اسید لاکتیک یک مولکول حمایتی بسیار مهم است که در شرایطی که بدن به اکسیژن بیشتری از حد موجود نیاز دارد، به تأمین انرژی کمک میکند. این وضعیت معمولاً هنگام انجام ورزشهای شدید یا در شرایط کمبود اکسیژن رخ میدهد. تجمع موقتی اسید لاکتیک در طول فعالیتهای بدنی سنگین میتواند با علائمی مانند لرزش عضلانی یا گرفتگی عضلات همراه باشد که معمولاً پس از استراحت از بین میروند. با این حال، بالا رفتن بیش از حد این ماده در خون میتواند منجر به یک وضعیت تهدیدکننده حیات به نام اسیدوز لاکتیک شود.
اسید لاکتیک اغلب با احساس خستگی، لرزش عضلانی و تنگی نفس مرتبط دانسته میشود و نقش کلیدی آن در شرایط کماکسیژنی (Low-oxygen situations) تأمین انرژی مورد نیاز سلولهای بدن است. فهمیدن نحوه عملکرد این ماده و علل تجمع آن برای حفظ سلامت و جلوگیری از عوارض جدی، بسیار ضروری است.
اسید لاکتیک چگونه از بدن شما پشتیبانی میکند؟
اسید لاکتیک دارای عملکردهای اصلی و متعددی در فرآیندهای متابولیک بدن است¹. مهمترین وظیفه آن، تولید انرژی برای تأمین نیاز سلولها در شرایطی است که میزان تقاضای آنها برای اکسیژن از عرضه موجود بیشتر میشود. در واقع، اسید لاکتیک به عنوان یک منبع انرژی جایگزین عمل میکند تا سلولها در مواقع بحرانی از کار نیفتند.
علاوه بر این، اسید لاکتیک میتواند به گلوکز جدید تبدیل شود که بدن قادر است در آینده از آن به عنوان منبع انرژی مجدد استفاده کند. این فرآیند مهم در کبد و کلیهها انجام میشود. همچنین، اسید لاکتیک به سلولها سیگنال میدهد تا در پاسخ به آسیبها و عفونتها، یک واکنش ایمنی مناسب ایجاد کنند و سیستم دفاعی بدن را تقویت نماید.
گلیکولیز بیهوازی در مقابل هوازی
هنگامی که بدن به سختی کار میکند و نمیتواند اکسیژن کافی را به عضلات و بافتها برساند، شروع به شکستن گلوکز برای تولید انرژی میکند². این فرآیند حیاتی با عنوان گلیکولیز بیهوازی (Anaerobic Glycolysis) شناخته میشود که نیازی به اکسیژن ندارد.
در طول گلیکولیز بیهوازی، اسید لاکتیک به عنوان یک محصول جانبی در عضلات تولید میشود. اسید لاکتیک سپس وارد جریان خون میشود و در آنجا به لاکتات و یونهای هیدروژن تفکیک میگردد. بدن از لاکتات به عنوان یک منبع انرژی قابل استفاده مجدد بهره میبرد، قبل از آنکه لاکتات اضافی توسط کلیهها و کبد فیلتر و دفع شود و همچنین برای تأمین انرژی آتی به قند خون (گلوکز) تبدیل میشود. تولید اسید لاکتیک یک فرآیند جایگزین برای گلیکولیز طبیعی (هوازی) است که در آن بدن گلوکز را میشکند و با استفاده از اکسیژن، منبع اصلی انرژی یعنی آدنوزین تریفسفات (ATP) را تولید میکند³¹. بیشتر اسید لاکتیک بدن توسط سلولهای عضلانی و گلبولهای قرمز تولید میشود، هرچند که بافتها و اندامهایی مانند پوست، مغز و دستگاه گوارش نیز آن را تولید میکنند³. شایان ذکر است که تولید اسید لاکتیک حتی در فعالیتهایی که نیاز به اکسیژن کمتری دارند، مانند تنفس معمولی، نیز صورت میگیرد⁴.
چرا اسید لاکتیک در طول ورزش تجمع مییابد؟
تجمع اسید لاکتیک در بدن و خون، که به صورت لاکتات و یونهای هیدروژن وجود دارد، زمانی رخ میدهد که نرخ تولید اسید لاکتیک از سرعت تجزیه و دفع آن توسط کبد و کلیهها فراتر رود. این وضعیت به ویژه در طول ورزشهای شدید که به اکسیژن زیادی نیاز دارند، مانند تمرینات کاردیوی سنگین، رایج است. معمولاً بدن قادر است وضعیت تجمع اسید لاکتیک را قبل از رسیدن به سطوح خطرناک، تحت کنترل و مدیریت خود درآورد⁵³.
