ایالات متحده توصیه میکنند در صورتی که آب دارای سطح بالای نیترات است (بیش از حدود ۵۰ mg/L)، از نوشیدن آن (جوشانده یا نشده) برای نوزادان خودداری شود و منابع آبی جایگزین (مثلاً آب معدنی با استاندارد پایین نیترات) استفاده شود.
در نهایت، بهترین راه کاهش نیترات آب آشامیدنی، کاهش منابع آلودگی کشاورزی یا استفاده از تصفیههای خاص (مانند فرایندهای اسمز معکوس یا جاذبهای ویژه) است.
جدول مقایسه ویژگیها
| ویژگی / نوع آب | آب لولهکشی جوشیدهشده | آب معدنی بستهبندی | آب تصفیهشده خانگی (RO) |
|---|---|---|---|
| ایمنی میکروبی | میکروبکش با جوشاندن (۳–۱۰ دقیقه اکثر باکتریها و ویروسها را از بین میبرد). مناسب در شرایط اضطراری. | تحت نظارت وزارت بهداشت؛ معمولاً فاقد میکروب است، اما در نمونههایی HPC بالاست. | دستگاههای RO و UV میکروبها را حذف میکنند؛ در صورت نگهداری نامناسب احتمال رشد باکتری وجود دارد. |
| میزان نیترات | چنانچه آب ورودی نیترات داشته باشد، جوشاندن آن غلظت را افزایش میدهد (جوشاندن غلظت را ثابت نمیکند). | غالباً نیترات بسیار کم (معمولاً | اگر دارای فیلتر اسمز معکوس باشد، >۹۵٪ نیترات حذف میشود؛ در فیلترهای معمولی نیترات حذف نمیشود (از RO استفاده شود). |
| فلزات سنگین و سایر آلایندهها | فلزات محلول در آب (در حد استاندارد آب شهری) در اثر جوشاندن نسبیتر میشوند؛ اما از آنجا که معمولاً مقادیر اولیه پایین است، خطر جدی ندارد. | فلزات سنگین اکثر نمونههای آب معدنی زیر حد استاندارد هستند. فاقد کلر و آلودگیهای صنعتی غالباً است. | دستگاههای RO قادر به حذف قوی فلزات سنگین و کلر هستند. فیلترهای کربنی آلودگیهای آلی را کاهش میدهند اما فلزات را حذف نمیکنند (لازم است RO یا رزین یونی باشد). |
| سهولت و هزینه | نیاز به انرژی (گاز/برق) و زمان؛ پس از جوشاندن باید در یخچال نگهداری شود (در غیر این صورت کیفیت میکروبی کاهش مییابد). | آماده مصرف است، اما نسبتاً گران و تولید زباله پلاستیکی دارد. | هزینه اولیه بالاتر (دستگاه + نصب)، اما پس از آن هزینه مصرفی اندک است و آب بلافاصله در دسترس است (در صورت سرویس منظم دستگاه). |
نتیجهگیری
هر سه روش (جوشاندن، آب معدنی و آب تصفیهشده خانگی) در شرایط مناسب میتوانند آب سالمی فراهم کنند. آب جوشیده برای شرایط اضطراری و از بین بردن میکروب گزینه سادهای است ولی آلودگیهای شیمیایی آن رفع نمیشود. آب معدنی استاندارد طی فرایندهای تصفیه در کارخانه تولید شده و معمولاً عاری از آلودگیهای نامطلوب است، اما هزینهبر و نیازمند اطمینان از اصالت برند است. آب تصفیهشده خانگی (بویژه سیستمهای RO) در صورت نگهداری صحیح، بیشترین تضمین را برای حذف آلایندههای شیمیایی (نیترات، فلزات سنگین و…) و میکروبی فراهم میکند. در همه حال باید به استانداردهای ملی (وزارت بهداشت و سازمان محیط زیست) توجه کرد و آب آشامیدنی را از منابع مورد تایید تهیه نمود.
منابع: استانداردهای ملی آب شرب ایران، گزارشهای دانشگاهی و پژوهشی داخلی، و مراجع بینالمللی و خبری در زمینه تأثیر جوشاندن آب و نیترات.
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشنضمیر بازبینی علمی میشوند.
اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