هنگامی که بدن شروع به تجمع اسید لاکتیک میکند، ممکن است علائم موقتی شبیه به اسیدوز لاکتیک را تجربه کنید⁶. این علائم موقت شامل احساس سوزش یا لرزش در عضلات، گرفتگی و ضعف عضلانی و همچنین تنگی نفس هستند. اغلب به اشتباه تصور میشود که اسید لاکتیک مسئول درد عضلانی است که یک روز پس از ورزش احساس میشود، اما این تصور دقیق نیست. یونهای هیدروژن موجود در اسید لاکتیک تنها مسئول ناراحتی موقت عضلانی در حین ورزش شدید هستند که مدت کوتاهی پس از اتمام فعالیت از بین میروند¹. در واقع، هرگونه کوفتگی یا درد عضلانی پس از تمرین، ناشی از پارگیهای کوچک یا آسیبهای میکروسکوپی در عضلات است که فرآیند رشد و ترمیم عضلات را فعال میکند.
چه میزان لاکتات خطرناک است؟
بدن به طور معمول حداکثر میزان اسید لاکتیک در حدود ۲۰ میلیمول بر کیلوگرم در روز تولید میکند و سپس این مقدار وارد جریان خون میشود³. اسید لاکتیک در خون به لاکتات و یونهای هیدروژن تجزیه میشود، بنابراین سطح اسید لاکتیک شما از نظر فنی به عنوان سطح لاکتات اندازهگیری و گزارش میگردد.
با استفاده از یک آزمایش اسید لاکتیک که شامل گرفتن نمونه خون و اندازهگیری سطح لاکتات است، میتوان تشخیص داد که آیا میزان این ماده در بدن شما بیش از حد نرمال است یا خیر. سطوح مختلف لاکتات در آزمایش به صورت زیر تعریف میشوند³:
- سطح لاکتات نرمال: کمتر از ۲ میلیمول در لیتر (mm/l)
- هیپرلاکتاتمی (افزایش غیرطبیعی لاکتات): ۲ تا ۴ میلیمول در لیتر (mm/l)
- سطح لاکتات شدید: بیشتر از ۴ میلیمول در لیتر (mm/l) که نشاندهنده اسیدوز لاکتیک است.
پیامدهای افزایش بیش از حد سطح لاکتات
اسیدوز لاکتیک یک وضعیت تهدیدکننده حیات است که ناشی از سطوح بسیار بالای اسید لاکتیک (تجزیه شده به لاکتات و یون هیدروژن) در خون است. این عارضه خطرناک زمانی رخ میدهد که فرد دچار فشار خون پایین باشد و بافتهای بدن او به اندازه کافی اکسیژن دریافت نکنند⁵. علائم اسیدوز لاکتیک میتوانند به صورت زیر بروز کنند⁶:
- تهوع و استفراغ
- تعریق شدید
- ضعف عضلانی قابل توجه
- تنگی نفس شدید
- درد شکمی
معمولاً ورزشهای شدید منجر به اسیدوز لاکتیک نمیشوند، زیرا بدن قبل از رسیدن به سطوح خطرناک، میتواند مقادیر بالای اسید لاکتیک را برطرف کند. با این حال، شرایط پزشکی خاصی وجود دارند که میتوانند باعث دو نوع اسیدوز لاکتیک تهدیدکننده حیات شوند: نوع A و نوع B. درمان سادهای برای اسیدوز لاکتیک وجود ندارد و پزشکان معمولاً بر درمان شرایط زمینهای که باعث ایجاد این وضعیت شدهاند، تمرکز میکنند⁶. درمانهایی که به افزایش اکسیژنرسانی به بافتها کمک میکنند و همچنین تزریق مایعات وریدی (IV fluids) میتوانند به کاهش سطح اسید لاکتیک کمک کنند، اما اسیدوز لاکتیک شدید میتواند کشنده باشد³.
اسیدوز لاکتیک نوع A
نوع A، که شایعترین شکل اسیدوز لاکتیک است، ناشی از شرایطی است که منجر به کاهش شدید اکسیژنرسانی به بافتها میشود⁶. این شرایط عبارتند از:
- کمخونی شدید (Anemia)
- نارسایی قلبی حاد
- سپسیس (عفونت خون)
- شوک (کاهش شدید و ناگهانی فشار خون)
- بیماریهای ریوی پیشرفته
اسیدوز لاکتیک نوع B
شرایطی که باعث اسیدوز لاکتیک نوع B میشوند معمولاً مرتبط با مشکلات متابولیک یا داروهای خاصی هستند که بر فرآیند طبیعی سوخت و ساز تأثیر میگذارند⁶. این علل شامل موارد زیر است:
- ورزشهای بیش از حد شدید و طاقتفرسا
- کتو اسیدوز دیابتی
- بیماری کلیوی
- بیماری کبدی مزمن
- لوسمی (Leukemia)
برخی داروها مانند داروهای ضد ویروسی HIV از گروه مهارکنندههای ترانسکریپتاز معکوس نوکلئوزیدی (NRTIs) و داروی متفورمین که برای درمان دیابت نوع ۲ استفاده میشود، نیز میتوانند باعث تجمع بیش از حد اسید لاکتیک در بدن شوند.
چگونه میتوان تجمع اسید لاکتیک را درمان کرد؟
بدن انسان به گونهای طراحی شده است که به طور طبیعی اسید لاکتیک اضافی را دفع کند و این سیستم تصفیه معمولاً بسیار کارآمد عمل میکند. وقتی میزان اسید لاکتیک بیش از حد بالا میرود، بدن قادر نیست سطح فعالیت شدید قبلی را حفظ کند و به طور خودکار شما را مجبور به استراحت مینماید. این وقفه اجباری زمانی رخ میدهد که عضلات شما به طور غیرقابل کنترلی ضعیف میشوند، احساس بیماری میکنید، یا حس سنگینی مانع ادامه حرکت شما میشود.
هنگامی که استراحت میکنید، بدن میتواند فرآیندهای متابولیک عادی خود را دوباره به دست آورد و اسید لاکتیک اضافی را حذف کند. نوشیدن آب کافی نیز به بدن کمک میکند تا اسید لاکتیک اضافی را از طریق فرآیندهای تجزیه در کلیهها و کبد دفع نماید⁷. اگر تجمع اسید لاکتیک مانع جدی در مسیر تمرینات شما ایجاد میکند، بهبود استقامت بدنی میتواند راهکار مؤثری باشد. افزایش توانایی برای تحمل ورزش شدیدتر، مدت زمانی را که طول میکشد تا بدن به نقطه تجمع اسید لاکتیک برسد، افزایش میدهد که این مفهوم به عنوان “آستانه لاکتات” شناخته میشود⁸.
سؤالات متداول (FAQ)
آیا اسید لاکتیک همان چیزی است که باعث درد عضلانی روز بعد از ورزش میشود؟
خیر، این یک باور غلط رایج است. اسید لاکتیک تنها مسئول ناراحتی و سوزش موقت عضلات در طول خود ورزش شدید است که به سرعت پس از اتمام فعالیت از بین میرود. درد عضلانی که یک یا دو روز پس از تمرین احساس میشود، در واقع ناشی از آسیبهای میکروسکوپی و پارگیهای کوچک در فیبرهای عضلانی است که بخشی از فرآیند طبیعی رشد و ترمیم عضلات محسوب میشود.
چگونه میتوان آستانه لاکتات را در طول تمرین بهبود بخشید؟
آستانه لاکتات نقطهای است که در آن، سرعت تولید اسید لاکتیک از سرعت دفع آن توسط بدن پیشی میگیرد. برای بهبود این آستانه، باید تمریناتی با شدت بالا انجام دهید که دقیقاً زیر یا در نزدیکی این آستانه قرار بگیرند. تمریناتی مانند اینتروالهای شدید (High-Intensity Intervals) یا تمرینات تمپو (Tempo Runs) که در آنها برای مدت طولانیتر با یک شدت ثابت و سخت کار میکنید، میتوانند به بدن شما آموزش دهند تا اسید لاکتیک را به طور موثرتری بازیافت و مدیریت کند.
چه بیماریهایی میتوانند باعث اسیدوز لاکتیک شوند؟
اسیدوز لاکتیک اغلب به دو دسته نوع A و نوع B تقسیم میشود. اسیدوز لاکتیک نوع A ناشی از کمبود اکسیژن در بافتها است و شامل شرایطی مانند شوک، سپسیس، نارسایی قلبی و بیماریهای ریوی است. نوع B به دلیل مشکلات متابولیک رخ میدهد که شامل بیماریهای کلیوی و کبدی، دیابت کنترل نشده (کتو اسیدوز) و مصرف برخی داروها مانند متفورمین یا داروهای HIV است. تشخیص نوع اسیدوز برای انتخاب درمان مناسب حیاتی است.
- Sun S, Li H, Chen J, Qian Q. Lactic acid: no longer an inert and end-product of glycolysis. Physiology. 2017;32(6):453-463. doi:10.1152/physiol.00016.2017
- MedlinePlus. Lactic acid test.
- Foucher CD, Tubben RE. Lactic acidosis. In: StatPearls. StatPearls Publishing; 2022.
- Brooks GA. The science and translation of lactate shuttle theory. Cell Metab. 2018;27(4):757-785. doi:10.1016/j.cmet.2018.03.008
- MedlinePlus. Lactic acidosis.
- MedlinePlus. Lactic acid test.
- Chycki J, Kurylas A, Maszczyk A, Golas A, Zajac A. Alkaline water improves exercise-induced metabolic acidosis and enhances anaerobic exercise performance in combat sport athletes. PLoS One. 2018;13(11):e0205708. doi:10.1371/journal.pone.0205708
- Pennington C. The exercise effect on the anaerobic threshold in response to graded exercise. Int J Health Sci. 2015;3(1). doi:10.15640/ijhs.v3n1a14
- https://www.health.com/lactic-acid-7255194
گردآوری، ترجمه و تدوین محتوای علمی در حوزه سلامت عمومی
تمام مقالات توسط دکتر فرزاد روشنضمیر بازبینی علمی میشوند.
اگر از رژیمهای تکراری نتیجه نگرفتهاید، فقط یک دوره با دکتر روشن ضمیر داشته باشید. هزینه رژیم طبق تعرفه ویزیت دکتری تخصصی در علوم پایه (PHD) پروانهدار در سال 1405، 357 هزارو 700 تومان می باشد.
جهت ارتباط در پیامرسانها به شماره زیر پیام دهید
09304881654
عضویت در کانال بله
